Ѓавол

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Ѓавол е име што се дава на натприродниот ентитет, кој, во повеќето западни религии, е главното отелотворување на злото. Овој ентитет вообичаено се нарекува со повеќе други имиња, вклучувајќи ги: Сатана, Асмодеј, Белзебуб, Луцифер и/или Мефистофел. Во класичната демонологија, секое од овие имиња се однесува на посебен натприроден ентитет, и постои значајно несогласување кои од нив се навистина зли.

Македонскиот збор ѓавол, односно дјавол, веројатно потекнува од грчкиот збор διάβολος (диаволос), со значење клеветник (т.е. дијаболичен). Терминот ѓавол може да се однесува на поголем демон во хиерархијата на Пеколот.

Некои стручњаци сметаат дека поимот за централно натприродно отелотворување на злото, како и поимот за ангелите, за првпат настанал во западниот монотеизам, кога јудаизмот стапил во контакт со персиската религија Зороастризам. За разлика од класичниот монотеизам, Зороастризмот опфаќа два бога, еден добар и еден злобен, заробени во космичката битка каде што двајцата се повеќе или помалку еднакви и исходот е секогаш несигурен. Ахура Мазда ("Мудриот Господар"), исто така познат како Охрмазд е богот на светлината, а Ахриман ("Злобен Дух"), исто така познат како Ангра Маинју, е богот на темнината. Во конечната битка помеѓу натприродните сили на доброто и злото, на човечките души ќе им се суди во огнениот божји суд, и само доброто ќе преживее. Соодветно, луѓето треба да се подредуваат под богот на светлината и неговите ангели, а да го избегнуваат богот на темнината и неговите демони.

Христијанството го гледа Сатаната како ангел избркан од рајот од страна на Господ. Во исламот, ѓаволот се нарекува Иблис или Шејтан. Ѓаволот се појавува во различни форми, кои варираат од човечка форма до некое реално или имагинарно животно (јарец, змеј, граблива птица).

Во јужнословенската митологија[уреди]

Ѓаволот е митолошко зло суштество чија примарна активност е да ги нагонува луѓето на грев, неговите активности се зли, насочени против човекот и Бога. Кај нашите народи ѓаволот се ословува со најразлични имиња, старословенскиот термин за ѓаволот бил враг, како можност за едно од неговите први имиња е и бес.

Божественото потекло[уреди]

Свети Волфганг и ѓаволот, Михаел Пахер (околу 1471)

Според преданијата во рајот каде што живеел Господ со своите ангели најстариот од нив посакал да му ја преземе власта и неговата моќ, на Господ најмилиот. Во тој обид кон него се приклучиле уште некои ангели, но Господ им ја знаел намерата па ги изгонил од рајот, најгрешните ги фрлил во пеколот, а помалку виновните ги отфрлил во вселената да скитаат, а оние кои биле нерешителни ги пратил на земјата. На тој начин од првобитните ангели настанале трите вида на ѓаволот: ѓаволи во пеколот; ѓаволи во вселената, кои се движат со ветриштата и ѓаволите на земјата кои народот ги нарекувал нечастиви. Според други верувања, кога Господ ги создал Земјата, небото и останатите небесни тела почувствувал здодевност. Гледајќи го сопствениот лик во водата посакал да има друштво па го оживотворил сопствениот лик. Но новото бите почнало да се меша во неговите работи и да му го расипува создаденото. Тогаш Господ го создал човекот, како антипод на претходно создаденото битие. Во своето непријателство и омраза кон Бога ѓаволот се свртел против човекот кој е божјо дело, постојано се обидува да ги сврти луѓето против бога за да ги искористи во одлучувачката војна против него.

Според богомилското дуалистичко поимање на светот ѓаволот бил син на Господ Сатанаил (Бугарија), Натанаил (Србија), а ангелите биле негови поданици. Ангелите му плаќале данок на Господа во жито и масло, неговиот син посакувајќи ја власта и моќта на Господ ги подговорил ангелите да се кренат против него, за таа цел тој и даноците им ги намалувал, тврдејќи дека татко му ги оштетува. Но Господ дознал за заверата, ја одзел светлината и делумно моќта на синот свој, и со неговите истомисленици го прогнал на земјата која во тоа време била само вода. Во Јованово евангелие (19) за овој настан се вели: “...Го преобрази поради неговата самољубивост: светлината му беше одземена, лицето му доби боја како вжештено железо и заличи целосно на човечкото лице. Со опашката тој повлече третина од божјите ангели...” По паѓањето на земјата тој прво создал почва, зашто моќта за творечката дејност не му била одземена. Според богомилското верување, тој со помош на своите ангели ја создал месечината, ѕвездите, дождот, снегот, громот и останатите временски промени, на земјата ѝ наредил да создаде животни и растенија. Според преданието од малоазиските богомили (фундагиагити) при прогонството од небесното царство Сатанаил ги украл двете нешта создадени од Бога, сонцето и човечката душа. Сатанаил создал човек кој личел на него со помош на ангелите од третото небо. Во текстот ‘Паноплија догматика’ од Ефтимиј Зигабен описот на ова дело е следен: ‘Потоа Сатанаил го создал телото на Адам од прстот, водата и прават. Од него истекла вода низ десната му нога и се прелеала врз големиот прст па се пролеала врз земјата. Од неа настанала змија.Сатанаил си го собрал здивот и вдахнал живот на телото создадено од него...’

Изглед[уреди]

Во народното верување, со влијание на сите пагански, но и христијанските поимања за ѓаволот, тој е најчесто претставен во човечки лик, со грдо лице, со мали рогови на челото, со уши како на коза, со големи, крвави очи, со брада како на прч, со ретки мустаќи и нос орловски долг, телото му е влакнесто. Помладите ѓаволи имале опаш, а на постарите тој им отпаѓал, нозете му биле како на коза, а на рацете имал нокти како на орел. Најчесто бојата на неговиот тен се опишува како јаглен, црна, нагорена и сл. Се верувало дека неговото тело е празно, дека има само една шуплива коска. Понекогаш на ѓаволот му се припишувале и крилја, слични како оние на лилјакот.

Спротивност на божественото[уреди]

Ѓаволите најчесто претстојувале околу водениците или под воденичните камења, но живееле и во реките, бунарите, езерата, пештерите, напуштените куќи, под дрвјата, под мостовите, околу раскрсниците. Омилени места им се околу водите, а според едно предание тие прво живееле на морското дно во кожен мев, но кога се намножиле морале да излезат на земјата. Од дрвјата како простор за нивните собирања особено ги сакаат оревите, врбите, трските и шипјето. За нив се верувало дека биле во постојано движење, патувале ноќе.

Ѓаволските работи секогаш биле спротивни на божествените: Господ создал маж, ѓаволот жена, Господ праведност, ѓаволот неправда, Господ босилек, ѓаволот коприва, ѓаволот го создал волкот, но Господ му дал душа па тој станал лут непријател на ѓаволот итн.

Ѓаволот во својата власт ги држел некрстените деца, при крштевање врз лицето што се крштева се плука и дува, со цел да се откаже од ѓаволот. На секој човек ѓаволот му седи на левото рамо чекајќи миг да го нагони на грев. Ѓаволите ги расипуваат делата на човекот, а да го наведат на грев му помагаат или го советуваат. Ги наведувале луѓето на самоубиства, на криминал, разврат. Според народните преданија ѓаволот имал способност на трансформација, со тоа им се доближувал на луѓето за да ги заведе во грев.

Народна култура[уреди]

Повикување на ѓаволот

Во народното творештво ѓаволот бил прикажуван како глупав, итрите луѓе можеле да го надитрат (рибарот го вратил во шишето) Марко Цепенков, и да го уништат. Најголемите непријатели на ѓаволот биле волкот, Св. Илија, Св. Пантелејмон, Св. Атанас, громовите. Ѓаволот можел да се убие само се едно удирање, доколку бил удрен по вторпат тој оживувал, или според друго предание се создавал уште еден ѓавол. Ѓаволот немал дејство врз бремената жена, бидејќи плодот под нејзиното срце бил благословен од бога.

Според преданијата ѓаволот имал црвена шапка на главата и неговата сила или душата биле во неа, кога некој итрец би му ја откраднал капата станувал видовит, тој носи и волшебен стап кој на човекот што ќе му го одземел му давал моќ на маѓепсништво.

Старите Словени пред влијанието на христијанството имале претстава за ѓаволот и се верува дека паганскиот Црнобог бил всушност ѓаволот. Пред прифаќањето на терминот ѓавол, Словените го нарекувале чорт, враг, бес. Поради верувањето дека со самото спомнување на зборот ѓавол тој е повикан, нашите претци го ословувале со еуфемизми; сатанаил, натанаил, нежид, кусиот, рогатиот, анатемик, клетник и др.

Користена литература[уреди]

  • Гордана Стојковска, „Речник на јужнословенска митологија“, 2004, Издавачки центар Три, Скопје ISBN 9989-918-97-X.