Владетелот

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
„Владетелот“  
Насловна страница на првото издание на „Владетелот“
Насловна страница на првото издание на „Владетелот“
Автор Николо Макијавели
Наслов на
оригиналот
Il Principe
Земја Фиренца (Италија)
Јазик италијански
Предмет(и) политикологија
Жанр(ови) стручна литература
Издавач Антонио Бладо Дасола
Претходна Расправи за првите десет книги на Тит Ливиј
Следна Андрија

„Владетелот“ (италијански: Il Principe) — политичка расправа од фиренскиот чиновник и политички теоретичар Николо Макијавели. Била напишана во 1513 година, и првобитно била насловена „За кнежевствата“ (De Principatibus).[1] Но, книгата не била издадена сè до 1532, пет години по смртта на Макијавели. Оваа расправа не е репрезентативна за неговиот творечки опус издаден додека бил жив, но е најпрочуената, како делото одговорно за создавање на поимот „макијавелистички“, како термин со негативна смисла. Некои критичари сметаат дека делото е всушност сатира.[2], но ова е спорно.

Преглед[уреди]

Ставовите на Макијавели искажани во „Владетелот“ можеби изгледаат есктремни. Меѓутоа тој го поминал сиот свој живот во Фиренца, во време на постојани политички судири. Затоа Макијавели ја нагласува потребата од стабилност во кнежевството на владетелот, од причина што самиот опстанок е доведен во прашање. Книгата има за главна цел да му укаже на владетелот како да ја одржи власта, додека самото негово управување е од второстепено значење.

Теориите во „Владетелот“ ги опишуваат методите со кои еден амбициозен владетел би можел да дојде на власт, или пак како постоечкиот владетел да ја одржи власта. Според Макијавели, најголемото морално добро е доблесна и стабилна држава, па така постапките кои имаат за цел да ја заштитат и зачуваат државата се оправдани, дури и ако се сурови (славната мисла на Макијавели „Целта ги оправдува средствата“). Меѓутоа Макијавели решително советува дека владетелот не смее да си дозволи да биде омразен. Тој вели:

...мудриот владетел треба да се зацврсти по пат на својата власт, а не власта на другите; како што веќе кажав, тој мора да настојува да не стане омразен. Најдобро е да бидеш сакан, но истовремено и да ти се плашат; меѓутоа, доколку обете не се можни, тогаш подобро да ти се плашат отколку да си сакан.

Во воведот на „Владетелот“ авторот исцртува делотворни методи за управување со неколку вида на кнежевства (на пр. новостекнати наспроти наследени). Макијавели му ги образложува на читателот, под претпоставка дека тој е член на семејството Медичи, најдобрите начини на стекнување, одржување и заштита на државата. Притоа авторот утврдува дека она што е неопходно мора да се постигне, без разлика по кој пат.

Резиме[уреди]

Вовед[уреди]

Карта на Италија во 1494 г.

„Владетелот“ го проучува стекнувањето на власт, зацврстувањето на неа и употребата на власта. Макијавели не го предвидел делото како академска расправа по политичка теорија, туку за да покаже дека е голем државник, советувајќи како еден владетел да дојде на власт и како да ја задржи власта.

Макијавели го оправдувал владеењето со сила наместо со закони. Според ова, „Владетелот“ оправдува низа постапки извршени со единствена цел за зацврстување на власта. Ова е класична студија за власта — нејзиното стекнување, експанзија и нејзина ефективна употреба.

Макијавели исто така изјавува дека тука нема да расправа за републики, велејќи: „За републики тука нема да расправам; за нив по други места веќе имам зборувано опширно. Тука ќе ги анализирам само кнежевствата, и, според горенаведениот преглед, ќе разгледувам како таквите држави треба да се управуваат и одржуваат.“

Одбрана и војска[уреди]

По обработката на разните видови на кнежевства, Макијавели се задржува на расправата на кои сè начини една држава може да напаѓа други или да се одбрани од нив. Двата најбитни темела на секоја држава, стара или нова, се здрави закони и силна војска.

Самобитен владетел е оној кој може да се соочи со било кој непријател на бојното поле. Меѓутоа, владетел кој се потпира само на утврдувања или на помош од страна и стои во самоодбрана, не е самобитен. Ако тој не може да собере силна војска, туку мора да смета на самоодбрана, тогаш мора да го утврди градот. Мала е веројатноста за напад на добро утврден град, а дури и тоа да се случи, повеќето војски не можат да издржат долготрајна опсада. Меѓутоа, за време на опсада доблесниот го одржува висок моралот кај поданиците, отстранувајќи ги дисидентите. Така, сè додека градот е соодветно бранет и има доволна снабдувачка, мудриот владетел може да издржи секаква опсада.

Макијавели силно се противи на користењето на платеници, воени единици најмени да се борат за пари. Тој смета дека тие се бескорисни, бидејќи се плашливи и без секаква лојалност, мотивирани само од парите. Макијавели смета дека италијанските градови-држави се слаби токму поради тоа што тие се потпирааат на платенички војски.

Макијавели исто така предупредува да не се користат помошни единици, војска позајмена од сојузник, бидејќи ако тие победат, нивниот нарачател ќе се најде под нивна милост, а ако изгубат, тој пропаѓа. Помошната војска е поопасна од платеничката, бидејќи тие се обединети и командувани од способни водачи кои можат да се свртат против работодавачот.

Главната преокупација на еден владетел треба да биде војвуањето, или пак подготовките за него. Наследниот владетел со војна ја одржува својата власт, а пак приватниот граѓанин така добива можност да се издигне на власт. Макијавели советува дека владетелот треба често да оди во лов за да се одржи во кондиција и за добро да го научи теренот на неговото кралство. Вака тој има најдобра можност да научи како најдобро да си ја брани својата територија или пак да напаѓа територии слични на неговата. За интелектуална моќ, Макијавели советува проучување на животите и делата на големите војсководци, за владетелот да може да ги повтори нивните успеси, а истовремено и да научи од нивните грешки. Владетелот кој е трудољубив во мирновременски услови ќе биде спремен во време на неволја. Макијавели пишува: „Така, кога судбината ќе се сврти против него, тој ќе биде подготвен да ѝ пркоси.“

Угледот на владетелот[уреди]

Портрет на Чезаре Борџија од Алтобело Мелоне. Макијавели го слави Борџија како пример за успешен владетел.

Во врска со односот на владетелот кон неговите поданици, Макијавели вели:

Многумина замислувале републики и кнежевства кои никогаш вистински не постоеле. Но сепак, начинот на кој луѓето живеат е толку далеку од начинот на кој би требало да живеат, што секој оној кој не се занимава со она што е, туку со она што треба да биде, всушност побрзо оди кон пропаст отколку кон победа; бидејќи тој што се стреми кон добрина во сето она што го прави сигурно пропаѓа, затоа што околу него има многумина кои не се добри.

Бидејќи има толку многу карактеристики кои може да ги поседува, владетелот не мора премногу да се грижи да ги има само добрите. Исто така еден владетел може да изгледа милостлив, верен, човечен, отворен и побожен, но тоа треба само да изгледа дека е така. Владетелот не може навистина да ги има сите овие квалитети, бидејќи понекогаш тој мора да дејствува спротивно на нив. Иако лошиот углед треба да се одбегнува, ова не е од круцијално значење за одржување на власт. Од важност е само една етика - онаа која оди во полза на владетелот при неговото работење со државните проблеми.

Великодушност или штедливост[уреди]

Доколку принцот е премногу великодушен кон неговите поданици, Макијавели тврди дека тој ќе стане помалку ценет и дека ова само предизвикува алчност за повеќе. Покрај ова, преголемата великодушност е недомаќинска, и со време средствата ќе се исцрпат. Ова потоа резултира со покачување на даноците и ќе му донесе само неволја на владетелот. Потоа, ако тој сака да ја прекине или ограничи неговата великодушност, ќе биде прогласен за скржавец. Така, Макијавели заклучува дека поважно е владетелот да се сочува од омраза од страна на народот, отколку да гради углед како великодушен. Мудриот владетел треба да биде волен порадо да го нарекуваат скржавец, отколку да стане омразен, обидувајќи се да биде премногу великодушен.

Суровост или милосливост[уреди]

Како одговор на прашањето дали е подобро да те сакаат или да ти се плашат, Макијавели вели, „Одговорот, се разбира, е да бидеш сакан, но истовремено и да ти се плашат. Но бидејќи двете ретко одат заедно, кога мора да се избере, многу побезбедно е да ти се плашат отколку да те сакаат.“ Тој тврди дека ветувањата дадени во мирно време не секогаш се одржуваат во време на неволја; додека пак, ветувањата дадени со страв се одржуваат од страв. Сепак владетелот мора да внимава да не му се плашат дотаму што ќе стане омразен, што е многу можно. Макијавели вели дека пред сѐ владетелот не смее да се меша во имотот на поданиците, нивните жени, и нивниот живот без соодветно оправдување.

Што се однесува на војската на владетелот, стравот е апсолутно неопходен за одржување на редот и единството помеѓу голем број на војници, и затоа владетелот не треба да се грижи за суровоста во тој поглед. Суровоста е императив за еден владетел кој води војска, бидејќи тоа е единствениот начин да се одржи апсолутна почит. Микијавели прави споредба на двајца големи војсководци: Ханибал и Скипион Африканецот. Иако војската на Ханибал била составена од војници од разни народности и раси, тие никогаш не се бунтувале, бидејќи се плашеле од нивниот водач. Од друга страна, војниците на Скипион биле познати по бунтување и проблематичност.

Избегнување презир и омраза[уреди]

Макијавели забележува дека најголемиот број луѓе се задоволни сѐ додека не им се одземе имотот и жената. Владетелот треба да влева почит со своето поведение, бидејќи владетелот кој е високо почитуван од својот народ ретко се соочува со внатрешни судири. Покрај ова, владетелот кој го задоволува народот и не предизвикува презир кај благородниците, нема зошто да се плаши од заговорници.

Стекнување на слава[уреди]

Портрет на Макијавели од Санти ди Тито, 1500 г.

Владетелот стекнува слава со вршење на големи подвизи. Макијавели го наведува шпанскиот крал Фердинанд како пример за скромен монарх кој се прославил со големи подвизи, во име на верата, освоил многу територии и го занимавал своите поданици за да немаат можност да се бунтуваат. Што се однесува до две завојувани држави, Макијавели тврди дека во секој случај помудро е да се избере страна, отколку да се биде неутрален. Потоа тој ги наведува следните причини:

  • Ако твоите сојузници победат, тоа ти оди во полза без разлика дали си помоќен од нив или не.
  • Ако си помоќен, тогаш твоите сојузници се под твоја команда; ако твоите сојузници се посилни, тие секогаш ќе чувствуваат извесна должност кон тебе за твојата укажана помош.
  • Ако твојата страна изгуби, ти сепак си го задржуваш губитникот како сојузник.

Макијавели исто така забележува дека помудро е владетелот да не влегува во сојуз со поголема сила, освен ако не е приморан. Како заклучок, најважната доблест е да се има мудрост да се расуди кои потфати се најисплатливи, и потоа храбро занимавање со истите.

Благородници и кадар[уреди]

Изборот на квалитетни слуги е непосреднен одраз на интелигенцијата на владетелот, така што ако се лојални, владетелот се смета за мудар; меѓутоа ако тие се поинакви, владетелот подлежи на критика. Макијавели вели дека постојат три типа на интелигенција:

  • Интелигенција која ги разбира работите самата - што е одлична.
  • Интелигенција која ги разбира работите кои другите можат да ги разберат - што е добра.
  • Интелигенција која ниту самата разбира, ниту пак преку други - што е бескорисна.

Ако владетелот го нема првиот тип на интелигенција, тој треба да го има барем вториот тип. Како што вели Макијавели: „Владетелот мора да може да расуди што е добро, а што не во она што некој го вели или прави, и покрај тоа што тој самиот не е остроумен по таа тема“.

Избегнување на додворувачи и ласкавци[уреди]

Умниот владетел треба да има одбрана група мудри советници кои постојано ќе го советуваат чесно. Сите нивни мислења и ставови треба да се земаат во предвид. На крајот, одлуката треба да ја донесат советниците и истата треба да се изврши апсолутно. Ако владетелот си дозволи да се премислува, така ќе настрада неговиот углед. Владетелот мора да биде доволно мудар за да го разликува добриот совет од лошиот. Макијавели дава негативен пример за светиот римски цар Максимилијан I; Максимилијан, кој бил потаен човек, никогаш не се советувал со други, туку штом ќе ги изложел своите планови и наидувал на несогласувања, веднаш ќе ги променел.

Судбина[уреди]

Макијавели аргументира дека судбината е судија на само половина од нашите постапки и дека луѓето имаат контрола врз другата половина. Тој изразува високо мислење за Чезаре Борџија, но вели дека тој ја изгубил моќта заради неочекувана болест. Макијавели ја споредува судбината со бурна река која не може лесно да се контролира во време на поплава. Меѓутоа во мирните периоди, луѓето можат да прават брани и насипи за што повеќе да ја намалат штетата.

Според Макијавели, судбината удира таму каде не чувствува отпор, што е случај во Италија. Покрај ова, владеењето на владетелот мора да биде прилагодено кон времето во кое живее. Во една поконтроверзна метафора, Макијавели вели дека „подобро е да се биде жесток отколку претпазлив, бидејќи судбината [(итал. Фортуна)] е жена; и ако сакаме да ја потиснеме, неопходно е да ја тепаме и оборуваме.“[3] Ова го покажува погледот на Макијавели кон власта и неговото сфаќање за страста по неа. Владетелот треба да ги имитира делата на великаните пред него, но само до извесна мера, прилагодувајќи извесни аспекти од идеите на неговите претходници.

Познати примери за влијанието врз политиката[уреди]

Идеалите на Макијавели за управувањето со државата биле од големо значење за делата на политичките водачи. Макијавели е претставен како лик во поговорот на делото „Малтешкиот Евреин“ од Кристофер Марлоу.

Кралот на Прусија, Фридрих Велики упатил остри критики кон Макијавели во неговото дело „Антимакијавели“, издадено во 1740 година.

На неколку наврати во животот, Наполеон Бонапарт пишувал опширни коментари за „Владетелот“. По поразот кај Ватерло, овие коментари биле пронајдени во царската кочија и одземени од пруската војска.[4]

Италијанскиот диктатор Бенито Мусолини има напишано расправа за делото „Владетелот“.

Поврзано[уреди]

Белешки[уреди]

  1. Google books. „The Prince“. http://books.google.com/books?vid=ISBN0140449159&id=4pJYa-HVNRYC&pg=RA1-PR11&lpg=RA1-PR11&ots=hv4VJTjSDd&dq=%22the+prince%22+1513&ie=ISO-8859-1&sig=pJ4G57WYVFa10g-AEc6EfJRVwTA. конс. 2 октомври 2007. 
  2. Mattingly G, 'The Prince: Political Science or Political Satire?', Major Problems in the History of the Italian Renaissance, (D.C. Heath and Co.: Lexington: 1995), стр.179-186
  3. „Владетелот“, Глава. 25.
  4. Massa-Carrara, Marina (2006). El Principe/Владетелот: Comentado Por Napoleon Bonaparte / Коментари од Наполеон Бонапарт, Mestas Ediciones.

Македонски изданија[уреди]

  • „Владетелот“, Тримакс, Скопје
  • „Владетелот“, Магор, Скопје
  • „Владетел“, Феникс, Скопје
  • „Владетелот“, Ѓурѓа, Скопје

Надворешни врски[уреди]

Македонски[уреди]

Странски[уреди]

Wikisource-logo.svg
Викиизвор на англиски јазик содржи текст на тема:
Wikiquote-logo.svg
Викицитат има збирка цитати поврзани со:

Врски кон целосниот текст:

Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации.
Статијата „Владетелот“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).