Жорис-Карл Уисманс

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Жорис-Карл Уисманс
Joris Karl Huysmans
Joris Karl Huysmans.jpg
фотографија
Роден 5 февруари 1848
Париз, Франција
Починал 12 мај 1907
Париз, Франција
Занимање писател
Националност Французин
Народност Французин
Државјанство Французин
Жанр симболизам, декадентизам и натурализам

Биографија[уреди | уреди извор]

Комеморативна плоча за Жорис-Карл Уисманс

Уисманс е роден на 5 февруари 1848 година на улица Сигер во 6 арондисман во Париз, од татко Холанѓанец Годфрид Уисманс, литограф, и мајка Французинка, учителка. Целото детство го минува во таа куќа. Работниот век го минува во Министерсвото за внатрешни работи на Франција.

Како романописец и критичар на уметноста, тој активно учествува во уметничкиот и литерарен живот на Франција во последните петнаесетина година на 19 век, сè до својата смрт во 1907 година.

Како приврзаник на натурализмот уште од своите почетоци, тој прекинува со таа школа за да ги истражува новите можности што ги нуди симболизмот, и станува главен претставник на естетиката од крајот на векот. Во последните години од својот живот, тој се преобраќа во католицизам и навлегува во традициите на мистичната литератута.

Уисманс заболува од рак на вилицата и умира во својот париски дом на 12 мај 1907 година, закопан е на гробиштата Монпарнас.

Друштвото Ж.-К. Уисманс е создадено по неговата смрт на иницијатива на неговиот пријател и ромасиер Лисјен Декав.

Со своето дело како критичар на уметноста тој во Франција го промовира импресионизмот како и симболизмот и пред публиката повторно ја открива [[Примитивна уметност|примитивната уметност.


Писател натуралист[уреди | уреди извор]

Во 1874 година, Уисманс се појавува како писател со првата збирка песни во проза со наслов Сад за мирудии. Станува збор за хетероклитна мешавина на поетска проза во која авторот им оддава почит на холандските и на фламанските сликари Рембрант, Рубенс, Браувер, ван Остаде, Корнелиус Бега …) и на поезијата на Франсоа Вијон. Во ова негово младешко дело се забележува нагласеното влијание на романтизмотГаспар на Ноќта од Алоисиус Бертран – или на модерната поезија – на Мали прозни песни од Бодлер – но тоа сведочи и за еден вистински талент на реалистичен писател и на нагласен интерес за развиената натуралистичка естетика што во тоа време ја развива Емил Зола.

Во 1876 година, Уисманс го објавува својот прв роман со јасна натуралистичка инспирација Марта, приказна за една девојка, во кој темата е животот и развратот на една млада парижанка во едно распуштено општество во кое треба да се проститураш за да опстанеш. Плашејќи се од цензурата која во тоа време дејствува во Франција, Уисманс го објавува романот во Брисел.

Истата година се спријателува со Емил Зола и го брани во еден напис посветен на неговиот последен роман Кабаре. Toj напис ќе остане во историјата на литературата како еден од првите манифести за натурализмот.

Неговиот втор роман Сестрите Ватар, кој исто така има натуралистичка нишка, се појавува во 1879 година, со посвета на Зола кого го признава како свој учител во литературата.

Оттогаш, Уисманс ѝ припаѓа на малата група млади писатели што Зола ги прима во својата вила во Медан. Тој се дружи со Ги де Мопасан, Леон Аник, Анри Сеар, и со нив во 1880 година, под водство на Зола, соработува на објавувањето на колективната збирка на натуралистички новели под наслов Вечери во Медан во која тој го вметнува својот Ранец, ироничен и антипатриотски расказ за своето искуство кога е мобилизиран во војната од 1870.

Уисманс од Кол-Ток (Луѓето денес, 1885)

Романот Во брак, објавен следната година, и особено Без контрола, долга новела која се појавува во 1882 година, ги сликаат мрачните и безлични животи на антихероите истрошени од « овој ужасен модерен живот[1] », и чии црни мисли се натопени со песимизмот на Шопенхауер.

Уисманс во тој период ќе има извонредни архитектонски описи посветени на религиозни градби, како што е циклусот Диртал.

Декадентен писател[уреди | уреди извор]

Објавувајќи го во 1884 година Наспроти, Уисманс нагло прекинува со натуралистичката естетика. « Склоностите кон лукавството[2] » на неговиот херој Дезесент, неговото отфрлање на модерноста, неговиот декадентен вкус, неговите манири на ексцентричен денди и неговите каприци на естет ќе ги одушеват читателите и особено « уметничката младина[3] » која се препознава во естетиката од крајот на векот што ја создава Уисманс и која прави синтеза на морбидните влијанија од Бодлер или од Едгард По, во склоностите кон сонот преку песните на Стефан Маларме или сликите на Гистав Моро, и во реализмот од делата на латинската литература од времето на римската декаденција.

Наспроти станува дел од историјата на литературата и романескно искуство што авторот никогаш веќе нема да го повтори. Тој роман се вткајува во срцето на романескната нарација, на размислите за уметноста и за литературата, која следејќи ја мислата на Паскал, е против вкусот на мнозинството. Романот го покажува цинизмот на Уисманс (« Прави им го на другите тоа што не сакаш да ти го прават тебе; со оваа максима далеку ќе стасаш »). Тој го открива својот пријател Луј Феликс Башерер во замокот Лурп кој му служи како рамка во која го почнува романот.

Обидувајќи се преку романот да отвори нов пат во литературата за да го избегне безизлезот на натурализмот, Уисманс сам си го поставува прашањето на верата. Романот завршува со зборовите :

« Господе, смилувај му се на христијанинот кој се сомнева, на неверникот кој сака да верува, на осуденикот во животот кој сам се впушта во ноќта, под небото кое веќе не ги осветлува светилниците на старата надеж[2] ! »

Сатанистички обид[уреди | уреди извор]

Ценејќи дека за да го заинтересира читателот, романот треба да ја измеша нарацијата на « потврдените документи[4] », Уисманс во Таму (1891), го проучува феноменот на сатанизам поаѓајќи од историскиот случај на Жил де Ре и го проследува сижето сè до современите манифестации. Тој го документира тоа со своето присуство на една црна миса, ги посетува езотеричните средини, има иницијација во кабалата и го проучува симболизмот и окултизмот.

Ж.-K. Уисманс

Во романот Таму се појавува ликот на Диртал, некаков романескен двојник на Уисманс, кој подоцна се враќа во неговите три наредни романи кои го образуваат Циклусот на Диртал.

Литерарен конвертит[уреди | уреди извор]

Откако ќе го прочита Наспроти, католичкиот писател Барбе д'Орвили го повторува тоа што веќе го рекол за поетот Шарл Бодлер и предвидува дека Уисманс еден ден ќе треба да одбере меѓу « пиштолот и крстот [5]», поинаку речено: меѓу самоубиството и религиозното преобраќање. И по таа « црна книга » каква што е Таму, Уисманс сака да напише « бела книга », во која ќе го истражува светот на христијанската мистика , преку невидена литерарна форма што ја именува како « спиритистички натурализам[1]». Тој роман, со наслов На пат (1895), ги започнува последователните етапи на бавното и болно преобраќање на авторот во католичката религија.

Потоа, во Катедрала, документиран роман што Уисманс го објавува во 1898 година, тој ја проучува христијанската симболика во рамките на величествената римска катедрала во Шартр. Во истиот период, тој ги истражува богатствата на религиозната архитектура во Париз и прави повеќе монографии и историски студии за разни споменици [6]. Тој се интересира за сите облици на мистичната литература (Јан ван Рејзбрук, Тереза Авилска…), сè до грегоријанското литургиско пеење, разгледувајќи ги сликарството и религиозната скулптура.

thumb|Ж.-К. Уисманс

Откако се повлекува во повеќе манастири (Салет, Ињи, Солесм, Сен-Вондриј…), Уисманс го напушта Париз во 1899 година и конечно се сместува во едно мало село Лигиже, близу до Поатје во Виен, каде што си гради дом во близина на бенедиктанската опатија Сен-Мартен. Тука, тој живее со монасите и се подготвува да стане искушеник. Но, во 1901 година, со законот за здружување се расформира заедницата во Сен-Мартен, монасите се прогонети, а Уисманс е принуден да се врати во Париз. Откако ќе објави хагиографија посветена на христијанската мистична светица Лидвина од Схидам (1901)), Уисманс ќе го раскаже својот живот по манастирите во романот Искушеник (1903).

Во трите романа што ги објавува по своето преобраќање (На пат, Катедрала, Искушеник), Уисманс го најавува и големото литерарно преобраќање што ќе се случи во Француската литература во почетокот на 20 век со авторите како Пол Бурже, Шарл Пеги, Бринетиер, Пол Клодел, Леон Блоа или Франсоа Моријак[7].

Критичар на уметноста[уреди | уреди извор]

Уисманс по татко е потомок на уметничка лоза, поточно на холандски сликари. Некои слики од неговиот наславен предок, Корнелиус Уисманс, сликар од Антверпен од 17 век, и денес постојат во Лувр. Исто така, Уисманс, кој го сменил своето лично име (Жорж-Шарл) за да прифати име кое според звучноста повеќе потсетува на неговите холандски корени (Жорис-Карл), дебитира со опишување на слики од холандските сликари : « Добар другар од Франс Халс » (1875) и « Осуденик од Питер де Хох » (1875).

Потоа, од 1876 година Уисманс соработува како хроничар на уметноста со разни весници за кои пишува извештаи од Сликарските салони. По тој повод, тој открива повеќе независни сликари кои изложуваат надвор од официјалните салони бидејќи таму жиријата ги одбиваат нивните слики. Тој е одушевен од некојси Едуар Мане и ја фали неговата слика Нана (инспирирана од хероината на Зола) : « Нана е неспорно едно од најдобрите негови платна. (…) Таа е многу подобра од оние смешни слики кои се појавија во Салонот од 1877 година[8] ». Оттогаш, Уисманс е на чело на заложбата да се наметне импресионизмот на публиката на која тој успешно ѝ ги открива делата на Моне, Дега, Кајбот, Анри Жерве, Сезан, Писаро, Гоген, Жорж Сера, Жан-Луј Форен… Тој е строг противник на академската уметност и ги критикува тогашните главни претставници : Александар Кабанел, Жан-Леон Жером, Каролус-Диран.

Портрет на Ж.-К Уисманс Ж.-Л. Форен

Околу 1889 година, Уисманс ги открива делата на Одилон Редон, на Гистав Моро, на Жан-Франсоа Рафаели и на Фелисијан Ропс и многу работи на запознавање на публиката со движењето на симболизмот во сликарството.

Потоа, голем број од хрониките за уметноста ги собира во две збирки[9] : Модерна уметност (1883) и Некои (1889). Откако ги прочитал, Claude Monet рекол : « Никој не пишувал толку добро за модерните уметници. » И Стефан Маларме во Уисманс го гледа « единствениот кој пишува за уметноста и може да те натера да прочиташ за Салоните од првата до последната страница. »

По своето преобратување во католизимот околу 1895 година, Уисманс ја отркива религиозната уметност (Фра Анџелико…), и особено сликарството на примитивците. Тогаш пишува убави текстови за Матијас Гриневалд, Рогир ван дер Веиден, Квентин Масејс, Робер Кампен.

Главни дела[уреди | уреди извор]

  • Le Drageoir aux épices (recueil de prose poétique, 1874) ;
  • Marthe, histoire d’une fille (roman, 1876) ;
  • Les Sœurs Vatard (roman, 1879) ;
  • Sac au dos (nouvelle parue dans Les Soirées de Médan, 1880) ;
  • Croquis parisiens (poèmes en prose, 1880) ;
  • En ménage (roman, 1881) ;
  • À vau-l’eau, (nouvelle, éditions Henry Kistemaeckers, Bruxelles, 1882) ;
  • L’Art moderne (critique d’art, 1883) ;
  • À rebours (Наспроти), (roman, 1884) ;
  • En rade (roman, 1887) ;
  • Un dilemme (nouvelle, 1887) ;
  • La Retraite de monsieur Bougran (nouvelle, 1888 ; pub. posthume 1964) ;
  • Certains (critique d’art, 1889) ;
  • La Bièvre (monographie, 1890) ;
  • Là-bas (roman, 1891) ;
  • En route (roman, 1895) ;
  • La Cathédrale (roman, 1898) ;
  • La Bièvre et Saint-Séverin (monographies, 1898) ;
  • Les Gobelins ; Saint-Séverin (monographies, 1901) ;
  • Sainte Lydwine de Schiedam (hagiographie, 1901) ;
  • De tout (recueil d’articles, 1902) ;
  • L'Oblat (roman, 1903) ;
  • Trois Primitifs (critique d’art, 1905) ;
  • Les Foules de Lourdes (roman, 1906) ;
  • Trois Églises (monographie, pub. posthume 1908) ;
  1. 1,0 1,1 Là-bas (1891)
  2. 2,0 2,1 À rebours (1884)
  3. « J.-K. Huysmans »,во Луѓето денес (1885)
  4. Préface d’À rebours (1903)
  5. Jules Barbey d’Aurevilly, « À rebours », Le Constitutionnel, (28 juillet 1884)
  6. Ces textes ont été réunis dans deux recueils : J.-K. Huysmans, À Paris (Bartillat, 2005) et Les Églises de Paris (Éditions de Paris, 2005)
  7. Jules Sageret, Les Grands Convertis, Société du Mercure de France, 1906.
  8. « Нана на Мане », Уметник (Брисел), 13 мај 1877 година ; преиздадено во Ж-K. Уисманс, Записи за уметноста (1867-1905), издание Патрис Локман, Париз, Бартија, 2006
  9. Целината на естетските текстови на Уисманс се собрани во комплетно издание : Ж.-К. Усиманс, Записи за уметноста (1867-1905), édition établie et préfacée par Patrice Locmant, Paris, Éditions Bartillat, 2006.