Морфологија (лингвистика)

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Оваа статија е за јазичната дисцплина. За останати значње на поимот „морфологија“ видете ја страницата за појаснување.

Морфологијата е јазична дисциплина која се занимава со идентификација, анализа и опис на структурата на морфемите на еден јазик. Покрај морфемите, морфологијата може да изучува и останати елементи како што се зборови, афикси, зборовни групи, интонација или акцент.

Морфолошката типологија е метод за класификација на јазиците според тоа како морфемите се употребуваат во јазиците. Така, класификацијата на јазиците според упoтребата на морфемите може да се движи од аналитички јазици, кои користат одреден број морфеми, преку аглутинативните и фузионалните јазици кои користат сврзани морфеми, па сè до полисинтетички јазици кои вклучуваат голем број морфеми во еден збор. Науката која се занимава со проучување на промените на гласовите во рамките на морфемите се нарекува морфофонологија.

Историја[уреди]

Историјата на морфолошката анализа датира уште од обидите на стариот индиски јазичар Панини, кој создал 3.959 правила на санскритската морфологија во текстот Аштадјаји. Грчко-римските граматички традиции исто така вклучувале морфолошка анализа. Проучувањето на арапската морфологија, спроведени од Марах ал Арва и Ахмед али Масуд датираат од 1200 година.[1] Поимот „морфологија“ бил создаден од Аугуст Шлајхер во 1859 година..[2]

Основни концепти[уреди]

Лексема и зборвна форма[уреди]

Разликата меѓу значењата на овие две форми на „зборот“ е една од најважните концепти во морфологијата. Со првата форма на зборот, лексема, се означуваат зборови кои се исти (по значење), како на пример зборовите мачка и мачки. Зборовната форма пак ги разликува двата облика на зборот „мачка“ како посебни (по форма). Формата на зборот која е одбрана како стандардна форма на зборот се нарекува лема.

Формообразување vs. зборообразување[уреди]

Во однос на лексемата, можно е да се разграничат два вида морфолошки правила. Некои морфолошки правила се поврзани со различните форми на истата лексема, додека другите правила се поврзани со различни лексеми. Правилата од првиот вид се наречени формообразувачки промени, додека тие од вториот вид се наречени зборообразувања. Така на пример зборот „куче“ и множинската форма „кучиња“ се дел од формообразувачките промени, а зборовите како „кучешка храна“ или „кучешки живот“ се примери за зборообразување. Со други зборови, формообразувачките форми често се нарекуваат „стари зборови“, а зборообразувањето доведува до „нови зборови“.

Во поглед на тоа како се создаваат зборовите, постои разлика меѓу два вида процеси за зборообразување: изведување и соединување. Соединувањето е процес каде се спојуваат полнозначи зборови во еден нов збор. Пример за соединувањето е зборот „старословенски“ кој е составен од два полнозначни збора „стар“ и „словенски“. Изведувањето означува добивање нови зборови со додавање додадени морфеми или афикси, односно наставки или суфикси. Пример за изведени зборови е зборот „несогласност“, кој е составен од зборот „согласност“ и претставката „не-“. Општата поделба на додадените морфеми е[3]:

  • додадени морфеми („афикси“)
    • претставни („префикси“)
    • наставки („суфикси“)
      • формообразувачки наставки („флексивни наставки“)
      • зборообразувачки наставки („суфиксни наставки“)

Парадигма и морфосинтакса[уреди]

Јазичната парадигма претставува комплетен сет на зборовни форми кои се поврзуваат со одредена лексема. Познати примери за парадигмите се конјугацијата на глаголските форми и деклинацијата на именките. Според тоа, зборовните форми на една лексема можат да бидат подредени во табели, класифицирани според споделените формообразувачките категории како што се време, аспект, начин, број, род или падеж.

Формообразувачките категории кои се користат за да се групираат зборовните форми во парадигми не се избрани случајно, туку тие мора да бидат категории кои се релевантни за синтактичките правила на јазикот. Така на пример, категоријата падеж не може да се примени при класифицирање на македонските именки бидејќи тој не постои во јазикот. Кога станува збор за зборообразувањето нема ограничување според синтактичките правила. Науката која се занимава со проучување на поврзаноста меѓу морфологијата и синтаксата се нарекува морфосинтакса и како нејзина ингеренција е формообразувањето, но не и зборообразувањето.

Лексичка морфологија[уреди]

Лексичката морфологија е гранка на морфологијата која се занимава со лексиконот (зборовен фонд), кој морфолошки глеано, е колекција на лексеми (зборови) на еден јазик. Лексичката морфологија е воглавно фокусирана кон зборообразувањето и соединувањето зборови.

Модели[уреди]

Во морфологијата има три основни модели:

  • морфологија базирана на морфемите
  • морфологија базирана на лексемите
  • морфологија базирана на зборовите

Морфолошка типологија[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Морфолошка типологија.

Во 19 век, филолозите ја создале класификацијата на јазиците според морфологијата на јазиците. Според оваа типологија, некои јазици се изолативни и имаат слаб систем на морфеми, додека пак некои се аглутинативни и нивните зборови имаат голем број на лесно препознатливи морфеми. Некои јазици се инфлективни или фузионални јазици. Пример за изолативен јазик е кинескиот, пример за аглутинативен е турскиот, додека фузионални се грчкиот и латинскиот.

Имајќи го на ум бројот на јазици во светот, оваа поделба не е сосема разјаснета и голем број јазици не можат со леснотија да бидат класифицирани во ниту една од споменатите групи. Постојат и такни јазици кои можат да се класифицираат во повеќе од една група.

Наводи[уреди]

  1. Arabic Morphology and Phonology
  2. Für die Lehre von der Wortform wähle ich das Wort "Morphologie" ("for the science of word formation, I choose the term 'morphology'", Mémoires Acad. Impériale 7/1/7, 35)
  3. Бојковска, Стојка; Лилјана Минова - Ѓуркова, Димитар Пандев, Живко Цветковски (декември 2008). Саветка Димитрова. уред. „Општа граматика на македонскиот јазик“. Скопје: АД Просветно Дело. ISBN 978-9989-0-0662-7.

Дополнителни информации[уреди]

(Кратенка: CUP = Cambridge: Cambridge University Press)
  • Anderson, Stephen R. (1992). A-Morphous Morphology. Cambridge: CUP.
  • Aronoff, Mark. (1993). "Morphology by Itself". Cambridge, MA: MIT Press.
  • Aronoff, Mark. (2009). "Morphology: an interview with Mark Aronoff". ReVEL, v. 7, n. 12, ISSN 1678-8931.
  • Beard, Robert. (1995). Lexeme-Morpheme Base Morphology. Albany, N.Y.: State University of New York Press. ISBN 0-7914-2471-5.
  • Bauer, Laurie. (2003). Introducing linguistic morphology (2nd ed.). Washington, D.C.: Georgetown University Press. ISBN 0-87840-343-4.
  • Bauer, Laurie. (2004). A glossary of morphology. Washington, D.C.: Georgetown UP.
  • Bubenik, Vit. (1999). An introduction to the study of morphology. LINCON coursebooks in linguistics, 07. Muenchen: LINCOM Europa. ISBN 3-89586-570-2.
  • Bybee, J. L. (1985). Morphology: A Study of the Relation between Meaning and Form. Amsterdam: John Benjamins.
  • Dixon, R. M. W. and Aikhenvald, Alexandra Y. (Eds). (2007). Word: A cross-linguistic typology. Cambridge: Cambridge University Press
  • Foley, William A. (1998). "Symmetrical Voice Systems and Precategoriality in Philippine Languages". Workshop: Voice and Grammatical Functions in Austronesian. University of Sydney.
  • Haspelmath, Martin. (2002). Understanding morphology. London: Arnold (co-published by Oxford University Press). ISBN 0-340-76025-7 (hb); ISBN 0-340-76026-5 (pbk).
  • Katamba, Francis. (1993). Morphology. Modern linguistics series. New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-10101-5 (hb). ISBN 0-312-10356-5 (pbk).
  • Korsakov, A. K. (Andreĭ Konstantinovich). (1969) The use of tenses in English. Korsakov, A. K. Structure of Modern English pt. 1. oai:gial.edu:26766 at http://www.language-archives.org/item/oai:gial.edu:26766
  • Matthews, Peter. (1991). Morphology (2nd ed.). CUP. ISBN 0-521-41043-6 (hb). ISBN 0-521-42256-6 (pbk).
  • Mel'čuk, Igor A. (1993–2000). Cours de morphologie générale, vol. 1-5. Montreal: Presses de l'Université de Montréal.
  • Mel'čuk, Igor A. (2006). Aspects of the theory of morphology. Berlin: Mouton.
  • Scalise, Sergio. (1983). Generative Morphology, Dordrecht, Foris.
  • Singh, Rajendra and Stanley Starosta (eds). (2003). Explorations in Seamless Morphology. SAGE Publications. ISBN 0-7619-9594-3 (hb).
  • Spencer, Andrew. (1991). Morphological theory: an introduction to word structure in generative grammar. No. 2 in Blackwell textbooks in linguistics. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-16143-0 (hb); ISBN 0-631-16144-9 (pb)
  • Spencer, Andrew and Zwicky, Arnold M. (Eds.) (1998). The handbook of morphology. Blackwell handbooks in linguistics. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-18544-5.
  • Stump, Gregory T. (2001). Inflectional morphology: a theory of paradigm structure. No. 93 in Cambridge studies in linguistics. CUP. ISBN 0-521-78047-0 (hb).
  • van Valin, Robert D., and LaPolla, Randy. (1997). Syntax : Structure, Meaning And Function. CUP
  • Zuckermann, Ghil'ad. (2009). Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns, Journal of Language Contact, Varia 2: 40-67.

Поврзано[уреди]