Егзистенцијализам

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Предвесници на егзистенцијалимот: Сорен Кјеркегор и Фридрих Ниче

Егзистенцијалистичката философија се занимава со смислата, тешкотиите и насоките на човековото постоење, и го поставува проблемот на егзистенцијата. Појавата на егзистенцијализмот во современата философска мисла е условена од тешката, драматична лична положба на човекот во историската и социјална ситуација во првата половина на 20 век, од општата разочараност во прогресот и од кризата на европската цивилизација [1]. Тоа допринесе да дојде промена на сфаќањата на луѓето за вредноста на живеењето, и создаде песимистички и критички идеи, кој ја изразуваат загриженоста на човекот.

Настанок на Егзистенцијализмот[уреди]

Предвесници на оваа философија се Кјеркегор и Ниче, чија философија е поврзана со егзистенција на човекот. Големо влијание врз овии философски идеии извршиле: Блез Паскал[2] , Шелинг, Шопенхауер, како и Достоевски, Франц Кафка[3] и феноменолoгијата на Хусерл[4][1]. Егзистенцијализмот се појавува во средината на 20 век меѓу група на особено значајни мислители. Таа најпрво се појавува во Германија, а подоцна во разнии варијанти и во другите земји во Европа, во текот на Втората светска војна станува популарна, а по неа во Франција станува мода и култура [5]. Најзначајни автори се Жан Пол Сартр, Карл Јасперс, Мартин Хајдегер и други. Со мали разлики се диференцираат два правци: философија на егзистенцијата и егзистенцијализам [1].

Филозофија на егзистенцијата[уреди]

Философијата на егзистенцијата (лат. постење, конкретно живеење) преставува реакција во однос на позитивизмот и неговиот оптимизам во науката, во однос на техниката, просперитетот и хуманоста на индустриското општество. Се спротиставува на рационализамот и философијата на апсолутот [1]. За оваа философија суштината на нештата се наоѓа во единичната егзистенција (битувањето) на човекот и неговото место во светот, притоа укажува на разнебитеноста и несигурноста кај човекот, што произлегуваат од светот во којшто живее [1]. Човекот е сред светот, кој го збунува и плаши, тој има сомневања и е опкружен од опасности. Поради тоа се чуствува осамен и напуштен, препуштен на самиот себеси, без основа за постоење, а истовремено има одговорност што произлегува од неговата слобода.

Поимот егзистенција[уреди]

Поимот егзистенција се сретнува уште и кај Платон и Аристотел, а посебно се развива од сколастичката средновековна философија. Поимот егзистенција определува постоење на некое единично нешто, но притоа и во единичното нешто, вистинито е она што е општо. Општото (есенција) е она што е суштествено за сите истородни нешта. Отука, во егзистенцијата на единката е вистинито само она коешто и во колкава мера ги содржи општите начела, суштествените својства на човекот. Философијата на егзистенцијата има специфичен, сосема нов пристап кон егзистенцијата. Таа егзистенцијата на човекот ја сфаќа како посебна специфична форма на постење, кое се разликува од постоењето на другите нешта во светот. Пред се:

Човекот е единственото суштество кое свесно се однесува кон своето постоење.

Личноста на човекот не може докрај да се разбере научно и рационално, таа не може да се третира како предмет на сознанието како другите нешта. Човековото постоење во светот е посебен начин на постоење. Личноста има слобода на избор, неговото постоење е неповторливо, конечно. Основните својства на човековата егзистенција се наречени егзистенцијалии, и тие се индивидуалноста, индетерминизмот и историчноста. Егзистенцијалите не можат да се осознаат со научен метод и рационалност. Оттука за да се проникне во егзистенцијата во нејзината срцевина и сушност, егзистенцијализмот се служи со поимите као ште се: очај, страв, мачнотија, пораз, пад, закана, досада, проклетство, смрт, апсурд, ништо и др [6]. Со тоа егзистенцијалната ситуација на човекот се опишува како еднократна, лична и минлива. Оваа философија во зависност од пристапот кон егзистенцијата се јавува во две варијанти:

  • Философија на егзистенцијата
  • егзистенцијална философија

Философија на егзистенцијата[уреди]

Најголеми преставници на овој правец се Карл Јаспер и Габриел Марсел[7]. Карл Јаспер е еден од најзначајните философи од оваа ориенатција. Јапер разликува темелни области на философирањето како трансцендирање (преминување преку) на објективно даденото:

  • Философска ориентација
  • Осветлување на егзистенцијата
  • Метафизика

Основана теза во учењето на Јасперс е дека егзистенцијата е остварување на вечноста во времето, а таа како таква не може предметно да се осознае, т.е. да се мисли, самата егзистенција е секогаш воздржување пред неискажливото.

Оној кој мисли дека може да проникне во се, тој повеќе не философира. Кој научното знаење го смета за сознание на битието како такво и за сознание на целото битие, тој влегол во еден вид научно празноверие. Кој повеќе не се зачудува, тој повеќе не прашува. Кој повеќе не знае ниедна тајна, тој повеќе не ја ни бара. Заедно со темелната воздржаност за границите на можноста за знење, философијата познава и целосна отвореност за она што на границите на занењето се покажува како нешто што не може да се знае [8]

Егзистенцијална философија[уреди]

Податотека:Martin Heidegger - Sein und Zeit.jpg
Вие и времето, М. Хајдегер

Најголем преставник на овој правец е Мартин Хајдегер[9] . Во својата философија тој се запрашува за битието. Според Хајдегер, испитувањето на егзистенцијата (која е во времето), т.е. на самата човекова опстојба (да се биде), е подготовка за прашување на самото битие. Да се мисли што е тоа битието може само ако човековата суштина се премислува како ек - систенција (како отвореност за вистината на битието како дом на битието). Посебно Хајдегер се занимава со испитување и објаснување на категориите на проблематичното човеково постење во современата епоха, загриженост, дело, смрт и др.

Прашањето што е философијата и самото мора да значи философирање. Кога философираме? Очигледно дури тогаш кога ќе почнеме да раговараме со философите. Тоа вклучува да го разгледаме со нив она за што тие зборуваат. Таквото заедничко разгледување на она што изгледа дека се однесува само на философот, тоа е философски разговор, разговор во смисла на дијалог [10]

Егзистенцијализам[уреди]

Третата варијанта на овој филозоски правец се нарекува егзистенцијализам. Негови најзначајни преставници се Жан-Пол Сартр, Симон де Бовоар, Морис Мерло-Понти, а некој го приклучуваат и Албер Ками[11]. Најголем преставник на овој правец е Жан-Пол Сартр. Тој бил под влијание на Хегел, Кјеркегор, Макс Шелер, Мартин Хајдегер и посебно на Хусерел, а во својата последна фаза бил под влијание и на Карл Маркс. Испириран од феноменологијата на Хуслер, ја изградува својата онтологија со разгледување на односот меѓу човекот и светот. Сартр притоа ги критикува материјализамот и идеализамот, кои неможаат со своите погледи да ги објаснаат тие релации, толку суштестевени за човекот.

Егзистенцијата и Есенцијата[уреди]

Наспроти матријализмот и идејализмот, Сартр егзистенцијата ја сваќа како она што и претходи на есенцијата. Со самото тоа прави пресврт во третирањето на односот помеѓу есенцијата и егзистенцијата, односно Сартр смета дека егзистенцијата (постоењето) и претходи на есенцијата (суштината), егзистенцијата е материјализирање на есенцијата во реалноста. Егзистенцијата и претходи на есенцијата. Човекот најпрво постои и тоа е однапред, тоа претходи, а потоа, како што живее , се развива и умира, се определува неговата суштина [12]. Во своето дело Тегобност, Сартр опишува како неговиот главен јунак ја осознава својата егзистенција во миговите на вдаховеност, размислувајќи за коренот на едно дрво што го наблјудувал. За парадоксот на личното постоење во своето дело ќе истакне:

Тоа е младич без некоја општа важност, всушност само една единка.[12]

Битиетo-по-себе и Битието-за-себе[уреди]

Во своето философско дело Битието и Ништо, Сартр го објаснува односот свест - релност како однос на меѓу битието - по - себе и битието - за - себе[13]. Битието - по - себе е сета реалност, освен човекот, кој е битие - за - себе [13]. Начинот на нивното постење ја прави разликата меѓу предметите и човекот. Предметите се матерјални, тешки, цврсти, масивни, валкани и троми, тие даваат отпор и немаат смисла. Од друга страна човекот со својата свест е битие - за - себе ја определува смислата на постојаното, на нештата, на битието - по - себе [13]. Човекот како егзистенција постојано се менува, развива и е насочен кон иднината. Човекот не може да се определи и дефинира себеси. За човекот може да се каже дека е она што не е и не е она што е. Кога ќе умре ќе стане битие - по - себе и тогаш може да се каже што е, а со тоа тој престанува да биде она што бил [13]. Во битието - за - себе се појавува недостаток, ништо кое го поништува. Откривањето на ништото, значи извор на вредностите. Вредностите пак произлегуваат од човековата побуда што сака да ја оствари, односно синтеза на свеста и битието. Човекот сака да има апсолутна егзистенција, од која ќе биде исклучен недостатокот, имено човекот да стане Бог [13].

Ако бог постои, тогаш човекот не постои, еден со друг се исклучуваат [13]

Слобода[уреди]

Главаната тема на Сартр е Слободата. Човекот е слобода. Сам во светот, без Бога, напуштен и неповрзан со нешто како што е битието. Човекот сам ја остварува својата активност. Човекот е она што самиот од себе ќе направи со својата дејност. Слободата е смислата на неговата егзистенција. Каков ќе биде неговиот живот ќе зависи само од него, со смисла или бесмислен. Човекот е одоворен како ќе се определува, како ќе се ангажира. Тој мора да избира. Човекот е осуден да бира, да избира. Ставен е пред можности и мора да ја прифати одговорноста за она што се случува, и ризикот за сопственото постоење. Зад секоја негова постапка се крие ризик, поради големиот број на непредвидливи опасности, кои го изложуваат на страв и неспокојство. Тие ја предизвикуваат јанsата и тегобноста во животот на човекот, и неговиот живот отука станува бесмислен [1].

Влијание[уреди]

Во философијата[уреди]

Егзистенцијалистичкото движење допринесе да се дискутира за слободата и тегобноста, за јанsите и душевните страдања. Егзистенцијализмот не е песимизам и болка, туку претставува поттик за ангажман, за борба, за храбро настапување и за одбранa на слободата. Во сите тешки ситуации за луѓето, повторно заживуваат сознанијата, духот и атомосферата на егзистенцијализмот.

Надвор од философијата[уреди]

Извори[уреди]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Иванчо Атанасов, Магија на егзистенцијализмот, МетаФорум, Скопје, 1996.
  2. Luper, Steven. "Existing". Mayfield Publishing, 2000, p.4–5
  3. Hubben, William. Dostoevsky, Kierkegaard, Nietzsche and Kafka, Scribner, 1997.
  4. Walter Kaufmann. Existentialism: From Dostoevsky to Sartre. (Cleveland: The World Publishing Company, 1956) 11
  5. Ronald Aronson, Camus and Sartre (University of Chicago Press, 2004, page 44)
  6. Corrigan, John. The Oxford handbook of religion and emotion (Oxford, 2008, pp. 387-388)
  7. Karl Jaspers, "Philosophical Autobiography" in Paul Arthur Schilpp (ed.) The Philosophy of Karl Jaspers (The Library of Living Philosophers IX (Tudor Publishing Company, 1957, page 40)
  8. Карл Јаспер, Вовед во философијата
  9. Karl Jaspers, "Philosophical Autobiography" in Paul Arthur Schilpp (ed.) The Philosophy of Karl Jaspers (The Library of Living Philosophers IX (Tudor Publishing Company, 1957, page 75/2 and following)
  10. Мартин Хајдегер, Што е философијата
  11. Camus, The Myth of Sisyphus 1955, page 107
  12. 12,0 12,1 Жан-Пол Сартр, Тегобност
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Жан-Пол Сартр, Битието и Ништо

Литература[уреди]

  • Appignanesi, Richard; and Oscar Zarate (2001). „Introducing Existentialism“. Cambridge, UK: Icon. ISBN 1-84046-266-3. 
  • Cooper, David E. (1999). „Existentialism: A Reconstruction“ (2nd издание). Oxford, UK: Blackwell. ISBN 0-631-21322-8. 
  • Luper, Steven (ed.) (2000). „Existing: An Introduction to Existential Thought“. Mountain View, California: Mayfield. ISBN 0-7674-0587-0. 
  • Marino, Gordon (ed.) (2004). „Basic Writings of Existentialism“. New York: Modern Library. ISBN 0-375-75989-1. 
  • Szymczyk, Michael (2004). „Toilet: The Novel“. Bloomington: Authorhouse (USA). ISBN 978-1418423865. 

Надворешни врски[уреди]