Бајка

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
1865 илустрација на Палче и Џинот

Бајка или сказна — тип на кратка приказна која обично содржи фолклорни измислени карактери, како што се самовили, гоблини, тролови, џуџиња, џинови, сирени или гномови, и најчесто магии. Приказните може да се разликуваат според фолклорното раскажување, како што се легендите (кои генерално вклучуваат верба во опишаните настани) и експлицитни морални приказни, вклучувајќи басни за ѕверови. Во помалку технички контекст, терминот се користи и за опишување на нешто обвиено во невообичаена среќа и радост, како „крај на некоја бајка“ (среќен крај)[1] или „романтична бајка“ (макар што сите бајки не завршуваат среќно). Во културите каде демоните и вештерките се сметаат за реални, бајките може да преминат во легенди, каде раскажувањето и од раскажувачот и од слушателите се поприма како заснована историска вистина. Сепак, за разлика од легендите и еповите, тие обично многу површно упатуваат на религијата и на вистинските места, луѓе и настани; се случуваат во „си било некое време...” а не во некакво реално време.[2]

Потекло и класификација[уреди]

Бајките постоеле во книжевноста но тешко е да се определи кога точно настанале. Литературните дела сведочат дека бајките постоеле со илјадници години, иако можеби непризнати како посебен жанр; називот „бајка“ најпрвин бил употребен од страна на Мадам Д’Олноа кон крајот на 17 век а се среќаваат во разни варијации низ културите во целиот свет. [3] Бајките и делата изведени од нив се пишуваат до денес. Најчесто, бајките биле наменети за деца. Браќата Грим својата колекција ја насловиле Детски и домашни приказни, со што врската со децата само се зајакнала низ времето. Фолклористите ги класифицираат бајките на разни начини. Системот за класификација Аарне-Томсон и морфолошката анализа на Владимир Проп се најпознати. Други фолклористи ги толкуваат значењата на приказните, но ништо дефинитивно не е утврдено.

Терминологија[уреди]

Некои фолклористи претпочитаат за бајката да го користат германскиот збор Märchen или „чудесна приказна“ - практика која има добиено на значење преку Томсон и неговата Народна приказна издадена во 1977 (1948): Бајка е приказна на одредена должина која вклучува серија од мотиви или епизоди. Се движи во нереален свет, на замислена локација и со замислени суштества, исполнета со чуда. Во таа недојдија, скромните јунаци ги убиваат непријателите, наследуваат царства и се женат за принцези.[4] Карактерите и мотивите на бајките се едноставни и архетипни: принцези и измеќарки; најмлади синови и галантни принцови; човекојадци, џинови, змејови и тролови; злобни маќеи и лажни херои; самовили, куми и други волшебни помагачи, честопати коњи што зборуваат, лисици или птици; стаклени планини; забрани и кршење на забраните.[5]

Дефиниција[уреди]

Иако бајката е точен жанр во склопот на поголема категорија фолклорни приказни, дефиницијата која го означува делото како бајка е извор на значителни дилеми. Една работа со која сите се согласуваат е дека бајките не мора да содржат самовили. Обичниот стил ги исполнува бајките со басни за ѕверки и други приказни, а схоластичарите се разидуваат до степен во кој присуството на самовилите и/или слични митолошки суштества треба да биде земено како разликата. Владимир Проп ја критикува разликата меѓу „бајките“ и „приказните за животни“ во неговата книга Морфологија на бајките на основа на тоа дека голем број приказни содржат и фантастични елементи и животни. Сепак, при изборот дела за неговата анализа, Проп искористил руски бајки класифицирани според фолклорни познавања Аарне-Томпсон 300-749 – во каталошкиот систем – за да се добие појасна слика за приказните. Неговата анализа ги идентификува бајките според нивните елементи во фабулата, но самото тоа е подложно на критики, бидејќи анализата не дозволува приказни во кои нема мисија, а освен тоа, истите елементи се пронаоѓаат и во дела кои не се бајки.

Каде што прашав, што е бајка? Треба да одговорам, прочитај ја Ундина: тоа е бајка ... од сите бајки што ги знам, мислам дека Ундина е најубава. (Џорџ Мекдоналд, Фантастична имагинација)

Како што посочува Стит Томпсон, се чини во бајките се повообичаени животните што зборуваат и присуството на магиите отколку самовилите. Сепак, самото присуство на животни што зборуваат не ја прави приказната бајка, особено кога е јасно дека животното е маска врз човеково лице, како во басните. Џ.Р.Р. Толкин во неговиот есеј „За бајките“ се согласува да се исклучат самовилите од дефиницијата за бајките, дефинирајќи ги истите како приказни за авантури во земјата на самовилите, на луѓе, принцови и принцези, џуџиња, самовили и не само други магични видови, туку и многу чуда.[6] Стивен Свон Џонс присуството на магијата го квалификува како карактеристика според која бајките може да се разликуваат од другите видови народни приказни. Давидсон и Чаудри ја идентификуваат трансформацијата како клучна карактеристика на жанрот. [7] Од психолошка гледна точка, Жан Ширијак спори дека условот е фантастичноста во овие раскажувања. Во контекст на естетските вредности, Итало Калвино вели дека бајката е главен пример за „брзината“ во литературата, поради економичноста и концизноста на приказните.

Историјата на жанрот[уреди]

Слика од Гистав Доре на Мајката Гуска како чита пишани (книжевни) бајки

Првично приказните, што сега ги нарекуваме бајки, не биле одделени како посебен жанр. Германскиот збор „Märchen“ потекнува од старогерманскиот збор „Mär“, што значи приказна. Зборот „Märchen“ е деминутив на зборот „Mär“, и според тоа означува „мала приказна“. Заедно со вообичаениот почеток „си било еднаш...“ значи дека бајката или märchen првично била приказна од дамнешно време, кога светот се уште бил магичен. Англискиот збор „fairy tale“ потекнува од фактот дека францускиот збор contes честопати вклучувал бајки. Корените на жанрот доаѓаат од различни усни приказни пренесувани низ европските култури. Жанрот прво бил означен од ренесансните писатели, како што се Џовани Франческо Страпарола и Џамбатиста Базиле, а се утврдил низ делата на подоцнежните собирачи како Шарл Перо и Браќата Грим. [8] Во овој развиток, називот на бајката се претворило во кованица кога Мадам Д’Олноа го измислила терминот conte de fée, или приказни за самовили (на анг. fairy tales), на крајот на 17 век.[9] Пред дефиницирањето на жанрот фантазија, многу дела што сега би биле класифицирани како фантазија се означени како „бајки“, вклучително и Хобитот на Толкин, Животинска фарма на Џорџ Орвел и Волшебникот од Оз на Л. Френк Баум. [10] Сепак, есејот "За бајките" на Толкин вклучува дискусии за светосоздавање(worldbuilding) и се смета за витален дел на критиката на фантазијата. Иако фантазијата, особено поджанрот на фантастичната бајка силно влече кон мотивите на бајката,[11]

Фолклор и литература[уреди]

Бајката, усно пренесувана, е под-класа на народната приказна. Голем број писатели пишуваат во форма на бајка. Тоа се книжевните бајки, или Kunstmärchen.[12] Најстарите форми од Панчатантра до Пентамерон покажуваат значителни измени во споредба со усната форма. Браќата Грим се меѓу првите кои се обиделе да ги задржат карактеристиките на усните приказни. Сепак, приказните објавени со нивното име се значително преработени за да одговараат на пишаната форма.[13] Книжевните бајки и усните бајки слободно разменуваат фабули, мотиви и елементи едни со други и со приказните за туѓи земји. Голем број фолклористи од 18 век се обиделе да ја зачуваат „чистата“ народна приказна, незагадени од литературните верзии. Сепак, иако усните бајки веројатно постоеле илјадници години пред литературните форми, не постои чиста народна приказна, и секоја литературна бајка се базира на фолклорни традиции, иако само како пародија. Со ова е невозможно да се пронајдат трагите на претворање во бајка.

Историја[уреди]

Илустрација на Иван Билибинна руската бајка Василиса Прекрасна

Бајките во светската книжевност[уреди]

Усната традиција на бајките била пред пишаниот збор. Приказните наместо да бидат запишувани, биле драматично раскажувани или одигрувани и пренесувани од генерација на генерација. Поради тоа, историјата на нивниот развој е нејасен. Најстарите познати пишани бајки потекнуваат од древен Египет, околу 1300 година пред нашата ера (на пр. Приказната за двајцата браќа), а потоа бајките се појавиле, овде-онде, во пишаната литература низ културите, бајките како што се Златното магаре, која ја вклучува Купидон и Психа (Рим, 100-200 н.е.) или Панчатантра (Индија, од третиот век пред нашата ера), но не се знае до кој степен всушност ги отсликувале народните приказнии од тоа време. Стилистичкиот доказ индицира дека тие, во многу подоцнежни збирки, се преработени народни приказни во литературна форма. Она што го покажуваат е дека бајката има древни корени, постари од тие на Илјада и една ноќ, збирката од магични приказни (составена некаде во 1500 н.е.), како што се Викрам и вампирот и Бел и змејот. Наспроти таквите збирки и индивидуални приказни, во Кина таоистичките филозофи како што се Лиези и Жуангзи опишувале бајки во нивните филозофски дела. [14] Во пошироката дефиниција на жанрот, првите познати западни бајки се оние на Езоп (6 век н.е.) во древна Грција. Џек Зајп во Кога сништата се остваруваат,пишува: „Постојат елементи на бајка во Кантербуршките приказни на Чосер, во Самовилската кралица на Едмунд Спенсер и... во голем број од драмите на Шекспир“.[15] Кралот Лир може да се смета како литературна варијанта на бајките како што е Вода и сол.[16]

Бајките во западната книжевност[уреди]

Самата бајка се појавила во западната литература во 16 и 17 век, со Враголестите ноќи на Страпарола од Џовани Франческо Страпарола (Италија, 1550 и 1553), кои содржат многу бајки во приказните, како неаполските приказни на Џамбатиста Базиле (Неапол, 1634-6), кои се сите бајки. Карло Гози употребил многу мотиви од бајки во неговите комедија дел арте сценарија, вклучувајќи го она базирано на Љубов за три портокали (1761)[17] . Во исто време, Пу Сонглинг во Кина вклучил голем број бајки во неговата збирка, Чудни приказни од едно кинеско студио (издадена постхумно, 1766). Самата бајка станува популарна меѓу повисоката француска класа (1690–1710), а меѓу приказните кажувани во тоа време се оние на Лафонтен и на Шарл Перо (1697), кој ги утврдил формите на Заспаната убавица и Пепелашка. Иако збирките на Страпарола, Базиле и Перо содржат најстари познати форми на разни бајки, стилистичкиот доказ е дека сите писатели ги препишувале приказните поради литературниот ефект.

Собирачи на бајки[уреди]

Илустрација на Гистав Доре за Мачорот во чизми

Првите собирачи на бајки се обиделе да ги зачуваат не само фабулите и ликовите на приказната, туку и стилот на кој биле раскажувани, при што браќата Грим собирале германски бајки; иронично, иако нивното прво издание (1812 и 1815) останува како богатство за фолклористите, тие ги преработиле приказните во последните изданија за да ги направат поприфатливи, по што следувале нивните продажби и подоцнежната популарност. Таквите литературни форми не влечеле материјал само од народните приказни, туку и влијаеле врз истите. Браќата Грим одбиле неколку приказни во нивната збирка, иако биле усно пренесувани од Германците, бидејќи приказната била деривирана од страна на Перо, со што заклучиле дека тоа се француски, а не германски приказни; усната верзија на Сината брада била така одбиена, а приказната Бриар Роза, очигледно поврзана со Заспаната убавица на Перо, била вклучена само затоа што Јакоб Грим го убедил својот брат дека ликот Бринхилдир, од многу постара скандинавска митологија, докажувајќи му дека заспаната убавица е автентичен германски фолклор. Помислата дали да ја задржат Заспаната убавица одразила вообичаено верување кај фолклористите од 19 век, дека народната традиција ги зачувала бајките во формите од праисторијата, освен кога се „контаминирани“ од литературни форми, што води кон раскажување неавтентични приказни. Руралните, неписмени и необразовани селани, доколку биле добро изолирани, претставувале народ и раскажувале чисто народни приказни. Понекогаш ги сметале бајките како некаква форма на фосил, остатоци од некогашна совршена приказна. Сепак, понатамошните истражувања заклучиле дека бајките никогаш немале фиксна форма, и без разлика на литературното влијание раскажувачите постојано ги менувале за свои цели. Делата на браќата Грим влијаела и други собирачи, но ги инспирирала да собираат приказни по што почнале на сличен начин да веруваат во духот на романтичниот национализам, дека бајките на една земја се претставник нејзин, со што го занемариле вкрстувањето на културите. Меѓу таквите биле Русинот Александар Афансјев, Норвежаните Петер Кристен Асбјорнсен и Јорген Мое, Романецот Петер Испиреску, Англичанецот Џозеф Џејкобс и Џеремаја Кртин, Американец кој собирал ирски приказни. Етнографите собирале бајки од целиот свет, пронаоѓале слични приказни во Африка, Америка, Австралија; Ендрју Ланг успеал да искористи не само пишани приказни од Европа и Азија, туку и оние собрани од етнографите, за да ги исполни неговите „обоени“ серии на бајки. Исто така охрабрувале други собирачи на бајки, како што е Јеи Теодора Озаки и неговата збирка Јапонски бајки (1908), охрабрен од Ланг. Во исто време, писателите како Ханс Кристијан Андерсен и Џорџ Мекдоналд продолжиле со традицијата на литературни бајки. Андерсен понекогаш црпел од старите народни приказни, но најчесто пишувал мотиви од бајки и фабули во сосема нови приказни. Мекдоналд вклучил мотиви од бајки во нови бајки, како што е Лесната принцеза и во делата кои преминале во фантазија како што се Принцезата и гоблинот или Лилит.

Меѓукултурно вкрстување[уреди]

Две теории на потекло не успеале да ги објаснат вообичаените елементи во бајките што доаѓаат од разни континенти. Една вели дека точното место на потекло е генерирано од некоја приказна, која потоа се раширувала низ вековите; другата вели дека бајките потекнуваат од заедничко човеково искуство и според тоа не може да имаат повеќе различни места потекло. Бајките со многу слични фабули, ликови и мотиви се наоѓаат во разни култури.[18] Голем број истражувачи велат дека тоа е предизвикано од раширувањето на таквите приказни, бидејќи луѓето повторуваат приказни што ги чуле од разни земји, иако усната природа го оневозможува трагањето по рутата освен преку носење заклучоци. Фолклористите се обиделе да го одредат потеклото преку внатрешен доказ, кој не може секогаш да биде јасен; Џозеф Џејкобс, споредувајќи ја шкотската приказна Витезот со гатанки (The Ridere of Riddles) со верзијата на браќата Грим, Загатката, забележал дека во шкотската верзија еден јунак завршува во полигамен брак, што можеби укажува на тогашниот обичај, но во Загатката, поедноставната загатка можеби спори поголем антиквитет.[19] Фолклористите од „финската“ (или историско-географската) школа се обиделе да го најдат потеклото на бајките, но без резултати.Понекогаш влијанието, особено во рамките на ограничена област и време, е појасно, како со влијанието на приказните на Перо кон тие собрани од браќата Грим. Малата Бријар Роза се чини дека потекнува од Заспаната убавица на Перо, додека приказната на Грим се чини дека е единствената независна германска варијанта. На сличен начин, блиското согласување меѓу воведот на верзијата на Грим за Црвенкапа и приказната на Перо посочува на меѓусебно влијание – макар што верзијата на Грим има поинаков крај (можеби земен од Волкот и седумте јариња). Бајките исто така имаат тенденција да ја преземаат бојата на нивната локација, преку изборот на мотиви, стилот на кој се раскажувани и отсликувањето на карактерот и локалниот колорит.

Поврзаност со деца[уреди]

Детски прибор за јадење. Детаљ кој покажува сцени од бајки: Снежана, Црвенкапа, Ивица и Марица.

Првично, бајките биле наменети како за возрасни така и за деца. Литературните бајки се појавиле во делата како наменети за возрасни, но во 19 и 20 век, бајките почнале да бидат поврзувани со детска литература. Во модерно доба, бајките биле менувани за да може да ги читаат и деца. Браќата Грим се концентрирале најмногу на елиминирање на сексуалните референци; Трнорушка, во првото издание, открива дека после посетата на принцот облеката и се стеснала, со што кажува дека е трудна, но во следните изданија тоа било исклучено.[20] Од друга страна, во многу аспекти насислтвото – особено казнувањето лоши ликови – биле зголемено. Подоцнежни ревизии го изоставаат насилството; Џ.Р.Р. Толкин забележал дека во Смрека честопати е изоставана канибалистичката каша, во верзијата наменета за деца. Со морализирачкиот бран во Викторијанската ера се менувани класични приказни за да се укажат поенти, како кога Џорџ Крикшенк ја препишал Пепелашка во 1854 за да содржи умерени теми. Неговиот познаник Чарлс Дикенс се противел: „Во утилитарно доба, од сите други времиња, многу е важно бајките да бидат почитувани“.[21] Психоаналитичарите како што е Бруно Бетлем, кој суровоста во старите бајки ја сметал како индикација за психолошки конфликти, силно го критикувал ова изоставање, бидејќи така се намалувала нивната корисност и за децата и за возрасните, како начини за симболично разрешување проблеми. Адаптирањето на бајки за деца продолжува. Влијателниот цртан филм Снежана и седумте џуџиња на Волт Дизни бил главно наменет (иако не целосно) за деца. Анимето Магичната принцеза Минки Момо е добиена од бајката Момотаро. Џек Зајпс потрошил многу години во преработување старите традиционални приказни да бидат пристапни за модерните читатели и нивните деца.

Современи приказни[уреди]

Литература[уреди]

Илустрација на Гистав Доре за Магарешка кожа

Во современата литература, многу автори ја употребуват формата на бајките за разни намени, како што е испитувањето на човековата сосотјба од едноставната рамка што бајките ја даваат. Некои автори трагаат по рекреирање на чувството на фантазија во современи дискурси. Некои писатели пишуваат во форма на бајка за модерните проблеми; ова може да вклучува употребување на психолошки драми имплицитни во сторијата, како кога Робин Мекинли ја има прераскажано Магарешка кожа како новелата Еленска кожа, со нагласување на злоупотребата на таткото во приказната на својата ќерка. Понекогаш, посебно во детската литература, бајките се прераскажуваат со фабула за да се постигне комичен ефект, како што е Смрдливиот човек-сирење од Џон Чиешка, и Бајките АСБО на Крис Пилбим. Вообичаен комичен мотиф е свет во кој сите бајки се случуваат, а карактерите се свесни за нивната улога во приказната, како во филмскиот серијал Шрек. Други автори можеби имаат специфични мотиви, како што се мултикултурни или феминистички реевалуации на предоминанто евро-центрични бајки доминирани од машки, што укажува на критика за постарите раскажувачи. Фигурата на дама во неволја е особено напаѓана од многу феминистички критичарки. Примери за обратен редослед на оваа појава има во Хартиена принцеза (The Paperbag Princess) од Роберт Мунш, сликовница наменета за деца каде принцезата спасува принц, и во Крвавата одаја на Ангела Картер, каде се зборува за бројни бајки од гледна точка на жена. Една намена на жанрот се има појавено во журнал за воена технологија со име Defense AT&L, каде е објавен напис како бајка со наслов Оптимизирање на соодноси на бимодални сигнали/звуци. Напишана од Мајор Ден Ворд, приказната употребува самовила со име Гарбл која ги претставува прекините во комуникација меѓу операторите и развивачите на технологија. На написот на Ворд влијаел Џорџ Мекдоналд. Други забележливи лица кои употребиле бајки се и Оскар Вајлд, Жан Ингелов, Сара Колериџ, Кетрин Дејвис, А.С. Биат, Итало Калвино, Џејн Јолен, Тери Виндлинг, Доналд Бартелм, Роберт Кувер, Маргарет Атвуд, Кејт Бернхајмер, Еспидо Фреире, Танит Ли, Џејмс Турбер, Робин Мекили, Исак Басхевис Сингер, Кели Линк, Брус Холанд Роџерс, Дона Џо Наполи, Камерон Доки, Рики Дукорне, Роберт Блај, Гејл Карсон Левин, Кејти Фарис, Анет Мари Хајдер, Јаспер Форде и многу други. Можеби е тешко да се постави правило меѓу бајките и фантазиите кои употребуваат мотиви од бајки, или дури цели фабули, но обично се прави разлика, дури и во делата на еден единствен автор: Лилит и Фатнастес на Џорџ Мекдоналд се сметаат за фантазии, додека Лесната принцеза, Златниот клуч и Мудрата жена обично се нарекуваат бајки. Најзабележливата разлика е дека бајковидните фатназии, како и сите фантазии, употребуваат новелистички пишувачки конвенции на проза, карактеризација или амбиент.

Филмови[уреди]

Секвенца од филмот Снежана на Волт Дизни.

Бајките се драматично „екранизирани“; постојат податоци за ова во комедија дел арте[22] и подоцна во пантомимата[23]. Со појавувањето на кинематографијата, таквите приказни значело дека може да се презентираат на поверојатен начин, со употребата на специјални ефекти и анимација; Дизниевиот цртан филм Снежана и седумте џуџиња во 1937 бил првенец за бајките, и всушност, генерално бил фантазија. Влијанието на Дизни помогнало да се утврди овој жанр како детски жанр, и се обвинува за симплификацијата на крајот на бајките во ситуации каде сè се претвора во добро, спротивно на болката и страдањето. Многу екранизирани бајки се главно правени за деца, од подоцнежните дела на Дизни до прераскажувањето на Василиса Прекрасна од Александар Ру, првиот советски филм кој употребил руска народна приказна во високобуџетен филм. Останатите ги употребувале конвенциите на бајките за да создадат приказни со чувство релевантно за посовремен живот, како во Лавиринт, Мојот сосед Тоторо, филмовите на Мајкл Оцелот, и Среќно засекогаш. Други дела прераскажуваат познати бајки на помрачен, пострашен или психолошки начин, главно насочен кон возрасните. Значајни примери се Убавицата и ѕверот на Жан Кокто [24]и Волчја глутница, базирани на Црвенкапа од Ангела Картер. На сличен начин, Принцезата Мононоке, Пановиот лавиринт, Суспириа и Спајк даваат нови приказни во овој жанр за разлика од мотивите во бајките и фолклорот. Во смешните и анимираните ТВ серии Сендмен, Револуционерката Утена, Принцеза Туту и сл. се наоѓаат елементи на бајки во различни аспекти, но попрецизно може да се категоризираат како бајки-фантазии, поради дефинитивни локации и карактери за кои е потребно подолго раскажување. Помодерна екранизирана бајка би била Белите ноќи на Лукино Висконти, во која глуми Марчело Мастројани пред да стане ѕвезда. Вклучени се многу романтични конвенции од бајките, а сепак се случува во повоена Италија и завршува реално.

Мотиви[уреди]

Ако се споредат бајките, може да се открие дека голем број од нив се исти. Две највлијателните класификации се оние на Анти Аарне, ревизирани од Стит Томсон во системот за класификација Аарне-Томпсон, и Морфологија на народните приказни на Владимир Проп. Овој систем ги групира бајките и народните приказни според нивната целокупна фабула. Одбрани се вообичаени препознатливи особини за да се одреди кои приказни да се групираат заедно. Според тоа голем дел зависи од кои особини се сметаат за одлучни. На пример, приказните како Пепелашка – во која осудената хероина, со помош на самовилата-кума или сличен магичен помошник, посетува настан каде ја очека принцовата љубов и е идентификувана како вистинската невеста – се класифицирани како тип 510, осудена хероина. Некои такви приказни се Извонредната бреза, Кејти Дрвенанаметка, Приказната за Там и Кам, Је Џиан, Кеп О’Рушес, Мачја кожа, Убава, кафена и треперлива, Алериура. Со понатамошна анализа на приказните, се покажува дека во Пепелашка, Извонредната бреза, Приказната за Там и Кам и Је Џиан хероината е осудена од нејзината маќеа и не добива дозвола да оди на бал или на друг настан, а во Убава, кафена и треперлива од нејзините сестри и други женски ликови, и овие се групирани во 510А; Кеп О’Рушес, Мачја кожа, и Алериура хероината е избркана од дома поради претпазливост на нејзиниот татко и мора да работи во некоја друга кујна, и овие се групирани како 510Б. Но, во Кејти Дрвенанаметка таа е избркана од дома поради претпазливоста на нејзината маќеа и мора да служи во друга кујна. Со оглед дека овие особини се вообичаени за 510, Кејти Дрвенанаметка е класифицирана како 510А, бидејќи непријателот е маќеата. Системот има свои слабости поради тешкотијата да не може да ги класифицира поделовите на еден мотив од приказна. Заспаната убавица, односно Трнорушка е тип 310 (девојка во кула), но започнува со дете од кое се бара во возврат за украдена храна, како Падоки; но Падоки не е приказна со девојка во кула, додека Принцот канаринец, која започнува со љубоморна маќеа е таква.

Морфологија[уреди]

Владимир Проп проучувал збирка руски бајки, но неговата анализа станала корисна за приказните од други земји[25]. Откако ја искритикувал анализата од типот Аарне-Томпсон, поради тоа што игнорира кои мотиви се наоѓаат во приказните, и бидејќи употребените мотиви не се јасно разликувани, тој ги изанализирал приказните и функцијата што ја има секој карактер и дејствијата од тие функции, и заклучил дека една приказна е составена од триесет и еден елемент и осум вида ликови. Иако елементите не биле потребни за сите приказни, кога се појавувале, тоа го правеле во различен редослед. Еден таков елемент е донаторот кој му дава на јунакот магична помош, честопати откако прво ќе го истестира. Во Златната птица, лисицата која зборува го тестира јунакот со тоа што го предупредува да не влезе во една кафеана, и откако ќе успее, му помага да го пронајде предметот што тој го бара; во Момчето кое цртало мачки, попот го советува јунакот да седи во мали места навечер, за да се заштити од зол дух; во Пепелашка, кумата ѝ дава на Пепелашка фустан со кој треба да оди на балот, како и во Бањанг Путих Бањанг Мера и во Извонредната бреза; во Лисицата-сестра, будистички монах им дава на браќата магични шишиња кои ќе ги штитат од духови. Улогите знаат да бидат и посложени. Во Господин Симигдали, сонцето, месечината и ѕвездите и даваат на хероината магичен подарок. Карактерите кои не се секогаш донаторот, може да се чинат како донатор. Во Кало и гоблините, непријателите гоблини исто така ѝ даваат на хероината подароци, бидејќи се измамени; во Шипеитаро, злите мачки ги откриваат тајните пред херојот, со што му даваат начин како да ги порази. Други бајки, како што е Приказната за момчето кое тргна да научи што е страв, немаат донатор.

Интерпретации[уреди]

Голем број приказни се протолкувани како значајни. Една митолошка интерпретација тврди дека голем број бајки, вклучувајќи ги Ивица и Марица, Заспаната убавица и Кралот на жабите, се соларни митови; овој начин на интерпретација е помалку популарен сега. Многу од нив се подложувани и на Фројдовски, Јунговски психоанализи, но ниту еден начин на толкување не се утврдил дефинитивно. [26] Честопати се критикувани специфични анализи, бидејќи придаваат голема важност на мотивите кои не се битни за приказната; ова честопати потекнува од третирање на еден пример за бајка како дефинтивен текст, каде приказната е раскажувана и прераскажувана на многу варијации.[27] Други фолклористи ги интерпретираат приказните како историски документи. Голем број германски фолклористи, верувајќи дека приказните се зачувани уште од древни времиња, ги употребувале приказните на Гримови за да објасна древни обичаи.[28] Други фолклористи историски го објаснуваат ликот на лоша маќеа: голем број жени умирале при пораѓање, нивните сопрузи се преженувале и маќеите се натпреварувале со децата од претходниот брак околу богатството.[29]

Збирки[уреди]

Литература[уреди]

Наводи[уреди]

  1. „'Fairy Tale' – Definition and More“. Merriam-Webster. 31 август 2012. http://m-w.com/dictionary/fairy%20tale. конс. 13 март 2013. 
  2. Catherine Orenstein, Little Red Riding Hood Undressed, p. 9. ISBN 0-465-04125-6
  3. Gray, Richard. "Fairy tales have ancient origin." Telegraph.co.uk. 5 September 2009.
  4. Stith Thompson, The Folktale, 1977 (Thompson: 8).
  5. A. S. Byatt, "Introduction" p. xviii, Maria Tatar, ed. The Annotated Brothers Grimm, ISBN 0-393-05848-4.
  6. J. R. R. Tolkien, "On Fairy-Stories" , The Tolkien Reader, p. 15.
  7. The Fairy Tale: The Magic Mirror of the Imagination. Routledge, 2002, p. 8.
  8. Jack Zipes, The Great Fairy Tale Tradition: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm, pp. xi-xii, ISBN 0-393-97636-X.
  9. Zipes, The Great Fairy Tale Tradition: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm, p. 858.
  10. Brian Attebery, The Fantasy Tradition in American Literature, p. 83, ISBN 0-253-35665-2.
  11. Philip Martin, The Writer's Guide of Fantasy Literature: From Dragon's Liar to Hero's Quest, pp. 38–42, ISBN 978-0-87116-195-6.
  12. Windling, The oldest forms, from Panchatantra to the Pentamerone, show considerable reworking from the oral form. Swann Jones, p. 35, Swann Jones, p. 35.
  13. Brian Attebery, The Fantasy Tradition in Matthew's American Literature, p. 5, ISBN 0-253-35665-2.
  14. Moss Roberts, "Introduction", p. xviii, Chinese Fairy Tales & Fantasies. ISBN 0-394-73994-9.
  15. Zipes, When Dreams Came True: Classical Fairy Tales and Their Tradition, p. 12.
  16. Soula Mitakidou and Anthony L. Manna, with Melpomene Kanatsouli, Folktales from Greece: A Treasury of Delights, p. 100, Libraries Unlimited, Greenwood Village CO, 2002, ISBN 1-56308-908-4.
  17. Italo Calvino, Italian Folktales, p. 738. ISBN 0-15-645489-0.
  18. Orenstein, pp. 77–78.
  19. Joseph Jacobs, More Celtic Fairy Tales. London: David Nutt, 1894, "Notes and References"
  20. Tatar, The Hard Facts of the Grimms' Fairy Tales, p. 32.
  21. K. M. Briggs, The Fairies in English Tradition and Literature, pp. 181–182, University of Chicago Press, London, 1967.
  22. Grant and Clute, "Commedia Dell'Arte", p. 219.
  23. Grant and Clute, "Commedia Dell'Arte", p. 745.
  24. Terri Windling, "Beauty and the Beast"
  25. Propp, Morphology of the Folk Tale.
  26. Bettleheim Bruno:The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales
  27. Alan Dundes, "Interpreting Little Red Riding Hood Psychoanalytically", pp. 18–19, James M. McGlathery, ed., The Brothers Grimm and Folktale, ISBN 0-252-01549-5.
  28. Zipes, The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World, p. 48.
  29. Marina Warner, From the Beast to the Blonde: On Fairy Tales And Their Tellers, p. 213. ISBN 0-374-15901-7.

Надворешни врски[уреди]