Прабугари

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Споменик на хан Аспарух во Добрич - Бугарија - творец и прв владетел на Бугарија.

Прабугарите, Булгари или многу ретко Болгариномадски народ кој живеел во централна Азија и зборувал прабугарски јазик.

Потекло на поимот[уреди | уреди извор]

За коренот на поимот "булгар" постојат неколку теории. Се претпоставува дека името Бугар е изведено од турскиот збор булга што значи „меша, тресе, мрда“ [1], а зборот булгак кој е изведен од него „револт, безредие“ [2], што вообичаено се преведува како „бунтовници“ [3]. Според некои извори пак името „булгар“, т.е. „болгар“ доаѓа од името на реката Волга, а според други тоа е поврзано со името на животното "булга", познато по својата кожа со која Бугарите тргувале во првобитната татковина во централна Азиjа; Алтаjска теориjа на Гесер Курултаев според коjа "Бул-гар" доаѓа од „главен народ“. Во 19 век е воведен и терминот Прабугари означувајќи го несловенскиот народ Бугари. Овој поим е воведен за разликување од современите Бугари кои што зборуваат јужнословенски јазик от Бугарите, бидејќи и за двата народа постоел еден термин. Обично се смета дека трансформациjта на Бугарите во Бугари била завршена по воведувањето на христијанството и словенското писмо во Бугарија кон крајот на 9 век.[4] Во македонскиот јазик исто постојат два различни термини: Прабугари и Бугари.[5][6]

Теории за етничкото потекло[уреди | уреди извор]

Старата земjа на бугарите каj Хиндукуш и Памир согласно карта на Централна Азиjа од ерменскиот географски атлас ‘Ашхарацуjц’
(5-7 век), реконструирана од академикот С.Т. Еремjан.
  • Турско-хунската теорија за потеклото на Прабугарите за прв пат била објавена од чехот Томашек и со долги години прифатена од официјалните бугарски власти и историчари.[7] Нејзин главен аргумент е календарот на Прабугарите, кој има сличности со турскиот традиционален календар.
    Самото потекло на Прабугарите е доста контроверзнон и е предмет на разнии дискусии и научни истражувања. Во бугарската наука има повеќе теории за нивното потекло. Според бугарскиот научник Васил Златарски, во своето дело пишува[8]:

"Првата историја на Прабугарите несомнено треба да ја бараме во историјата на оние средно-азијатски турски (односно turkic) народи, кои се познати под општото име Хуни..."

научникот Евгени Владиков е на исото мислење:

"Прабугарите припаѓаат на поновите народи кои се доселиле на Балканскиот Полуостров (...) Околу 670 година на североисток од делтата на р. Дунав се појавуваат Прабугарите, кои се народ од турско (односно turkic) потекло[9]..."

Големата Гролиер мултимедијалната општа компјутерска ЦД енциклопедија, е на исото мислење и во поднасловот "Прабугари" (Bulgars) се вели дека "Прабугари се Туркско племе, кои се населиле на Балканот од централна Азија во втората половина на 7 век. Тие ги потчиниле словенските племиња и го основале Првото Бугарско царство во 681 година."[10] Ова доведува до заклучок и за потеклото на името од кое зборот Булгар настанал од старотурскиот збор булгар (мешанец), што бил назив за едно од турско-татарските племиња.[11] Полската наука исто така е прецизна во своите тврдења за заедничкото потекло која вели дека "Протобугарите и другите турски народи биле сточари"[12] Прабугарското потекло го дава делото од 8 век, Именик на бугарските ханови кое го опишува потеклото на самите Булгари од тоа време и јасно дава до знаење со чија релација се поврзани тогашните балкански Булгари и Хуните. Тука е наведено дека Атила е директен крвен предок на ханот Кубрат кој се смета за прв владател на Старата голема Бугарија.[13][14]

  • Иранската теорија е понова теорија, од последните 30 години, која ги поврзува Прабугарите со иранските народи. Таа теорија кажува дека Прабугарите дошле од планините Памир и Хиндукуш, поточно од реонот на градот Балх во Балхара (денес во Авганистан).
  • Мешана теорија е теоријата, која сака да ги поврзе Прабугарите и со иранските и со турските народи, бидеjки по патот кон Европа тие се измешале.

Прабугарите во Азија[уреди | уреди извор]

Во историографијата сè уште не е точно утврдено од каде доаѓаат Прабугарите, но е прифатено дека до 2 век живееле во Централна Азија. Во согласност со Иранската теорија нивната родина е меѓу реките Аму Дарја и Сир Дарја. Овој реон во древноста се нарекувал Балхара (грчки: Бактрија, арабски: Бургар). Денес реонот опфаќа делови од Узбекистан, Туркменистан, северен Авганистан и целиот Таджикистан и во него се зборуваат турски и ирански јазици. Според архолошките податоци поверодостојна е хунската теорија дека тие потекнуваат од Западна Монголија, односно реонот на планината Алтај[15]

Прабугарите во Европа[уреди | уреди извор]

Great Bulgaria and adjacent regions, c. 650 AD

Кон крајот на 2 век еден дел од Прабугарите поради нејасна причина се преселил во Европа, на север од Кавказ и меѓу реките Днестар и Итил (денес Волга). Прабугарите за прв пат се спомнуват од Европските историчари во т.нар. „Анонимен Римски хронограф„, којшто е напишан од неизвестен летописец во 354 год. на латински јазик.

Во Европа, Прабугарите се населиле најнапред околу делтата на реката Волга, а после и на Кавказ, (денешна Ерменија и Балкарија), во Добруџа, околу делтата на реката Дунав, (денешна Бугарија и Романиjа). Прабугарите кои што се населили околу делтата на реката Дунав во 7 век ја основали државата Бугарија во 681 година. По нивното доаѓање на територијата на денешна Бугарија настанал процес на мешање со словенското и другото население коешто живеело на тие простори. Преку еден таков етногенетскиот процес настанат е денешниот словенски бугарски народ. Имено, денешниот етноним Бугарин (буг. българин) е наследство од Прабугарите според чие име е именувана и денешната држава Бугарија (буг. България).


Во автономните републики на Руската федерација - Татарстан, Чувашија и Балкарија некои се сметаат себе си за потомци на Прабугарите. Овие народи денес имаат турски национални белези, и зборуваат турски јазици и имаат турска култура. Се претпоставува дека јазикот, којшто е зачувал најмногу од прабугарскиот јазик, е чувашкиот, кој спаѓа во групата на турски јазици. Интересен пример се Гагаузите мал дел кои уште живеат во североисточна Бугарија, токму онаму каде што се населиле аспаруховите Прабугари, а поголем дел од нив се преселиле во Молдавија по кримските војни во 19 век. Гагаузите зборуваат турски јазик. Сите се православни христијани. Според некои теории тие се потомци на Прабугарите, а по други теории, тие се потомци на Куманите. Самите тие се нарекуваат „ески булгар (стари бугари)“ [16]

Според веќе пронајдените бугарски написи во денешна Бугарија од средниот век, Бугарите во Бугарија до 9 век, пишувале на грчко или свое непознато писмо, на прабугарски јазик.[17].

Прабугарите во Македониjа[уреди | уреди извор]

Бугари ги колат Византијците, миниатјура од Менологијата на Василиј II Бугароубиец, 11 век
Велики Преслав - втора метропола на Првото бугарско царство.

Во некрополата "Млака" пред тврдината во Дебреште, Прилеп, откопани се гробови со наоди од доцниот 7 и 8 век. Тие се делумно или целосно кремирани и не се ниту ромеjски, ниту словенски. Станува збор наjвероjатно, за Кутригурите. Ова прабугарско племе, заедно со побројните Сермесијани (поробени Византијци) и под водство на Кубер, а како потчинето на аварскиот каган во Панониjа, околу 680 г. се одметнало од Аварите и тргнало кон Солун.

Прабугарскиот хан Кубер околу 680 г. успеал да доjде во Македониjа. Од властите во Солун добил дозвола тие да се населат во Прилепското Поле (Campus Kerameensis) - Керамесиаи е античкото име за Прилеп, во бугарските толкувања станува збор за Битолското Поле. Кубер бил брат на ханот Аспарух (основач на Дунавска Бугариjа) и син на ханот Кубрат. Византиската верзиjа на историjата од "Чудата на св. Димитар Солунски" тврди дека од властите во Солун измолил дозвола да се насели во Прилепското (т.е. Прилепско-Битолското Поле). Планирал напади на Солун и соработувал со Византиjа, имал врски со Бугарите од државата на Аспарух. Во натписот од Мадарскиот коњаник ханот Тервел зборува за Прабугарите (неговите чичковци) во Македонија.

Во Ерсека близу Корча и во Врап каj Елбасан наjдени се делови од неговата благаjна, заробена во борбите против аварскиот каган. Два дела од ова богатство се откопани уште на почетокот од 20 век. Прабугарски наоди од 7-8 век во Македониjа има и во реоните на Прилеп и Охрид и други места [18]. Во првата половина на 9 век скоро сите делови на Македониjа биле припоени кон Бугариjа. Во 863 таа го прифатила христијанството како официjална државна вера, словенскиот јазик како официjален државен и религиозен јазик и Кирилското писмо за државно писмо.

Видете исто така[уреди | уреди извор]

Gallery[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Dybo, Anna. „bulga-“. Turkic etymology. StarLing. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\alt\turcet&first=295. конс. 18 мај 2009 г. 
  2. Lebedynsky, Iaroslav. Les Nomades : Les peuples nomades de la steppe des origines aux invasions mongoles. Paris: Errance, 2003: p.178.
  3. Taylor, Isaac (2008). Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. BiblioBazaar, LLC. стр. 78. http://books.google.com/books?id=7JTVFbT3TnsC&pg=PA78&dq=bulgar+turkic+bulga. конс. 18 мај 2009 г. 
  4. The Formation of the Bulgarian Nation, Prof. D. Angelov, (Summary in English). Образуване на българската народност. Проф. Димитър Ангелов, (Издателство Наука и изкуство, “Векове”, София, 1971)
  5. [Гласник, Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia); т. 47, № 1—2 - 2003, стр. 203.]
  6. Г. Страделов, М. Матевски, Ц. Гродзанов - „Цивилизации на почвата на Македониja. Прилози за истражуването на историjата на културата почвата на Македониja. Книга 2“, Скопje, МАНУ, стр. 72
  7. История на България. Т. II. С., издание на БАН 1981, стр.60.
  8. "История на българската държава през средните векове" (том I, София, 1971), стр. 55
  9. Графична историја на балканските народи , Софија 1992 г
  10. Grolier Incorporated - Academic American Encyclopedia, стр. 556 (The Bulgars, a Turkic people, migrated to the Balkans from central Asia in the second half of the 7th century...)
  11. Enciklopedija na Jugoslavija (Zagreb, 1985), avtor V. Vel
  12. Historia slowian poludnio wych i zachodnich" (Warszawa, 1977 g.)
  13. Проф. Димитар Ангелов: "Образуване на българската народност," София 1971 г.
  14. "Христоматия по история на България," София 1964 г.
  15. Димитър Овчаров, Въведение в прабългарската култура, София, 2002, стр.19
  16. http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Stojanov_Etnonim_BG.pdf Валери Стоянов. Етнонимът "Българи". За българо-тюркските смешения. С. 1997
  17. Protobulgarian epigraphic monuments
  18. Средновековни градови и тврдини во Македонија, И.Микулчиќ