Црвенкапа

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Црвенкапа, илустрација од 1927 година

Црвенкапа, позната и под други слични имиња, е позната бајка во која станува збор за истоименото девојче и за Лошиот Волк. Приказната има претрпено значителни промени низ историјата и сè уште е предмет на бројни современи преработки и читања. Оваа приказна е класифицирана под бројот 333 во систем за класификација на народни приказни Арни-Томпсон.

Приказната[уреди]

Станува збор за девојче наречено Црвенкапа, по црвената наметка што ја носи. Девојчето шета низ шумата за да ѝ испрати храна на својата болна баба. Волкот сака да го изеде девојчето, но се плаши да го стори тоа во јавност. Тој му се приближува, а тоа наивно му кажува каде ќе оди. Волкот му предложува на девојчето да избере малку цвеќиња, а таа тоа и го прави. Во меѓувреме, тој оди во куќата на бабата и успева да влезе преправајќи се дека е Црвенкапа. Тој ја голта бабата, и го чека девојчето, преправен како бабата.

Кога Црвенкапа пристигнува, забележува дека бабата изгледа многу чудно за да биде нејзината баба. Во повеќето прераскажувања, ова евентуално кулминира со зборовите на Црвенкапа: „Господе, колку ти се големи забите!” На тоа волкот одговара: „За подобро да те јадам", и ја голтнува и неа. Меѓутоа, доаѓа ловецот да ги спаси и го сече волкот. Црвенкапа и бабата излегуваат неповредени. Тие го полнат телото на волкот со тешки камења, и го убиваат фрлајќи го во бунар. Во други верзии на приказната бабата е затворена во плакар, наместо да биде изедена, а во некои Црвенкапа е спасена од ловецот кога волкот ѝ приоѓа откако таа е изедена.

Приказната ја прави јасна споредбата помеѓу безбедниот свет на селото и опасностите на шумата, вообичаените антитези кои во суштина се средновековни, иако нема пишани верзии за тоа колку се стари.

Поврзаност со други приказни[уреди]

Темата на грабливиот волк и на суштеството ослободено и неповредено од неговиот стомак се одразува во руската приказна Петар и волкот, и во приказната на Грим Волкот и седумте јариња, но неговата општа тема на обнова е стара барем колку Јона и китот. Темата исто така се појавува во приказната за животот на Света Маргарет, каде што светицата излегува неповредена од стомакот на змеј.

Дијалогот помеѓу волкот и Црвенкапа има сличности со нордиската Þrymskviða од Елдер Еда; џинот Þrymr го украл Mjölner, чеканот на Тор, а за возврат ја бара Фреја за негова невеста. Наместо тоа, боговите го облекуваат Тор како невеста и го испраќаат. Кога џиновите ги забележуваат неженствените очи на Тор, јадењето, и пиењето, Локи им објаснува дека Фреја не спиела, јадела и пиела, од копнеж за свадбата.

Историјата на приказната[уреди]

Пред Перо[уреди]

Иако нема писмени форми на приказната што му претходи на Перо, потеклото на приказната за Црвенкапа може да се најде во усни верзии од различни европски земји, а повеќе од веројатно му претходат на 17 век, од кои неколку постојат, а некои значително се разликуваат од моментално-познатата верзија инспирирана од Грим.Тоа беше кажано од страна на француските селани во 14 век, како и во Италија, каде што постојат голем број на верзии, вклучувајќи ја La finta nonna (Лажната баба). Таа исто така била наречена „Приказната за баба". Исто така можно е оваа рана приказна да има корени во многу слични ориентални приказни (на пример, "Grandaunt tiger”)

Овие рани варијации на приказната се разликуваат од моментално познатата верзија на неколку начини. Противникот не е секогаш волк, понекогаш е човекојадец или „bzou” (врколак), со што овие приказни се значајни за ловењата на врколакот (слични на ловењата на вештерката) на времето (на пример, на судењето на Петар Стамп). Волкот обично ги остава крвта и месото на бабата за да ги изеде девојчето, кое потоа несвесно ја изедува сопствената баба. Освен тоа, волкот беше исто така познат и по тоа што ѝ побара да ја отстрани нејзината облека и да ја фрли во огнот. Во некои верзии, волкот ја јаде девојката откако таа се впушта во кревет со него, и приказната таму завршува. Во други, таа гледа низ неговата маска и се обидува да избега, жалејќи се на својата „баба" дека таа треба да изврши биолошка потреба и не би сакала да го стори тоа во креветот. Волкот колебливо ја пушта, врзана за јаже за да не избега. Сепак, девојчето го префрла јажето на нешто друго, и бега.

Во овие раскази таа бега без помош од било кој маж или постара жена, користејќи ја сопствената снаодливост. Понекогаш, иако поретко, црвената капа дури и не постои.

Шарл Перо[уреди]

Најраната позната печатена верзија беше позната како Le Petit Chaperon Rouge и своeтo потекло го имаше во францускиот фолклор во 17 век. Таа беше вклучена во колекцијата Басни и приказни од минатото со морал. Приказни на мајката гуска (Histoires et du Temps contes du tepms passé, avec des moralités. Contes de ma l'Mere Oye), во 1697 година од Шарл Перо. Како што навестува насловот, оваа верзија е и повеќе застрашувачка и повеќе отворено проповеда отколку оние подоцнежните. Црвенилото на капата, на кое му е дадено симболично значење во многу интерпретации на приказната, беше детално претставено од Перо.

Приказната како нејзина тема ја имаше „атрактивна, добро одгледана млада дама", селанка од околината измамена од волкот што го сретнува давајќи му ја информацијата што му требала за успешно да ја најде куќата на бабата и да ја изеде старицата, а во исто време избегнува да биде забележана од дрвосечачите кои работат во блиската шума. Потоа тој почнува да поставува стапица за Црвенкапа. Втората завршува изедена од волкот и таму приказната завршува. Волкот излегува како победник од средбата и нема среќен крај.

Шарл Перо го објасни „моралното "на крајот, така што нема сомнение за неговото наменето значење:

Од оваа приказна се дознава дека децата, особено младите моми, убави, љубезни и добро одгледувани, многу грешат што ги слушаат непознатите, и не е нечуено, ако волкот според тоа е снабден со неговата вечера. Велам волк, бидејќи сите волци не се од ист вид; постои еден вид со погоден карактер – ниту бучни, ниту полни со омраза, ниту лути, туку кротки, пресретливи, и нежни, придружувајќи ги младите помошнички на улиците, дури и во нивните домови. За жал! Кој не знае дека овие нежни волци се најопасни од сите такви суштества!

Во оваа верзија приказната е прифатена за културата на францускиот салон во доцниот 17 век, сосема различна публика од онаа што ја имаше претходно, и постана приказна за суров морал предупредувајќи ги жените на додворувањата на мажите.

Браќата Грим[уреди]

Во 19 век две одделни германски верзии беа раскажани на Јаков Грим и неговиот помал брат Вилхелм Грим, познати како браќа Грим, првата од Жанет Хазенфлуг (1791-1860), а втората од Марија Хазенфлуг (1788-1856). Браќата ја претворија првата верзија на главното тело на приказната, а втората во нејзино продолжение. Приказната како Црвенкапа (Rotkäppchen) беше вклучена во првото издание на нивната колекција Kinder-und Hausmärchen (Приказни за децата и за домаќинството (1812)).

Претходните делови од приказната толку тесно се согласуваат со варијантата на Шарл Перо што таа е речиси сигурно изворот на приказната. Сепак, тие го изменија крајот; во оваа верзија малото девојче и нејзината баба се спасени од ловецот кој беше зад кожата на волкот; овој крај е идентичен со оној во приказната Волкот и седумте јариња, кој се чини дека е изворот.

Вториот дел ги карактеризира девојката и нејзината баба како фаќаат во стапица друг волк и го убиваат, а овој пат ги предвидуваат неговите потези врз основа на нивното искуство со претходниот волк. Девојката не си замина кога волкот разговараше со неа, нејзината баба ја заклучи вратата за да остане надвор, и кога волкот се прикраде, бабата ја стави Црвенкапа под оџакот и го пополни со вода во која беа зготвени колбасите; мирисот го привлече волкот надолу, и тој се удави.

Браќата понатаму ја подобрија приказната во подоцнежните изданија и таа ја достигна горенаведената конечна и попозната верзија во изданието од нивната работа од 1857 година. Тaa е видливо поздодевна од постарите приказни што содржеа помрачни теми.

По Грим[уреди]

Бројни автори ја препишуваа и ја преработија оваа приказна.

Ендрју Ланг вклучи варијанта како „Вистинската приказна за малата Златнокапа" во Црвената волшебна книга; тој ја извлече од делата на Чарлс Maрелес, во Приказните на Чарлс Maрелес. Оваа варијанта јасно кажа дека приказната била погрешна. Девојката беше спасена, но не од ловецот; кога волкот се обиде да ја изеде, неговата уста беше запалена од златната капа што ја носеше таа, која беше магична.

Џејмс Н. Баркер направи промена на Црвенкапа во 1827 година како приказна со приближно 1000 зборови. Подоцна беше преиздадена во 1858 година во една книга од собрани приказни издадена од Вилијам Е. Бартон, наречена Циклопедија на духовитост и хумор. Преиздавањето исто така карактеризира дрво на кое е изгравиран облечен волк со свиткани колена држејќи ја раката на Црвенкапа.

Во 20 век, популарноста на приказната се појави како лавина, со многу нови пишани и направени верзии, особено во пресрет на Фројдовската анализа, деконструкција и феминистичката критичка теорија. (Видете подолу „Модерни употреби и приспособувања" ). Овој тренд исто така доведе до голем број на академски текстови напишани да се концентрираат на Црвенкапа, вклучувајќи ги и делата на Алан Дандес и Џек Зајпс.

Толкувања[уреди]

Покрај јавното предупредување за разговор со непознати, постојат многу толкувања на класична приказна, многу од нив сексуални. Некои од нив се наведени подолу.

Волкот напаѓа

Eтнологистот д-р Валериј Гејст од Универзитетот во Калгари, Алберта напиша дека приказната најверојатно се темели на вистински ризик од волк кој напаѓа во тоа време. Тој тврди дека волците всушност беа опасни грабливци, а басните служеа како валидно предупредување да не се влегува во шумите каде што е познато дека волците живеат и да се внимава на такви. И волците и дивината биле третирани како непријатели на човештвото во тој регион и во тоа време. Природни циклуси Фолклористи и културни антрополози како P.Saintyves и Едвард Барнет Тејлор ја гледале Црвенкапа во однос на соларните митови и други циклуси што се случуваат природно. Нејзината црвена капа би можела да го претставува светлото сонце коешто најпосле е проголтано од ужасната ноќ (волкот), а варијациите во кои таа е пресечена од стомакот на волкот ја претставуваат зората. Во ова толкување постои врска помеѓу волкот на оваа приказна и Скол, волкот во Нордискиот мит што ќе го голтне сонцето на Ragnarök, или Фенрис. Алтернативно, приказната може да биде за пролетта, или за месецот мај, избегнувајќи ја зимата. Ова може да биде опширно како што е опишан обредот на Мајската кралица, кој го претставува доаѓањето на пролетта, со венец од цвеќиња заменет со црвената капа.

Обред

Приказната е толкувана како обред на пубертетот, кој произлегува од предисториско потекло (понекогаш потеклото произлегува од претходната матријархална ера). Девојчето, заминува од дома, збунето и разгледувајќи ги актите на приказната, е претворено во возрасна жена од чинот на излегувањето од стомакот на волкот.

Преродба

Бруно Бетелхајм, во Употребите на магија, го преработува мотивот за Црвенкапа во однос на класичната Фројдова анализа, која покажува како приказните ги развиваат, поддржуваат и ги ослободуваат чувствата на децата. Мотивот на ловецот сечејќи и отворајќи го волкот, тој го толкува како „преродба"; девојката, која неразумно го слуша волкот, се преродува како нова личност. Сексуално освестување Црвенкапа, исто така, беше сфатена како парабола на сексуална зрелост. Во ова толкување, црвената наметка ја симболизира крвта на менструалниот циклус, спротивставувајќи се на „црната шума" на женскоста. Или пак наметката би можела да го симболизира хименот (претходните верзии на приказната генерално не наведуваат дека наметката е црвена-зборот „црвено" во насловот може да се однесува на бојата на косата на девојката или на прекар). Во овој случај, волкот ја загрозува невиноста на девојката. Антропоморфичниот волк симболизира човек, кој би можел да биде љубовник, заводник или сексуален предатор. Ова се разликува од објаснувањето на обредот во којшто влегувањето во полнолетството е биолошки, не општествено, утврдено. Нордиски мит Приказната Þrymskviða од Poetic Edda отсликува некои елементи на Црвенкапа. Објаснувањата на Локи за чудното однесување на „Фреја" (всушност Тор преправен како Фреја) ги отсликува објаснувањата на волкот за неговиот чуден изглед. Во многу толкувања на црвената капа ѝ беше дадена голема важност, со значење од зора до крв.

Модерни употреби и адаптации[уреди]

Имало многу модерни употреби и приспособувања на Црвенкапа, обично со сериозно-комичен пресврт на наивноста на Црвенкапа или со малку изопаченост на општествената сатира; тие се распространети низ голем број на различни медиуми и стилови. Повеќе варијации биле напишани во минатиот век, во коишто авторите ја приспособуваат приказната на Грим на сопствените интереси.

Приказната може да биде кажана во однос на сексуалната привлечност на Црвенкапа. Песната „Како може Црвенкапа (да биде толку многу добра)?" од А.П. Рандолф во 1925 година беше првата песна позната по тоа што беше забранета од радио поради нејзината сексуална содржина. Хит песната „Црвенкапа" na Sam the Sham & the Pharaohs од 1966 година ја има гледната точка на волкот, навестувајќи дека тој повеќе сака љубов отколку крв. Во краткиот анимиран цртан филм Red Hot Riding Hood од Текс Ејвори, приказната е преработена во еден урбано-ориентиран амбиент за возрасни, со љубезен, префинето облечен волк кој завива по пејачот на ноќниот клуб Red. Ејвори ја користеше истата екипа и теми во подоцнежните серии на цртаните филмови. Загатнувањата на приказната можат да бидат повеќе или помалку јавно сексуални, како кога бојата на карминот е рекламирана како „Црвенкапа”.

Оваа сексуална анализа може да биде во форма на силување. Во Против нашата волја, Сузан Браунмилер ја опишува приказната како приказ на силување. Многу ревизионистички прераскажувања успешно ги отсликуваат Црвенкапа или бабата како сами се бранат од волкот.

Приказната исто така може да послужи и како метафора за сексуално освестување, како во приказната на Ангела Картер „Друштвото на Волци", објавена во нејзината збирка на Крвава комора (1979). (Приказната на Картер беше приспособена во филм на Нил Џордан во 1984 година). Во приказната, волкот всушност е врколак, и доаѓа до нов-менструален циклус на Црвенкапа во шумата во форма на својот шармантен ловец. Тој се претвора во волк и ја јаде баба ѝ, и сака да ја проголта и неа, бидејќи и таа е исто така заводлива и завршува легната со волкот човек, нејзиното сексуално освестување. Таквите кажувања имаат некоја сличност со сказните за „животински младоженец” како на пример Убавицата и ѕверот или Жабата принц, но онаму каде што хероините од тие приказни го претвораат јунакот во принц, овие кажувања за Црвенкапа откриваат дека хероината има дива природа како и јунакот.

Поврзано[уреди]

Наводи[уреди]

Надворешни врски[уреди]