Ацтеки

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
За други значења на поимот и изведени придавки од истиот видете ја страницата за појаснување.
Ацтеки
Piedra del Sol central disc.jpg
Ацтечки сончев централен диск
Вкупен број на населението

1.652.000

Региони со значително население
Мексико Мексико
Јазици
ацтечки
Религии
ацтечка
католицизам
Поврзани етнички групи

Ацтеки или Ацтецинароди централно Мексико, односно оние групи кои зборуваат наватлски јазик. Од XII век, долината на Мексико претставувало јадро на Ацтечката цивилизација. Таму се наоѓала и престолнината на Ацтеките, Теночтитлан. Денешниот град, Мексико, се наоѓа врз некогашниот Теночтитлан.

Ацтеките се староседелски американски народ кој претежно живее во Мексико. Голем број од денешните Ацтеки се со католичка вероисповед, но има и такви кои го сочувале своето традиционално верување во повеќе богови. Вкупниот број на Ацтеки во светот е 1.652.000.

Во својот врвен расцут, ацтечката култура била богата со митолошки и религиозни традиции, како и со забележителни архитектурни градби и уметнички дела. Особено традиционален елемент од ацтечката култура е принесувањето на човечки жртви. Во 1521 година, со шпанската колонизација на Америка, Ернан Кортес, заедно со голем број на локални сојузници го освоиле Тенохтитлан и ја поразиле Ацтечката Империја која тогаш била под раководство на Монтезума II.

Историја[уреди]

Рана историја[уреди]

Многу години пред Ацтеките да ја достигнат својата моќ, мексиканската долина претставувала центар на голема цивилизација, пред сè поради својата плодност и надморска височина. Во центарот на долината се наоѓаат пет езера, кои се поврзани меѓу себе. Во периодот од 100 до 650 година, територијата на долината била под Толтеките и нивниот град држава Теотвикан. По неговото паѓање, Толтеките мигрирале во централниот дел на денешно Мексико, каде основале нова држава.

Нивната цивилизација процутела во периодот од X век до XI век. Во XIII век, долината била заземена од народ, кој го говорел ацтечкиот јазик (наватл), и многу често биле нарекувани чичимек. Тие ги презеле градовите на Толтеките, и основале нови, како на пример Текскоко. Така, чичимек ја измешале својата култура со Толтеките, и на тој начин ја создале ацтечката цивилизација. Нејзината економска, политичка, социјална и културна моќ постепено станала една од најразвиените во тогашно време.

Борбата на трите алијанси[уреди]

Карта на Мексиканската долина

Вистинското потекло на Мексиканците не е позната. Тие се сметаат за основачи на Ацтечката Империја. Според нивните легенди, мексиканското племе произлегува од Астлан. Се смета дека Астлан се наоѓал некаде северно од мексиканската долина. Некои сметаат дека тој се наоѓал во југозападниот дел на денешните САД. Други пак сметаат дека градот Астлан е само митско место бидејќи Астлан би можело да се преведе и како “место на потеклото“.

Врз основа на овие мислења, се смета дека Мексиканците пристигнале во Капултепек во или околу 1248 година.[1] Во моментот на нивното пристигнување, по долината на Мексико постоеле неколку град-држави од кој најмоќниот бил Кулхакан на југ и Ацкапотцалко на запад. Главно занимање на ова племе било лов и риболов. Во времето на нивното населување, долината била веќе населена, па тие биле принудени да побараат дом на два острови кои се наоѓале блиску до западниот брег на езерото Тексоко. Според легендата се смета дека тие ќе основаат голема империја која би била во близина на местото каде што тие биле населени во моментот. И бидејќи местото околу крајбрежјето на езерото Текскоко е било многу слично на преданието, тие сметале дека тоа било знак. Истиот регион се покажал како еден од најплодните места во идната империја. Постепено, основното занимање им станало земјоделството. Во 1299 година, императорот на Кулхакан им дал дозвола за населување во Тизапан, каде била создадена и културата на Кулхакан. Во 1325 година, Мексиканците го основале градот Теночтитлан. Но и покрај тоа, тие плаќале даноци на посилните од нив племиња, т.е. градот-држава Атскапотсалко. Мексиканците служеле како наемни работници. Но со текот на времето, Мехиканците создале силна воена и државна организација.

Подоцна била создадена тројна алијанса која ја сочинувале Теночтитлан, Теотвикан и Тиакопан. Тие својата империја ја рашириле на целата мексиканска долина вклучувајќи ги и бреговите на Тихиот Океан. Во 1428 година, со заеднички сили биле победени тепанеките. Во времето на управување на императорот Итскоател, неговиот наследник Монтесума I и владетелот на Текскоко Несвалкојотил, тројниот сојуз преживеал големи успеси и освојувања. Така била создадена и империјата на Ацтеките, која се простирала на централниот дел од денешно Мексико до границата на денешна Гватемала. Во тоа време, постепено Теотвикан станал водечка сила во тројната алијанса.

Шпанско освојување[уреди]

Територија на Ацтечката Империја

Шпанското освојување на Мексико е еден од најзначајните моменти во историјата на Америка. Најзначаен конкистадор од тоа освојување бил Ернан Кортес. Империјата својот најголем подем го достигнала во времето на император Ахуцоти од 1486 до 1502 година. Неговиот наследник Монтезума II бил само на 17 години кога Ернан Кортес со својата војска пристигнал на Мексиканскиот Залив во 1519 година. Независно од некои претходни битки меѓу Шпанците и Ацтеките, Ернан Кортес пред вратите на Тенохтитлан пристигнал на 8 ноември 1519 година.

Монтезума II го подготвувал градот за пречек на Шпанците, сметајќи го Кортес за Богот Кецалкоатл. Кортес имал свои барања, кои ги добил заедно со многу количество злато. На паганските места каде се наоѓале крв или некои пагански идоли, Кортес поставувал христијански симболи. По ова, Кортес го заробил Монтезума II и го држел како заробеник како осигурување доколку би дошло до побуна од Ацтеките. За него тој барал откуп во злато. Огромни количества на злато му биле донесени на Кортес. Кортес добил вест дека гувернерот на Куба, Веласкез испратил голема војска под раководство на Панфилиј де Нарвез. Веласкез сакал да го уапси Кортес и да го осуди поради непослушност. Кортес бргу реагирал, водејќи борба со приврзаниците на Веласкез, и притоа заробувајќи ги. По ова, тој повторно се вратил во Тенохтитлан.

Ацтеките организирале побуна против шпанското освојување на градот и заробувањето на императорот. Тогаш биле убиени голем дел од ацтечката војска. Тогаш Ацтеките ја опседнале палатата каде се наоѓале Шпанците. Кортес барал од Монтезума II да му нареди на својот народ да се повлече, но народот не го послушал, па во еден од нападите, императорот бил повреден, и по неколку дена починал. Шпанците биле принудени да бегаат од градот, земајќи колку што можат од златото.

По ова, Шпанците успеале некако да се повлечат до Тлаксалите. Кортес им предложил да направат сојуз преку кој ќе го освојат Тенохтитлан. Од своја страна, Тлаксалите барале да не плаќаат даноци на Шпанците кога ќе го освојат градот. Но, кога Шпанците го освоиле градот, Кортес не го почитувал договорот.

Цивилизацијата на Ацтеките[уреди]

Карта на Тројната Ацтечка Алијанса.

Општеството на Ацтеките се одликувало со голем развој на земјоделието. Религијата го определувала секој дел од животот на народот во империјата. Низ градовите биле градени големи пирамиди, главно од камен, и на врвот од секоја пирамида се вршело жртвување во чест на боговите. Уметноста на Ацтеките најмногу се изразувала низ религијата и воените дела, со кои империјата добивала богатство и власт. Како жртвеници, најчесто биле користени затворениците.

Социјална структура[уреди]

Основна структурна единица на ацтечкото општество бил т.н. калпуј. Тој вклучувал група семејства, кои имаат општ главар. Секој калпуј имал сопствен совет, кој го одржувал општествениот ред, текот на војните, давал правни предрасуди, водел регистри итн. Исто така, секој калпуј имал свое сопствено училиште, каде мажите се обучувале за својот граѓански однос, воено дело, знаења и религија. Одделните калпуи имале свој сопствен храм, магацин за оружје, склад за стоки. Земјата се распределувала меѓу главите на фамилиите според нивните потреби. Секое семејство имало право на обработка на земјата, но го поседувало само на она што ќе го произведе.

Во престолнината Танохтитлан, калпуите во почетокот ги исполнувале истите функции. Подоцна, со развивањето на градот и промена на неговата инфраструктура, калпуите не се основале врз семеен принцип, туку сочинувале еден вид градска администрација. Управните совети, школите, храмовите и земјата ја сочувале својата функција, а за нови членови на калпуите не морало повеќе да се има некоја роднинска врска. Во време на основањето на градот Танохтитлан во 1325 година, во градот имало 15 калпуи, а до XVI век - 80.

Во Тенохтитлан, најискусните калпуи формирале племенски совет, кој избирал четири виши чиновници. Подоцна, еден од нив бил избиран за владетел или тлатоани. Во времето кога Тенохтитлан станал центар на ацтечката цивилизација, владетелот станал император, каде чиновниците биле веќе обврзани да му плаќаат даноци. Тој бил сметан за бог, потомок на ацтечките богови и врховен военоначалник. Кон него чиновниците се обраќале со веј-тлатоани, што во превод значи голем господар.

Веднаш по императорот, на следното ниво во хиреархијата на Ацтеките била благородничката класа. По нив бил обичниот народ, трговците, занаетчиите, војниците итн., а на најниско рамниште биле работниците. Трговците од своја страна образувале класа наречена почтека. Тие имале некои привилегии во однос на империјата. Благородниците имале право на сопственост врз земјата. Земјата на обичниот народ била во сопственост на калпуите, кои ја распределувале меѓу своите членови. Сопствениците на земјата плаќале данок на империјата во вид на селскостопански производи.

Секој физички здрав жител на империјата имал задолжителна обврска кон воена служба.

И покрај строгото структуирање на ацтечкиот народ, социјалниот статус на секој жител можел да се смени според неговиот придонес за империјата. Обичниот народ исто така можел да го смени својот ранг во хиерархијата, посебно доколку се работело за добри војници. Младите Ацтеки имале можност да се образуваат без разлика на кој сталеж припаѓаат. Војниците кои успеале да го запленат во заробеништво својот непријател исто така добивале големи привилегии. Но, од друга страна, секој кој не ги почитувал законите, посебно за плаќање данок, бил преструктуиран во роб. И робовите можеле да станат слободни граѓани.

Раководство[уреди]

Ацтечката Империја е пример за империја, која била раководена од индиректни средства. Таа се одликувала со разновиден етнички состав. Главна карактеристика на империјата е тоа што таа не била официјално прогласена за империја која ги проширува своите територии, туку големо значење се одавало на земјите кои ги поседувала таа и за кои се плаќало различни даноци.[2]

Трговија и производство[уреди]

Во времето кога Ацтеките започнале да ја создаваат својата цивилизација, главна дејност со која се занимавале било земјоделството. Најплодни биле почвите околу крајбрежјето на езерата, но сепак биле недоволни за исхрана на целото население, кое постепено сè повеќе се зголемувало. Како најголем успех во оваа област им било рекултивирањето на почвите околу езерата, поради што биле изградени многу острови, наречени чинампасили.

Ацтеките не го користеле ралото, ниту пак животните ги користеле за орање на нивите. За засадување на земјоделските култури користиле заострени колци, кои многу лесно можат да навлезат во внатрешноста на земјата. Основно производство им била пченката, од која правеле брашно. Исто така произведувале и грав, тиква, авокадо, домат итн.

Некои стоки и производи биле специјално произведувани за императорот, на пример накит, кошници, облека и слично. Со скапи производи како сол, златни накити и облека се занимавале претежно трговците кои патувале до низините на Мексиканскиот Залив или на југ до денешна Гватемала. Биле разменувани и други скапи производи, како перја од птици, кожи од јагуар, памук, каучук и зрна од какао од кои се произведувал чоколаден напиток.

Ацтеките немале метални монети. Како платежно средство ги користиле скапите производи како какаовите зрна, памукот или солта.

Економија[уреди]

Економијата на Ацтеките била поделена меѓу политичкиот сектор, кој бил под контрола на императорот и благородниците, и трговскиот сектор кој дејствувал независно од политичкиот сектор. Политичкиот сектор се занимавал со контрола на земјата и нејзината обработка. Во трговскиот сектор, главно занимање било размената на паричните средства во вид на стока, услуга и слично.

Транспорт[уреди]

Еден од најголемите придонеси во ацтечката цивилизација е системот на комуникација. Изградбата на патната инфраструктура била поддржана од даноците кои ги плаќал народот. По освојувањето од страна на Шпанија, овие патишта го изгубиле своето значење.

Теночтитлан[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Теночтитлан.

Теночтитлан бил центар на Ацтечката Империја и нејзина престолнина. Градот се наоѓал на остров во езерото Тексоко, и најдобро бил опишан од страна на шпанските освојувачи, кои градот го нарекувале „Венеција на Нова Шпанија“, поради големиот број на водени канали. Според најновите истражувања, градот во својот „златен век“ имал околу 200.000 жители, и за тоа време бил сметан за еден од најголемите во светот.

Теночтитлан со крајбрежјето бил поврзан со три патишта кои биле многу добро конструирани. За време на дождовните периоди од годината, кога нивото на езерото се покачувало, тие високи патишта служeле како градски заштитни ѕидови. Каналите на градот често пати служeле и како патна артерија и често имало голем застој од лотки, со кои Aцтеките ги пренесувале стоките кон пазарот на главниот градски центар. Во центарот на градот бил изграден церемонијален плоштад од камен. На тоа место се наоѓал и дворецот на императорот како и неколку државни служби и згради. Дворецот на императорот се состоел од два ката, а секој кат имал по стотина соби. Најважната градба во центарот на градот била Големата пирамида. На нејзиниот врв биле изградени два храма кои биле посветени на двата најпочитувани богови на Ацтеките: Витсилопочтли, богот на Сонцето и војната и Тлалок, бог на дождот. Во околината живееле свештените лица кои им принесувале жртва на боговите. Освен оваа пирамида, во градот биле изградени и многу други, кои биле помали од Големата пирамида.

Други позначајни локалитети[уреди]

Религија и митологија[уреди]

Денешниот грб на Мексико, преземен од ацтекката митологија

Бидејќи земјоделството било основното производство на Ацтеките, тие целосно биле посветени и зависни од природните сили кои ги почитувале како богови. Врховен бог бил Витсилопочтли односно Бог на Сонцето и Бог на војната, Тлалок- Бог на дождот и Кетсалкоател- Бог на ветрот и мудроста, често пати поврзуван и со воскреснувањето.

Слично како и кај Маите, и Ацтеките верувале во циклусното создавање и пропаѓање на вселената. Тие верувале дека живеат во петтиот и последен цикулс на создавањето. Овој цилкус го нарекувале Петти сончев цилкус или Петто сонце. На крајот од тој цилкус, тие верувале дека сè ќе биде поплавено во мрак и дека шестото сонце нема да дојде. Крајот на светот не можел да се стопира, туку би можел само да се забави. Затоа и нивниот бог на сонцето Витсилопочтли бил почитуван како врховен бог, кој вечно води борба со мракот. Доколку Витсилопочтли е посилен, светот ќе остане безбеден. Но, за да остане постојано силен, Ацтеките морале да му принесуваат човечки жртви.

Како основни сојузници на сонцето, Ацтеките верувале дека живеат во центарот на вселената. Земјата ја делеле на четири квадрати, каде секој имал своја боја на ориентација, типични за цивилизациите од Централна Америка. Четирите квадрати се среќаваат и во главниот храм во Танохтитлан. Според Ацтеките, небесното кралство се состои од тринаесет нивоа, кои се распоредени хоризонтално. Сонцето, Месечината, планетите и ѕвездите ги заземале пониските места, а највисоко биле ветровите, бурите, боговите. Подземниот свет пак, се состоел од девет нивоа, каде живеело злото.

Петте сонца ги одбележуваат одделните епохи од историјата на светот. На почетокот во вселената се појавиле четрите богови: Тескатлипока, Витсилопочтли, Кетсалкоатал и Хипе Тотек. Сите тие биле обединети од страна на Тлалок, богот на дождот и неговата сопруга Чалчиутликуј. Боговите вечно војувале со мракот, и од таму доаѓа создавањето и уривањето на првите четири сонца. Богот Тескатлипока управувал во првата епоха, долга точно 676 години. Кетсалкоатал го протерал Тескатлипока од тронот и светот бил уништен од јагуари. Во втората епоха, Кетсалкоатал бил однесен во голем ураган од страна на Тескатлипока. Во третата епоха управувал Тлалок. Таа завршила кога Кетсалкоатал го уништил светот со поплави и пожари. Во четвртата епоха управувала божицата Чалчиутликуј. Таа завршила со уништување на светот од голем потоп. Петтата епоха започнала кога богот Нанаватсин скокнал од огнот во светиот град Танохтитлан и се претворил во Сонце што изгрева. Сонцето започнало да се движи во времето кога почнало да му се принесува жртва. Така, според ацтечката митологија, животот на светот опстојува заради жртвите. На тој начин само ќе се забави крајот на петтата епоха, кога се очекува светот да биде уништен од земјотрес.

Жртвување во чест на боговите[уреди]

Принесување жртва во чест на боговите

Во религијата на Ацтеките имало добри и лоши богови. Тие верувале дека добрите богови секогаш треба да ја поддржуваат силата, за да не им дозволат на лошите богови да владеат со светот. За таа цел, тие принесувале жртви во чест на боговите. За жртви најчесто биле користени воените заробеници, но понекогаш за најважните ритуали биле избирани и војници од ацтечката армија. Тие сметале дека богот Тлалок претпочитал деца за жртвување.

Процесот се одвивал според движењето на ѕвездите. Човекот одреден за жртвување се испраќал по скалите на врвот на пирамидата, каде се наоѓал храмот. Таму тој легнувал на олтар од камен каде му било вадено срцето. Потоа срцето се кревало високо кон почитуваниот бог, по што се фрлало во светиот оган. Често пати, Ацтеките спроведувале масовни жртвувања. Според една легенда, во 1487 година во Тенохтитлан биле жртвувани околу 80.000 луѓе во чест на богот на сонцето.

Оние кои го извршувале жртвувањето најчесто отворале училишта каде децата учеле за религијата и нејзините ритуали. Нивна задача било да предвидат кој ден е погоден за започнување на војна. За таа цел бил изработен календар кој се состоел од 260 дена.

Богот Витсилопочтли[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Витсилопочтли.

Витсилопочтли е Бог на сонцето и војната. Ацтеките верувале дека тој ги насочил во времето на нивната миграција од Асатлан кон мексиканската долина. Неговото име доаѓа од зборот витсилин, со кој Ацтеките ја нарекурале птицата колибри. Според религијата, војниците кои загинувале во борбите против непријателот, по смртта се претворале во колибри. Мајка на Витсилопочтли е божицата на земјата Коатликуј. Ацтеките верувале дека тој се храни со срцата и крвта на неговиот народ. Затоа често пати му биле принесувани жртви од затворениците или загинатите војници. По жртвувањето тие станувале дел од сончевите зраци, за да по четири години се претворат во колибри. Најчесто, Витсилопочтли е сликан како птица или војник, кој носи перја од колибри, кои пак му служат за одбрана. Храмот во Таночтитлан бил изграден во негова чест, и претставувал едно од најголемите успеси на Америка, до ерата на Кристофер Колумбо.

Богот Тлалок[уреди]

Тлалок бил Бог на дождот. Насликан е со перја во рака. Се сметало дека садел грав, кој ќе никне само доколку почвата ја пролее со дожд.

Богот Кетсалкоатал[уреди]

Кетсалкоатал бил бог како на Ацтеките, така и на Толтеците и претставува легендарен крал на Мексико. Во превод, неговото име значи змија. Во почетокот бил почитуван како бог на плодноста, сè до IX век. Подоцна, по X век Толтеците го прогласиле за бог на утрото и вечерната ѕвезда. Ацтеките го сметале и за бог на смртта и воскреснувањето.

Богот Тескатлипока[уреди]

Тескатлипока бил сметан за најголем ривал на Кетсалкоатал. Тој кај Ацтеките бил почитуван како бог на ноќното небо, Месечината, ѕвездите и младите момчиња. Ацтеките уште го нарекувале и Јаотал, и го поврзувале со злото и уривањето. Тој владеел и со училиштата, каде младите го добивале своето образование. Исто така, тој бил бог и на робовите, и затоа доколку некој се осмелел да се однесува кон нив нечесно, тој го казнувал. Сметан е и за магичар и господар на црната магија.

Според верувањата, тој го протерал Кетсалкоатал од империјата. Тој би требало некогаш да се врати, затоа кога пристигнале Шпанците во 1519 година, императорот Монтезума II го сметал Ернан Кортес токму за вратениот бог Кетсалкоатал. Еднаш годишно, Ацтеките му принесувале како жртва млад и убав затвореник.

Богот Екател[уреди]

Екател, во ацтечката митологија бил почитуван за бог на ветерот, кој помагал во создавањето на светот.

Ацтечки календар[уреди]

Ацтечкиот календар претставува еден вид систем кој го користеле за мерење на времето. Системот вклучува комплекс од религиозни верувања и церемонии во однос на ритуалните борби и принесувањата на жртви. Како земјоделски народ, Ацтеките верувале дека такви настани го определувале природниот цикулс на земјата, од кој пак зависи плодноста на почвата. Најважни според нив биле секојдневниот изгрев на сонцето и летните дождови.

Тие користиле два посебни системи од календари. Првиот имал 260 дена и него го нарекувале тоналповали, што во превод значело броење на деновите. Овој календар бил свет, и главно се користел од страна на оние кои принесувале жртви на боговите. Според овој календар се предвидувал денот кога треба да се принесе жртва. Овој календар бил разделен на дваесет периоди по тринаесет дена. Секој од тие периоди имал свое име, претставено со хиероглифи, како вода, зајак или нож. Секој поминат ден се обележувал со точка до соодветниот хиероглиф.

Вториот календар имал 365 дена, што одговара на времето што е потребно Земјата да сврти круг околу Сонцето. Тој бил познат под името хуповали, што во превод значело броење на денови и месеци или летно броење. Овој календар ги содржел датумите на религиозните празници и земјоделските задачи. Секоја година била разделена на осумнаесет периоди по дваесет дена и еден краен финален период од пет дена, кои ги сметале за опасни денови што носат лоша среќа. Секој период имал свој посебен празник, којшто често пати бил поврзуван со земјоделскиот цикулс. Исто како и кај календарот со 260 дена, и овде датумите биле одбележувани со хиероглифи или точки. Годините се запишувале на начин што на секоја од четирите хиероглифи се додавало од 1 до 13 точки. Сè со цел да не се мешаат датумите и годините, симболите кои ги означувале годините биле заградувани со квадрати. Преку овој систем, Ацтеките им дале име на 52 посебни години.

По секоја 52 година, крајот на календарот со 260 дена се совпаѓал со оној на 365 дена, со што завршувал и еден ацтечки век. Тогаш, се спроведувале важни религиозни ритуали за пречекување на новото сонце. За тој период, тие се подготвувале со пости, домашните огништа се гаснеле и сите домашни садови и прибори се кршеле. По залезот на сонцето, Ацтеките чекале да видат дали сонцето ќе се појави следниот ден, со што започнувал новиот век.

Месеци[уреди]

  • I. Атлакакауоло - Atlacacauallo
  • II. Тлацашипехуализтли - Tlacaxipehualiztli
  • III. Тозозтонтли - Tozoztontli
  • IV. Хуејтозозтли - Hueytozoztli
  • V. Тошкатл - Toxcatl
  • VI. Ецалкуализтли - Etzalcualiztli
  • VII. Текуихуитонтли - Tecuilhuitontli
  • VIII. Хуејтекуихутли - Hueytecuihutli
  • IX. Тлашочимако - Tlaxochimaco
  • X. Шокотлхуеџин - Xocotlhuetzin
  • XI. Очпанизтли - Ochpaniztli
  • XII.Теолеко - Teoleco
  • XIII. Тепеихуитл - Tepeihuitl
  • XIV.Кечоли - Quecholli
  • XV. Панкецалицли - Panquetzaliztli
  • XVI. Атемозтли - Atemoztli
  • XVII. Тититл - Tititl
  • XVIII. Изкали - Izcalli

Култура[уреди]

Уметност[уреди]

Уметноста на Ацтеките во голем степен била инспирирана и била под влијание на религијата. Ацтеките цртале врз камења или карпи, а обично тоа биле религиозни ритуали, со фигури на боговите. По ѕидовите на храмовите, Ацтеките ги сликале боговите. На камените скулптури најчесто биле цртани боговите со жртвите што им се принесувале.

Еден од најпознатите и најзачуваните ацтечки скулптури е т.н. календарски камен. Тој имал тежина од 22 тони и должина од 3,7 метри дијаметар. Каменот се состои од вселената на Ацтеките, а во неговата средина се наоѓа ликот на Богот на сонцето. Околу него со различни кружни шари се нацртани деновите и небото. Освен религиозни скулптури, Ацтеките изработувале и мали реалистични фигури од човек или животно. Како основен материјал користеле кварц, опсидијан и јаспис. Исто така, Ацтеките биле добри резбачи во камења.

Писмо[уреди]

Ацтеките користиле пиктографска уметност, која била составена од мали цртежи кои го симболизирале определениот предмет. Пиктографски знаци биле користени и во бројниот систем, кој се базирал врз бројот 20. Така на пример, 20 се обележувало со знак за плочка, со дрво 20×20 или бројот 400. Овие пиктографски знаци не можат да симболизираат апстрактни идеи, но Ацтеките успешно ги користиле за запишување на историски случки и настани. Во денешно време не постојат пишани ацтечки документи од ерата пред Кристофер Колумбо. Постојат само неколку пара кодекси.

Постојат неколку кодекси, кои биле нацртани од страна на ацтечки творци, но тие биле под контрола на шпанските власти. Шпанското влијание го отежнува процесот на проучување на кодексите. Најпознати се Кодекс Мендоза и Кодекс Риос.

Хронологија[уреди]

Наводи[уреди]

  1. Smith, (1984) p. 173.
  2. Smith, Life in the Provinces of the Aztec empire, Scientific American, September 1997

Користена литература[уреди]

  • Berdan, Frances (1982). „The Aztecs of Central Mexico: An Imperial Society“. Case Studies in Cultural Anthropology. New York: Holt, Rinehart & Winston. ISBN 0-03-055736-4. 
  • Berdan, Frances F.; Richard E. Blanton, Elizabeth Hill Boone, Mary G. Hodge, Michael E. Smith, and Emily Umberger (1996). „Aztec Imperial Strategies“. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 0-88402-211-0. 
  • Boone, Elizabeth Hill (1989). „Incarnations of the Aztec Supernatural: The Image of Huitzilopochtli in Mexico and Europe“. Transactions of the American Philosophical Society, vol. 79 part 2. Philadelphia, PA: American Philosophical Society. ISBN 0-87169-792-0. 
  • Boone, Elizabeth Hill (2000). „Stories in Red and Black: Pictorial Histories of the Aztec and Mixtec“. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70876-9. 
  • Carrasco, David (1982). „Quetzalcoatl and the Irony of Empire: Myths and Prophecies in the Aztec Tradition“. Chicago, IL: University of Chicago Press. ISBN 0-226-09487-1. 
  • Carrasco, David (1999). „City of Sacrifice: The Aztec Empire and the Role of Violence in Civilization“. Boston, MA: Beacon Press]. ISBN 0-8070-4642-6. 
  • Carrasco, Pedro (1999) The Tenochca Empire of Ancient Mexico: The Triple Alliance of Tenochtitlan, Tetzcoco, and Tlacopan. University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3144-6.
  • Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón (1997) [c.1621]. „Codex Chimalpahin, vol. 1: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin“. Civilization of the American Indian series, no. 225. Arthur J.O. Anderson and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2921-1. 
  • Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón (1997) [c.1621]. „Codex Chimalpahin, vol. 2: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (continued)“. Civilization of the American Indian series, no. 226. Arthur J.O. Anderson and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2950-1. 
  • Clendinnen, Inga (1991). „Aztecs: An Interpretation“. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-40093-7. 
  • Davies, Nigel (1973). „The Aztecs: A History“. London: Macmillan. ISBN 0-333-12404-9. 
  • Díaz del Castillo, Bernal (1963) [1632]. „Historia verdadera de la conquista de la Nueva España“. Penguin Classics. J. M. Cohen (trans.) (6th printing (1973) издание). Harmondsworth, England: Penguin Books. ISBN 0-14-044123-9. 
  • Durán, Diego (1971) [1574–79]. „Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar“. Civilization of the American Indian series, no. 102. Translated and edited by Fernando Horcasitas and Doris Heyden, with a Foreword by Miguel León-Portilla (translation of Libro de los dioses y ritos and El calendario antiguo, 1st English издание). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-0889-4. OCLC 149976. 
  • Durán, Diego (1994) [c.1581]. „The History of the Indies of New Spain“. Civilization of the American Indian series, no. 210. Doris Heyden (trans., annot., and introd.) (Translation of Historia de las Indias de Nueva-España y Islas de Tierra Firme, 1st English издание). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2649-3. 
  • Gillespie, Susan D. (1989). „The Aztec Kings: the Construction of Rulership in Mexica History“. Tucson: University of Arizona Press. ISBN 0-816-51095-4. 
  • Gillespie, Susan D. (1998). „The Aztec Triple Alliance: A Postconquest Tradition“. Elizabeth Hill Boone and Tom Cubbins (eds.) (PDF Reprint). „Native Traditions in the Postconquest World, A Symposium at Dumbarton Oaks 2nd through 4th October 1992“. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. стр. 233–263. ISBN 0-88402-239-0. 
  • Graulich, Michel (1997) Myths of Ancient Mexico. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2910-7.
  • Gruzinski, Serge (1992). The Aztecs: The Rise and Fall of an Empire. New York: Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-2821-3.
  • Hassig, Ross (1985). „Trade, Tribute, and Transportation: The Sixteenth-Century Political Economy of the Valley of Mexico“. Civilization of the American Indian series, no. 171. Norman: University of Oklahoma Press]. ISBN 0-8061-1911-X. 
  • Hassig, Ross (1988). „Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control“. Civilization of the American Indian series, no. 188. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2121-1. 
  • Hassig, Ross (1992). „War and Society in Ancient Mesoamerica“. Berkeley: University of California Press]. ISBN 0-520-07734-2. 
  • Hassig, Ross (2001). „Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico“. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-73139-6. 
  • Kaufman, Terrence. "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results" (PDF). Revised March 2001. Project for the Documentation of the Languages of Mesoamerica.
  • León-Portilla, Miguel (Ed.) (1992) [1959]. „The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico“. Ángel María Garibay K. (Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.) (Expanded and updated edition издание). Boston: Beacon Press. ISBN 0-8070-5501-8. 
  • León-Portilla, Miguel (1963). „Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Náhuatl Mind“. Civilization of the American Indian series, no. 67. Jack Emory Davis (trans.) (translation and adaptation of: La filosofía náhuatl, 1st [1990] pbk reprint издание). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2295-1. 
  • León-Portilla, Miguel (2002). „Bernardino de Sahagun, First Anthropologist“. Mauricio J. Mixco (trans.) (Originally published as Bernardino de Sahagún: Pionero de la Antropología ©1999, UNAM. издание). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3364-3. 
  • Lockhart, James (1991). „Nahuas and Spaniards: Postconquest Mexican History and Philology“. UCLA Latin American studies vol. 76, Nahuatl studies series no. 3. Stanford and Los Angeles, CA: Stanford University Press and UCLA Latin American Center Publications. ISBN 0-8047-1953-5. 
  • Lockhart, James (1992). „The Nahuas After the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth Through Eighteenth Centuries“. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1927-6. 
  • Lockhart, James; ed. and trans. (1993). „We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico“. Repertorium Columbianum, vol. 1. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07875-6.  (англиски) (шпански) Шаблон:Nah icon
  • López Austin, Alfredo (1997). „Tamoanchan, Tlalocan: Places of Mist“. Mesoamerican Worlds series. translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. Niwot: University Press of Colorado. ISBN 0-87081-445-1. 
  • López Luján, Leonardo (2005) The Offerings of the Templo Mayor of Tenochtitlan. Revised ed. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of New Mexico Press, Albuquerque. ISBN 0-8263-2958-6.
  • Matos Moctezuma, Eduardo (1988). „The Great Temple of the Aztecs: Treasures of Tenochtitlan“. New Aspects of Antiquity series. Doris Heyden (trans.). New York: [Thames & Hudson. ISBN 0-500-39024-X. 
  • Matos Moctezuma, Eduardo (1988) The Great Temple of the Aztecs. Thames and Hudson, New York. ISBN 0-500-39024-X.
  • Miller, Mary; and Karl Taube (1993). „The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya: An Illustrated Dictionary of Mesoamerican Religion“. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-05068-6. 
  • Ortiz de Montellano, Bernard R. (June 1983). „Counting Skulls: Comment on the Aztec Cannibalism Theory of Harner-Harris“. „American Anthropologist“ (Arlington, VA: American Anthropological Association) 85 (2): pp.403–406. doi:10.1525/aa.1983.85.2.02a00130. ISSN 0002-7294. 
  • Ortiz de Montellano, Bernard R. (1990). „Aztec Medicine, Health, and Nutrition“. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. ISBN 0-8135-1562-9. 
  • Prescott, William H. (1843) (online reproduction, Electronic Text Center, University of Virginia Library). „History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes“. New York: Harper and Brothers. http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html. 
  • Restall, Matthew (2004). „Seven Myths of the Spanish Conquest“ (1st pbk edition издание). Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-517611-1. 
  • Ruiz de Alarcón, Hernando (1984) [1629]. „Treatise on the Heathen Superstitions and Customs That Today Live Among the Indians Native to This New Spain, 1629“. Civilization of the American Indian series, no. 164. translated & edited by J. Richard Andrews and Ross Hassig (original reproduction and translation of: Tratado de las supersticiones y costumbres gentílicas que oy viven entre los indios naturales desta Nueva España, first English издание). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1832-6.  Шаблон:Nah icon (англиски)
  • Sahagún, Bernardino de (1950–82) [ca. 1540–85]. „Florentine Codex, 13 vols. in 12“. vols. I-XII. Charles E. Dibble and Arthur J. O. Anderson (eds., trans., notes and illus.) (translation of Historia General de las Cosas de la Nueva España издание). Santa Fe, NM and Salt Lake City: School of American Research and the University of Utah Press. ISBN 0-87480-082-X. 
  • Sahagún, Bernardino de (1997) [ca.1558–61]. „Primeros Memoriales“. Civilization of the American Indians series vol. 200, part 2. Thelma D. Sullivan (English trans. and paleography of Nahuatl text), with H.B. Nicholson, Arthur J.O. Anderson, Charles E. Dibble, Eloise Quiñones Keber, and Wayne Ruwet (completion, revisions, and ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2909-9. 
  • Schroeder, Susan (1991). „Chimalpahin and the Kingdoms of Chalco“. Tucson: University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1182-9. 
  • Smith, Michael E. (1984). „The Aztlan Migrations of Nahuatl Chronicles: Myth or History?“ (PDF online facsimile). „Ethnohistory (journal)“ (Columbus, OH: American Society for Ethnohistory) 31 (3): pp.153–186. doi:10.2307/482619. ISSN 0014-1801. http://www.public.asu.edu/~mesmith9/1-CompleteSet/MES-84-Aztlan.pdf. 
  • Smith, Michael E. (1997). „The Aztecs“ (first издание). Malden, MA: Blackwell Publishing. ISBN 0-631-23015-7. 
  • Smith, Michael E. (May 2005). „City Size in Late Post-Classic Mesoamerica“ (PDF). „Journal of Urban History“ (Beverley Hills, CA: SAGE Publications) 31 (4): pp.403–434. ISSN 0096-1442. http://www.public.asu.edu/%7Emesmith9/1-CompleteSet/MES-05-CitySize.pdf. 
  • Smith, Michael E. (2001). „The Archaeological Study of Empires and Imperialism in Pre-Hispanic Central Mexico“. „Journal of Anthropological Archaeology“ 20: 245–284. 
  • Smith, Michael E, "Life in the Provinces of the Aztec Empire", Scientific American. PDF
  • Soustelle, Jacques (1961). „Daily Life of the Aztecs:On the Eve of the Spanish Conquest“. Patrick O’Brian (Trans.). London: Phoenix Press. ISBN 1842125087. 
  • Taube, Karl A. (1993). „Aztec and Maya Myths“ (4th University of Texas printing издание). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-78130-X. 
  • Townsend, Richard F. (2000). „The Aztecs“ (2nd edition, revised издание). London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-28132-7. 
  • Zantwijk,Rudolph van (1985). „The Aztec Arrangement: The Social History of Pre-Spanish Mexico“. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-806-11677-3. 


Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Ацтеки“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).