Прабугари

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Споменик на хан Аспарух во Добрич - Бугарија - творец и прв владетел на Бугарија.

Прабугари, Булгари или многу ретко Болгари — полуномадски народ кој живеел во Централна Азија[1] и зборувал прабугарски јазик.

Потекло на етнонимот[уреди | уреди извор]

Потеклото на етнонимот Булгар, кој бил оригиналниот назив за Прабугарите, е нејасно, па затоа за него постојат повеќе претпоставки. Една претпоставка е дека етнонимот е изведен од туркискиот збор булга кој значи меша, тресе, мрда,[2] па оттаму и мешан народ. Друга претпоставка е дека етнонимот е изведен од туркискиот збор булгак кој значи револт, безредие,[3] што вообичаено се преведува како бунтовници.[4] Според некои извори пак името булгар, т.е. болгар доаѓа од името на реката Волга, а според други тоа е поврзано со името на животното "булга" познато по својата кожа со која Прабугарите тргувале во првобитната татковина во Централна Азија. Постои и алтаjската теориjа на Гесер Курултаев според коjа "бул-гар" доаѓа од „главен народ“. Во 19 век е воведен терминот Прабугари означувајќи го несловенскиот народ Бугари. Овој поим бил воведен за разликување на современите Бугари коишто зборуваат јужнословенски јазик, од старите Бугари коишто зборувале огурски јазик, бидејќи и за двата народа постоел еден термин. Обично се смета дека трансформациjата на Прабугарите во Бугари била завршена по воведувањето на христијанството и словенскиот јазик во Првото бугарско царство кон крајот на 9 век.[5] Во македонскиот јазик исто постојат два различни термини: Прабугари и Бугари.[6][7]

Теории за етничкото потекло[уреди | уреди извор]

Старата земjа на Прабугарите каj Хиндукуш и Памир согласно карта на Централна Азиjа од ерменскиот географски атлас ‘Ашхарацуjц’
(5-7 век), реконструирана од академикот С.Т. Еремjан.
  • Турко-хунската теорија за потеклото на Прабугарите за прв пат била објавена од Чехот Томашек и таа долги години била прифатена од официјалните бугарски власти и историчари.[8] Нејзин главен аргумент е календарот на Прабугарите, кој има сличности со турскиот традиционален календар.
    Самото потекло на Прабугарите е доста контроверзно и е предмет на разни дискусии и научни истражувања. Во бугарската наука има повеќе теории за нивното потекло, а една од нив е на бугарскиот научник Васил Златарски, кој во своето дело пишува:[9]

"Првата историја на Прабугарите несомнено треба да ја бараме во историјата на оние средноазиски туркиски (односно turkic) народи, кои се познати под општото име Хуни..."

Научникот Евгени Владиков е на истото мислење:

"Прабугарите припаѓаат на поновите народи кои се доселиле на Балканскиот Полуостров (...) Околу 670 година на североисток од делтата на р. Дунав се појавуваат Прабугарите, кои се народ од туркиско (односно turkic) потекло..."[10]

Големата Гролиер мултимедијалната општа компјутерска ЦД енциклопедија, е на истото мислење и во поднасловот "Прабугари" (Bulgars) се вели дека "Прабугарите се туркиско племе, кои се населиле на Балканот од Централна Азија во втората половина на 7 век. Тие ги потчиниле словенските племиња и го основале Првото бугарско царство во 681 година."[11] Полската наука исто така е прецизна во своите тврдења за заедничкото потекло која вели дека "Прaбугарите и другите туркиски народи биле сточари."[12] Прабугарското потекло го дава делото од 8 век, Именик на бугарските кнезови кое го опишува потеклото на самите Прабугари од тоа време и јасно дава до знаење со чија релација се поврзани тогашните балкански Прабугари и Хуните. Тука е наведено дека Атила е директен крвен предок на ханот Кубрат кој се смета за прв владетел на Стара Велика Бугарија.[13][14]

  • Иранската теорија е понова теорија, од последните 30 години, која ги поврзува Прабугарите со иранските народи. Таа теорија кажува дека Прабугарите дошле од планините Памир и Хиндукуш, поточно од реонот на градот Балх во Балхара (денес во Авганистан).
  • Мешаната теорија е теорија која сака да ги поврзе Прабугарите и со иранските и со туркиските народи, бидеjки по патот кон Европа тие се измешале.

Прабугарите во Азија[уреди | уреди извор]

Во историографијата сè уште не е точно утврдено од каде доаѓаат Прабугарите, но е прифатено дека до 2 век живееле во Централна Азија. Во согласност со иранската теорија нивната родина е меѓу реките Аму Дарја и Сир Дарја. Овој реон во древноста се нарекувал Балхара (грчки: Бактрија, арапски: Бургар). Денес реонот опфаќа делови од Узбекистан, Туркменистан, северен Авганистан и целиот Таџикистан и во него се зборуваат туркиски и ирански јазици. Според архолошките податоци поверодостојна е турко-хунската теорија дека тие потекнуваат од реонот на планината Алтај која се наоѓа на границата помеѓу Русија, Кина, Монголија и Казахстан.[15]

Прабугарите во Европа[уреди | уреди извор]

Great Bulgaria and adjacent regions, c. 650 AD.

Кон крајот на 2 век еден дел од Прабугарите поради нејасна причина се преселил во Европа, на север од Кавказ и меѓу реките Днестар и Итил (денес Волга). Прабугарите за прв пат се спомнуват од европските историчари во т.нар. „Анонимен римски хронограф„, којшто е напишан од неизвестен летописец во 354 год. на латински јазик.

Во Европа, Прабугарите се населиле најнапред околу делтата на реката Волга, а после и на Кавказ, (денешна Ерменија и Кабардино-Балкарија), во Добруџа, околу делтата на реката Дунав, (денешна Бугарија и Романија). Прабугарите кои што се населиле околу делтата на реката Дунав во 7 век го сновале Првото бугарско царство во 681 година. По нивното доаѓање на територијата на денешна Бугарија настанал процес на мешање со словенското и останатото население коешто живеело на тие простори. Преку еден таков етногенетскиот процес настанат е денешниот словенски бугарски народ. Имено, денешниот етноним Бугари (буг. българи) е наследство од Прабугарите според чие име е именувана и денешната држава Бугарија (буг. България).

Во автономните републики на Руската Федерација - Татарстан, Чувашија и Кабардино-Балкарија некои луѓе се сметаат себеси за потомци на Прабугарите. Овие народи денес имаат туркиски национални белези, зборуваат туркиски јазици и имаат туркиска култура. Се претпоставува дека јазикот, којшто се зачувал најмногу од прабугарскиот јазик, е чувашкиот, кој спаѓа во групата на туркиски јазици. Интересен пример се Гагаузите, од кои мал дел се уште живеат во североисточна Бугарија, токму онаму каде што се населиле аспаруховите Прабугари, а поголем дел од нив се преселиле во Молдавија по кримските војни во 19 век. Гагаузите зборуваат туркиски јазик и сите се православни христијани. Според некои теории тие се потомци на Прабугарите, а по други теории, тие се потомци на Куманите и Печенезите. Самите тие се нарекуваат ески Булгар (стари Бугари).[16]

Според веќе пронајдените прабугарски написи во денешна Бугарија од средниот век, Прабугарите во Бугарија до 9 век, пишувале на грчко или свое непознато писмо, на прабугарски јазик.[17]

Прабугарите во Македониjа[уреди | уреди извор]

Прабугари ги колат Византијците, минијатура од Менологијата на Василиј II Бугароубиец, 11 век.
Велики Преслав - втора метропола на Првото бугарско царство.

Во некрополата "Млака" пред тврдината во Дебреште, Прилепско, откопани се гробови со наоди од доцниот 7 и 8 век. Тие се делумно или целосно кремирани и не се ниту ромеjски, ниту словенски. Најверојатно станува збор за Кутригурите. Ова прабугарско племе, заедно со побројните Сермесијани (поробени Византијци), под водство на Кубер, а како потчинето на аварскиот каган во Панониjа, околу 680 г. се одметнало од Аварите и тргнало кон Солун.

Прабугарскиот хан Кубер околу 680 г. успеал да доjде во Македонија. Од властите во Солун добил дозвола тие да се населат во Прилепското Поле (Campus Kerameensis) - Керамесиаи е античкото име за Прилеп, во бугарските толкувања станува збор за Битолското Поле. Кубер бил брат на ханот Аспарух (основач на Првото бугарско царство) и син на ханот Кубрат. Византиската верзиjа на историjата од "Чудата на св. Димитар Солунски" тврди дека од властите во Солун измолил дозвола да се насели во Прилепското (т.е. Прилепско-Битолското Поле). Планирал напади на Солун и соработувал со Византија, имал врски со Прабугарите од државата на Аспарух. Во натписот од Мадарскиот коњаник ханот Тервел зборува за Прабугарите (неговите чичковци) во Македонија.

Во Ерсека близу Корча и во Врап каj Елбасан наjдени се делови од неговата благаjна, заробена во борбите против Аварскиот каганат. Два дела од ова богатство се откопани уште на почетокот од 20 век. Прабугарски наоди од 7-8 век во Македонија има и во реоните на Прилеп, Охрид и други места.[18] Во првата половина на 9 век скоро сите делови на Македониjа биле припоени кон Бугариjа. Во 864 таа го прифатила христијанството како официjална државна вера, a во 893 словенскиот јазик како официjален државен и религиозен јазик и кирилското писмо како државно писмо.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Gallery[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Hyun Jin Kim (2013). The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press. стр. 58–59. ISBN 9781107009066. https://books.google.hr/books?id=jCpncXFzoFgC. 
  2. Dybo, Anna. "bulga-". Turkic etymology. StarLing. конс. 2009-05-18. 
  3. Lebedynsky, Iaroslav. Les Nomades : Les peuples nomades de la steppe des origines aux invasions mongoles. Paris: Errance, 2003: p.178.
  4. Taylor, Isaac (2008). Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. BiblioBazaar, LLC. стр. 78. https://books.google.mk/books?id=7JTVFbT3TnsC. посет. 18 мај 2009 г. 
  5. The Formation of the Bulgarian Nation, Prof. D. Angelov, (Summary in English). Образуване на българската народност. Проф. Димитър Ангелов, (Издателство Наука и изкуство, “Векове”, София, 1971)
  6. [Гласник, Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia); т. 47, № 1—2 - 2003, стр. 203.]
  7. Г. Страделов, М. Матевски, Ц. Гродзанов - „Цивилизации на почвата на Македониja. Прилози за истражуването на историjата на културата почвата на Македониja. Книга 2“, Скопje, МАНУ, стр. 72
  8. История на България. Т. II. С., издание на БАН 1981, стр.60.
  9. "История на българската държава през средните векове" (том I, София, 1971), стр. 55
  10. Графична историја на балканските народи , Софија 1992 г
  11. Grolier Incorporated - Academic American Encyclopedia, стр. 556 (The Bulgars, a Turkic people, migrated to the Balkans from central Asia in the second half of the 7th century...)
  12. Historia slowian poludnio wych i zachodnich" (Warszawa, 1977 g.)
  13. Проф. Димитар Ангелов: "Образуване на българската народност," София 1971 г.
  14. "Христоматия по история на България," София 1964 г.
  15. Димитър Овчаров, Въведение в прабългарската култура, София, 2002, стр.19
  16. http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Stojanov_Etnonim_BG.pdf Валери Стоянов. Етнонимът "Българи". За българо-тюркските смешения. С. 1997
  17. Protobulgarian epigraphic monuments
  18. Средновековни градови и тврдини во Македонија, И.Микулчиќ