Империја на Инките

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

империја

Четирите обединети покраини
Tawantinsuyu

1438–1533
Империјата во својот најголем подем.
Главен град Куско
(1438-1533)
Јазици кечуански јазик (официјален), ајмарски јазик, пукина јазик и останати јазици.
Вероисповед Инка религија
Уредување монархија
Сапа Инка
 -  1438-1471 Пачакути
 -  1471-1493 Тупак Инка Јупанки
 -  1493-1525 Хуајна Капак
 -  1525-1532 Хуаскар
 -  1532-1533 Атахуалпа
Историски период пред-колумбиска
 -  Пачакути го создал Тавантинсују 1438
 -  Граѓанската војна помеѓу Хуаскар и Атахуалпа 1529-1532
 -  Шпанска колонијзација предводена од Франциско Пизаро 1533
Површина
 -  1438[1] 800.000 км²
 -  1527 2.000.000 км²
Население
 -  1438[1] 12.000.000 
     Густина 0 жит/км²
 -  1527 20.000.000 
     Густина 10 жит/км²

Империјата на Инките или Тавантинсују била најголема империја во пред-колумбиска Америка[2]. Административниот, политичкиот и воениот центар на империјата бил градот Куско во денешната држава Перу. Империјата се издигнала од високите планински предели на Андите во 13 век. Од 1438 до 1533 година користеле различни методи за проширување на империјата, од освојувања со мирни соединувања. Таа се протегала на западниот дел од Јужна Америка, од Еквадор до Чиле.

Официјален јазик во Тавантинсују бил кечуанскиот јазик, иако стотина локални јазици и кечуански дијалекти се зборувале исто така. Кечуанското име на државата е Тавантинсују или Tawantinsuyu што во превод значи „четирите региони“ или „четирите ибединети покраини“. Пред реформите на правописот на кечуанскиот и ајмарскиот јазик често државата се пишувало како Тахуантинсујо. Името е составено од: tawan - „четири“, -ntin што означува „група“ или „унија“ и suyu што значи „регион“ или „покраина“. Така, империјата била поделена на четири покраина и секоја покраина се спојувала со главниот град Куско.

Во Империјата се чествувале и славеле голем број на свети предмети или хуака, но раководството на Инките го охрабрувало населението да го слави Инти - богот на сонцето, но и останатите богови на Инките.[3] Често Инките својот крал, Сапа Инка, го нарекувале „дете на сонцето“.

Знаме[уреди]

Инка знаме.

Според хроники и историски записи од 16 век и 17 век се добива идеата за знаме на Империјата, и посебно ова знаме се поврзувало со Инките. Според Фанциско Лопез де Херез[4] во 1534 запишал дека „сите доаѓаат во групи, со нивното знаме и капетани кои им командувале“. Покрај него, Бернабе Кобо исто така го опишал знамето, неговата форма и карактеристики. Денес ова знаме е знаме на градот Куско, се вее во претседателската палата на Перу, било предлог знаме на Боливија и едно од најчесто користените знамиња во Боливија и Перу.

Историја[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Историја на Инките.

Кралство Куско[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Кралство Куско.
Кралство Куско.

Своите организираци цивилизациски односи Инките ги започнале како мала група во долината на градот Куско во 12 век. Под водство на Манко Капак, тие создале град-држава Куско. Во 1438 година, тие започнале со освојување на територии и територијално проширување на своето кралство, под директно раководство на Сапа Инка Пачакути, чие име во превод значи земјотресач. Името му го дале по освојувањето на племето Чанкаси, односно денешни Апуримаки. За време на неговото владеење, тој и неговиот син Тупак Јупанки голем дел од Андите го ставиле под свое раководство, односно денешни Перу и Еквадор.[5]

Реорганизација[уреди]

Подем на Империјата од 1438 до 1527.

Пачакути го организирал кралството и го претворил во голема Империја со ново име - Тавантинсују. Империјата имала федерален систем на политичка структура со централна власт на чело со Сапа Инка. Во политичката хиерархија во империјата, второто место го заземале управителите на четирите покраини: Чинчасују на северозапад, Антисују на североисток, Контисују на југозапад и Коласују на југоисток. Исто така се верува дека Пачакути го изградил градот Мачу Пикчу, дали како семеен дом или како место за одмор, но сепак има и мислење дека овој град бил главен земјоделски центар во Империјата. [6]

Пачакути испраќал шпиони во регионите кои сакал да бидат под власт на Инките. Тие назад враќале извештаи за политичката организација на територијата, воената сила и богатство. Понатака, Пачакути испраќал пораки до лидерите на посакуваните територии со понуди и со ветувања за добар и луксузен живот. Поголем дел од понудите на Пачакути биле прифатени. После прифаќањето, кралските семејства на новите територии биле донесувани во Куско за обука за функционирањето на Империјата и повторно враќани во своите татковини за понатамошно управување со истите.

Проширување[уреди]

Традиционално за Инките било синовите на Сапа Инките да ја предводат армијата на Империјата. Синот на Пачакутек, Тупак Инка Јупанки, започнал поход за освојување на северните територии во 1463 година и продолжил да владее како Сапа Инка по смртта на неговиот татко во 1471 година. Негов најголем успех било освојувањето на кралството на Чиморите, единствениот сериозен противник и ривал на Империјата во тој регион. Тупак Јупанки успеал да ја прошири територијата на денешни Еквадор и јужните делови на Колумбија,

Синот на Тупак Јупанки, Хуајна Капак, успеал да освои уште неколку делови од денешни Еквадор и Перу. Во својот најголем подем, империјата ги опфаќала териториите на денешни Перу, Боливија, големи делови од Еквадор и Чиле. Покасно со успечни походи кон југ успеале да освојат територии во Аргентина и Колумбија. Сепак, најголемиот дел од јужната покраина била пустина.

Политичка организација[уреди]

Четирите покраини .

Најмоќна фигура во Империјата бил императорот или Сапа Инка што во превод значи „уникатен инка“. Сапа Инка можел да биде само оној што е директен наследник на монархот, така што синот на Сапа Инка прво бил водач на армијата, а по смртта на неговиот татко го заземал тронот. Голем број од младите благородници посетувале училиште и стекнувале образование.

Тавантинсују била федрална империја. Империјата се состоела од централна власт или монархот Сапа Инка како прв во политичката хиерархија, додека како второ ниво во хиерархијата биле управителите на четирите покраини. Сите овие покраини се спојувале територијално со главниот град Куско. Империјата имала развиен патен систем и одлично општествено функционирање.

Демографија[уреди]

Цивилизација на Инките
Знаме на Инките.
Општество
кечуански јазик
Сапа Инка
образование
религија
митологија
архитектура
патен систем
армија
земјоделство
кујна
Историја
Кралство Куско
Тавантинсују
шпанска колонизација


Население[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Инки.

Денес нема заеднички став помеѓу историчарите за тоа колкав бил бројот на населението на Тавантинсују, каде има проценки од 4 милиони до 37 милиони луѓе. Причината за ваквата различна проценка е во начинот на читање на Инка белешките. Имено, Инките имале доста развиен систем на бележење на бројот на населението со помош на кипу, но денес не се знае да се прочитаат податоците како што треба. Записите кои укажувале на начинот на читање на кипу биле уништени од Шпанците.[7]

Религија[уреди]

Приказ на Инти.
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Религија на Инките.

Инките верувале во реинкарнација.[8] Во рамките на својата религија, тие почитувале голем број на богови, од кои најглавен бил Инти - богот на сонцето. Голем број на храмови биле градени во чест на истите, придружени со церемонијални жртвувања, но и со човечки жртви во чест на нивните богови. Карактеристично за Инките е што практикувале деформација на черепи. Ова е процес на издолжување на черепот на новороденчиња со помош на врзивање сè со цел да се разликуваат од останатите слоеви во општеството. Ова било практикувано помеѓу благородниците.[9]

Јазик[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Кечуански јазик.

Империјата имала недостаток од пишан јазик. Основната комуникација се одвивала преку усмена комуникација на кечуански јазик, кипу и цртежи на керамика. Според тоа, официјален јазик во Империјата бил кечуанскиот и бил наметнуван на сите народи во рамките на истата. Бидејќи Империјата била тло на поголем број јазици и култури, Инките морале да изнајдат начин за констрола на истата. Јазикот кој го официјализирале, всушност го прифатиле официјалниот јазик на Кралството Куско кој често се нарекувал и како пракечуански јазик[10][11]

Од историчарите кои се занимаваат со историјата на Инките се верува дека јазикот се нарекувал капак рунасими и дека Сапа Инките го знаеле и кечуанскиот и пукина јазикот. Сепак, пукина за прв пат е документиран во 19 век. Покрај кечуанскиот, Инките дозволувале да се користи и ајмарскиот јазик, постар староседелски јазик. Денес кечуанскиот јазик е официјален јазик во Боливија и Перу, додека ајмарскиот е официјален и најголем јазик (без шпанскиот) во Боливија.

Кујна[уреди]

Инките одгледувале околу 200 видови компири.
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Андска кујна.

Храната на Инките воглавно се состоела од житарици и компири, придружено со риба, ореви и пченка. Бидејќи житариците биле од исклучителна важност во нивната искрана, тие имале повеќе видови на растенија како квиноа. Квиноа била важна прехрамбена суровина и често ја именувале како „мајка на сите житарици“[12]. Од месните производи, тие се хранеле со месо од лама и алпака, но и со месо од морско прасе. Покрај нив, Инките ловеле и останати животни за месо и крзно. Од пченката Инките правеле чича.

Наводи[уреди]

  1. The Inca Empire. Created by Katrina Namnama & Kathleen DeGuzman
  2. Terence D'Altroy, The Incas, pp. 2–3.
  3. The Inca - All Empires
  4. Francisco López de Jerez,Verdadera relacion de la conquista del Peru y provincia de Cuzco, llamada la Nueva Castilla, 1534.
  5. Demarest, Arthur Andrew; Conrad, Geoffrey W. (1984). „Religion and empire: the dynamics of Aztec and Inca expansionism“. Cambridge, UK: Cambridge University Press. стр. 57–59. ISBN 0-521-31896-3. 
  6. Weatherford, J. McIver (1988). „Indian givers: how the Indians of the Americas transformed the world“. New York: Fawcett Columbine. стр. 60–62. ISBN 0-449-90496-2. 
  7. McEwan, Gordon Francis (2006). „The Incas: New Perspectives“. W. W. Norton. стр. 93–96. ISBN 0-393-33301-9.  There is some debate about the size of the population.
  8. http://www.netside.net/~manomed/inca.htm
  9. Burger, R.L. and L.C. Salazar. 2004. Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas. Yale University Press, p. 45. ISBN 0-300-09763-8.
  10. Quechua
  11. Origins and diversity of Quechua
  12. Quinoa

Користена литература[уреди]

  • De la Vega, Garcilaso. The Incas: The Royal Commentaries of the Inca. New York: The Orion Press, 1961.
  • John Hemming. The Conquest of the Incas Harvest Press 2003. ISBN 978-0-15-602826-4.
  • MacQuarrie, Kim. The Last Days of the Incas. Simon & Schuster, 2007. ISBN 978-0-7432-6049-7.
  • Mann, Charles. C (2005). „1491: New Revelations of the Americas Before Columbus“. Knopf. стр. 64–105. 
  • Morales, Edmundo (1995). The Guinea Pig: Healing, Food, and Ritual in the Andes, University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1558-1.
  • Popenoe, Hugh, Steven R. King, Jorge Leon, Luis Sumar Kalinowski, and Noel D. Vietmeyer. Lost Crops of the Incas. Washington DC: National Academy Press, 1989.

Видете исто така[уреди]

Портал „Инки

Надворешни врски[уреди]