Мариово

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Мариово на картата на Македонија

Мариово — област во Македонија карактеристична по својата историја, етнологија, традиции и култура. Областа Мариово се наоѓа во крајниот јужен дел на Република Македонија.

Потекло на името Мариово[уреди]

Глетка од прилепско Мариово

За потеклото на името постои една легенда во која се вели дека некој турски бег сакал да ја земе за жена во својот харем преубавата девојка Марија од овој крај. По долгите натегања Марија се согласила да оди во харемот на бегот но под услов во целиот крај да не се врши потурчување (исламизирање) и да не се населуваат Турци и да се градат џамии. Договорот бил испочитуван и целиот крај бил спасен од насилните потурчувања и зулуми. Во знак на благодарност населението во чест на убавата Марија која го спасила целиот крај го дало името Мариово.[1]

Историја на Мариово[уреди]

Вез од женска кошула од село Дуње од почетокот на XX век

Средновековна историја[уреди]

Областа Мариово била населена уште од антиката, а била и дел на Античка Македонија, за што сведочат остатоци од многу тврдини и пронајдоците на штитови и останати предмети од антиката. На подрачјето на Мариово во 1564-65 година се случила познатата Мариовска буна која била првата масовна форма на отпор на македонскиот народ против Османската власт поттикната од бесправните даноци и неподносливите услови за живот, а подоцна во 1688-89 била подигната уште една Мариовска буна под влијание на Карпошевото востание. Мариово било една од ретките области во кои, за целото владеење на Турците, немало процеси на исламицазија и колонизација на турско и муслиманско население. За време на турското владеење, особено во раниот период, Мариово било посебна административна единица „хас“ (слично на денешниот термин автономна покраина) која му плаќала одредена сума на пари на султанот, а за возврат жителите не биле поданици на беговите и не биле цел на нивните малтретирања и изживувања.

Мариово во XX век[уреди]

Ливади во близина на Витолиште
Селото Старавина е центар на Битолско Мариово

Кон крајот на турското владеење, во илинденскиот период познатиот Шаќир Војвода од Мариово водел борби со турскиот аскер, како реонски војвода на областа. Мариово од секогаш важело за македонски бунтовен и немирен крај не само за турските власти, туку и за сите натамошни окупаторски власти.

Географски одлики и граници на Мариово[уреди]

Мариово е ридско - планински предел во јужниот дел на Република Македонија (односно средишниот на етничка Македонија) распослан на и помеѓу падините и билата на Селечка Планина, Ниџе, Козјак и Дрен Планина во долината на Црна Река. Низ целата област Мариово протекува Црна Река во нејзиното средно течение, каде што всушност се наоѓа и најдолгата клисура во Република Македонија, 80 километри долгата Скочивирска Клисура која е исто така една од бесценетите природни убавини на оваа област. На запад Мариово се граничи со Пелагонија, на југ со Грција (околината на градот Воден и областа Меглен) , на север со регионот Раец (долината на Раечка Река) и на исток со висорамнината Витачево односно Тиквешката Котлина. Целата област Мариово зафаќа површина од 1.251 km² и е поделено на 3 помали (етно)географски целини Битолско Мариово (поранешната општина Старавина), Прилепско Мариово (поранешната општина Витолиште) и Тиквешко (Кавадаречко) Мариово (западните и средишните делови на поранешната општина Конопиште).

Во својот напис целосно посветен за Мариово насловен како „Статистическо описание. Споменик за села називаемии Мориево прилепско“, објавен во „Цариградски Весник“ на 21 ноември 1859 година, македонскиот просветител Јордан Хаџи-Константинов - Џинот запишал дека Мариово од север ја има планината Будимаж, од југ Кожув со протегнати плешки (огранки) - гора Кравица, Скочиврх, Ниц, Петелино, Прибор (Трибор), Рамна Бука, Рожденска во која има златна руда (веројатно мислејќи на рудникот Алшар) итн[2]. Од исток е земјата наречена Љубљан (Тиквеш) која е најплодоносна, а од запад Трнинско (Битолско) Поле, кое прави ат на рекатa Црна и го раздвојува Мариово на две половини - северна и јужна[3]. За површината на Мариово, Џинот запишал дека тоа е квадратно 32 часа[4].

Села во Мариово[уреди]

Битолско Мариово: Старавина, Маково, Рапеш, Зовиќ, Градешница, Будимирци, Груништа, Орле, Брник, Ивени и Петалино.

Прилепско Мариово: Витолиште, Бешиште, Вепрчани, Врпско, Дуње, Живово (на народен говор: Жиово), Кален, Кокре, Крушевица, Манастир, Полчиште, Пештани, Чаниште и Гуѓаково (на народен говор Гудјаково).

Тиквешко Мариово:Рожден, Клиново, Р'жаново,Мајден и Галиште.

Во турските пописни дефтери од XV и XIV век (1476/77 до 1544/45 година) во Мариово биле забележани и следниве села кои денес не постојат, но постојат месности со нивните имиња или слични имиња на тогашните села: Костеново, Чумагово (денес постои месност Смагово), Видришани (Видишани), Црничани, Сатока (од ова село бил водачот на првата Мариовска буна), Бистренци, Берани, Суденец, Осинец, Кириликово, Света Петка, Лесково.

Regions of Mariovo.svg

Население и поделба на Мариово[уреди]

Глетка од Мариово, од околината на селото Крушевица
Население низ историјата
Година Жители  %±
1948 12.504 —    
1953 13.682 +9,4%
1961 13.400 −2,1%
1971 9.730 −27,4%
1981 4.656 −52,1%
1991 1.774 −61,9%
1994 1.378 −22,3%
2002 839 −39,1%
Извор: Податоците од 1948-2002 се според официјалните пописи[5]

Освен горенаведениве три под - области на Мариово, народот што живее во Мариово според течението на Црна Река областа ја дели на Мало (Младо) Мариово од левата страна на реката и Старо (Големо) Мариово од десната страна на реката. Истовремено, меѓу народот постои и шегобијната поделба на салам мариовци за жителите во селата десно („преку“) Црна и несалам мариовци за жителите во селата лево од Црна Река.

Според последниот попис во 2002 година Мариово севкупно имало 839 жители, од кои најголемиот дел или речиси сите се Македонци, а останатиот занемарлив број на други националности се неколку попишани Срби и останати.

Зачудувачки за Мариово е што за само 40 години населението и стапката на раѓање (наталитет) се неколкукратно намалени поради огромната стапка на миграција на неговите жители во Битола, Прилеп, Скопје и во странство. Мариово во пописот од 1948 година имало највисока стапка на раѓање (наталитет) вио тогашна СФРЈ со 41,8 промили за во последниве неколку години да бидат забележани раѓањата на само 3 деца (кои сепак се надеж за овој убав и богат Македонски крај).

Потекло на населението[уреди]

Населението во Мариово одсекогаш било македонско и со христијанска вероисповед, а во Мариово немало ниту исламизација на населението, ниту пак воопшто имало населување на турско и муслиманско население за време на Отоманската Империја. За причините поради кои Мариово било поштедено од исламизација е поврзана легендата за името Мариово. Мариовците како составен дел од Македонската нација ги споменал Ѓорѓија Пулески во својата Историја. За потеклото на мариовските христијани, македонскиот просветител Јордан Хаџи-Константинов - Џинот во својот напис објавен во 1859 година запишал дека се од најстарите славјани кои дошле во неизвесни векови со име Пејани и Мирмидони, при што наведува дека [[Плиниј] и Страбон ги кажувале како најхрабриот скитски род кој секогаш оделе на бој напред со Александар Македонски[6]. Омир солунски ги нарекувал Мирмидони и ги вбројувал во едно со мегленските и бели јазоновци, а потеклото на името го толкува како изведено од Мориово, Мириево, Мирници, Мир-ми-давци, Мирмидони [7]. Истовремено за нив го наведува и името Чрни-борци - Чебренци, заради што нивниот обител (манастир) Св. Димитриј е наречен Чебрен, а исто така запишал дека и во тоа време сите биле јунаци[8].

Етнологија на Мариово[уреди]

Мариовци во народна носија

Најпозната е Мариовската (женска) носија која е меѓу колоритно најбогатите Македонски народни носии. Интересен е податокот дека невестинската Мариовска носија тежи цели 48 килограми! Мариово како област изобилува и со народно творештво особено со народни песни, митови, легенди и преданија, а огромен дел од нив се запишани во книгите на Марко Цепенков. Исто така мариовскиот живот и случувања се најголем мотив во делата на македонскиот писател Стале Попов кој е родум од Мариово.Мариово е и туристичка атракција, која привлекува со големите изобилства на митови во кои е опишувана. Мариово е област која е позната и по народните приказни. Според народните приказни наводно во Мариово живеел Итар Пејо, голем мудрец. Тоа е дело на македонскиот писател Марко Цепенков.

Наводи[уреди]

  1. „Мариовски локални легенди“. 10bez10.com. http://www.10bez10.com/makednoski/legendi/46-2009-08-13-12-49-11/232-2009-09-27-16-30-12. 
  2. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.96
  3. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.96
  4. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.100
  5. „Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година)“. Државен завод за статистика. http://www.stat.gov.mk/pxweb2007bazi/Dialog/varval.asp?ma=Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk&ti=%CD%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5+%ED%E0+%D0%E5%EF%F3%E1%EB%E8%EA%E0+%CC%E0%EA%E5%E4%EE%ED%E8%BC%E0+%F1%EF%EE%F0%E5%E4+%E8%E7%BC%E0%F1%ED%F3%E2%E0%9C%E5%F2%EE+%E7%E0+%E5%F2%ED%E8%F7%EA%E0%F2%E0+%EF%F0%E8%EF%E0%E4%ED%EE%F1%F2%2C+%EF%EE++%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8+%EC%E5%F1%F2%E0%2C+%F1%EF%EE%F0%E5%E4+%EF%EE%EF%E8%F1%E8%F2%E5+%ED%E0+%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5+1948%2C+1953%2C+1961%2C+1971%2C+1981%2C+1991%2C+1994+%E8+2002++%E3%EE%E4%E8%ED%E0+%28%F1%EE%E3%EB%E0%F1%ED%EE+%F2%E5%F0%E8%F2%EE%F0%E8%BC%E0%EB%ED%E0%F2%E0+%EE%F0%E3%E0%ED%E8%E7%E0%F6%E8%BC%E0+%EE%E4+1996+%E3%EE%E4%E8%ED%E0%29&path=../Database/%CF%EE%EF%E8%F1%E8/%CF%EE%EF%E8%F1%E8%20%ED%E0%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5%201948%20-%202002/&lang=18. 
  6. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.99
  7. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.99
  8. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.99

Надворешни врски[уреди]