Узбечки јазик

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Узбечки јазик
O‘zbek, Ўзбек, أۇزبېك
Застапен во

 Узбекистан  Киргистан

 Авганистан

 Казахстан

 Туркменистан

 Таџикистан

 Русија

 Кина
Говорници 23.5 милиони  
Јазично семејство
турски
Статус
Службен во  Узбекистан
Јазични кодови
ISO 639-1 uz
ISO 639-2 uzb
ISO 639-3 uzb — опсежен код
Поединечни кодови:
uzn — северноузбечки
uzs — јужноузбечки

Узбечкиот[1] (узбечки: O'zbek tili / O'zbekcha или Ўзбек тили / Ўзбекча) е турски јазик кој воглавно се зборува во азиската држава Узбекистан. Узбечкиот е официјален јазик во Узбекистан и истиот го зборуваат околу 25.5 милиони луѓе. Узбечкиот е дел од подгрупата на ујгурски јазици, па така, големи сличности во поглед на граматиката и зборовниот фонд споделува со ујгурскиот јазик, со одредени влијанија од персискиот, рускиот и арапскиот јазик. Денес Узбекистан е во процес на промена на азбуката, односно се заменува кирилицата со латиница. Една од најзначајните карактеристики на узбечкиот јазик е промена на гласот /a/ со /ɒ/ или /ɔ/, фонетска карактеристика типична за персискиот јазик.

Демографија[уреди]

Во рамките на Заедницата на независни држави, околу 24.7 милиони луѓе зборуваат узбечки или на некој од узбечките дијалекти. Во Узбекистан околу 21 милион жители зборуваат узбечки како мајчин јазик. Во Таџикистан има околу 1.2 милиони жители кои зборуваат на узбечки. Понатака, во Авганистан има 1 милион жители кои зборуваат узчеки, во Киргистан 550.096 жители и во Тукменистан има 317.333 жители кои го користат узбечкиот. Во Кина има исто така узбечка заедница, но поради големата сличност со Ујгурите, Узбеците се асимилираат.

Странско влијание[уреди]

Влијанието на Исламот, а преку тоа и влијанието на арапскиот, врз узбечкиот јазик е очигледно. Покрај тоа, врз узбечкиот јазик има одреден степен на влијание и од рускиот јазик, кое е последица на историските развои. Голем број од арапските позајмени зборови во узбечкиот се прифатени преку персискиот јазик. Поради географската близина на персискиот јазик и неговиот дијалект, таџички јазик, узбечкиот претрпел влијание и од овој јазик.

Дијалекти[уреди]

Узбечкиот јазик има поголем број дијалекти, кои варираат од регион до регион. Сепак, меѓу нив има еден задничка стандардна форма која е разбирлива за сите и која служи како база за стандардниот узбечки јазик. Едни од најпознатите дијалекти на узбечкиот се тие во Авганистан, односно ферганскиот, хорезмскиот, чимкентско-туркестанскиот и суркандарјанскиот дијалект.

Писмо[уреди]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Узбечка азбука.

Пред 1928 година, узбечкиот јазик, како и останатите централноазиски јазици, се пишувал со арапско писмо од писменото население. Во периодот од 1928 до 1940, како резултат на една програма за едикација на узбечкиот народ, узбечкиот јазик почнал да се пишува со латиница. Латинизирањето на узбечкиот јазик бил дел од поголемиот процес на латинизирањето на турските јазици и узбечкиот немало да се пишува со латиница ако не се одвивал процесот кај сите турски јазици.[2]

Во 1940 година, узбечкиот почнал да користи кирилица наместо латиница. Кирилицата се користела до 1992 година, но денес латиницата била и официлајно воведена во Узбекистан. И покрај официјализирањето на латиницата, кирилицата сè уште се користи во државата. Промената од кирилица на латиница имала временски рок, но рокот бил на два пати продолжен.

Во поголем број области во Узбекистан латиницата се користи во образованието[3] и во 2001 година латиницата се искористила и на узбечките пари. Од 2004 година латницата почнала да се користи и на некои владини портали[4].

Во Кина, узбечкиот нема стандардизиран пишан систем. Некои Узбеци користат кирилица, додека други користат ујгурска азбука. Узбечката кирилица и латиница се[5]:

латиница кирилица МФА
A a А а /a, æ/
B b Б б /b/
D d Д д /d̪/
E e Е е / Э э /e/[N 1]
F f Ф ф /ɸ/
G g Г г /ɡ/
H h Ҳ ҳ /h/
I i И и /i, ɨ/
J j Ж ж /dʒ/
K k К к /k/
L l Л л /l/
M m М м /m/
N n Н н /n/
O o О о /ɒ, o/[N 2]
P p П п /p/
Q q Қ қ /q/
R r Р р /r/
S s С с /s/
T t Т т /t̪/
U u У у /u, y/
V v В в /w/
X x Х х /χ/
Y y Й й /j/
Z z З з /z/
Oʻ oʻ Ў ў /ø/
Gʻ gʻ Ғ ғ /ʁ/
Sh sh Ш ш /ʃ/
Ch ch Ч ч /tʃ/
ʼ ъ /ʔ/
Ё ё /jo/
Ю ю /ju/
Я я /ja/
Ц ц /ts/
Белешки
  1. Кирилично "Е е" на почеток на збор, а после самогласка е "Ye ye" на латиница.
  2. Се изговара /o/ во руски зборови.

Примери[уреди]

Узбечки јазик
Писмо латиница и кирилица
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“
Текст Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици
турски узбечки македонски
Onun kardeşi bu yıl üniversiteyi bitirdi. Uning akasi bu yil universitetni bitirdi. Неговиот брат заврши на овој универзитет оваа година.
Onun yüzü kızardı. Uning yuzi qizardi. Тој се сцрвени.
Ben her hafta iki saat ders alıyorum. Men har haftada ikki soat dars olaman. Јас имам два часа предавања секоја недела.
Bu memleketin ahalisi bahtiyardır. Bu mamlakatning aholisi baxtiyordir. Луѓето од оваа земја се среќни.
Bu işi ben müddetinden önce başardım. Bu ishni men muddatidan oldin bajardim. Ја завршив работата пред зададеното време.

Наводи[уреди]

  1. Понекогаш погрешно се именува и како „узбекистански јазик“.
  2. Fierman, William (1991). „Language Planning and National Development: The Uzbek“. Walter de Gruyter. стр. 75. ISBN 3110124548. 
  3. RIGHTS ACTIVIST TO CONTEST UZBEK PRESIDENCY – Muslim Uzbekistan || English Section
  4. Gov.uz – O'zbekiston Respublikasi Davlat Hokimiyati Portali
  5. http://www.oxuscom.com/New_Uzbek_Latin_Alphabet.pdf

Користена литература[уреди]

  • Mamatov, Jahangir; Horlick, Michael; Kadirova, Karamat: A Comprehensive Uzbek - English Dictionary (eds.) Hyattsville, Maryland, 2 vols. (2011)
  • Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Rouiden & London, 1934, pp. 175–6
  • Yuri Bregel "The Sarts in the Khanate of Khiva" Journal of Asian History Vol.12 (1978) pp. 146–9
  • András J. E. Bodrogligeti: Modern Literary Uzbek – A Manual for Intensive Elementary, Intermediate, and Advanced Courses (Munich, Lincom 2002), 2 vols.
  • William Fierman: Language planning and national development. The Uzbek experience (Berlin etc., de Gruyter 1991).
  • Khayrulla Ismatulla: Modern literary Uzbek (Bloomington, Indiana University Press 1995).
  • Karl A. Krippes: Uzbek–English dictionary (Kensington, Dunwoody 1996).
  • Republic of Uzbekistan, Ministry of Higher and Middle Eductation (2004). Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosi va imlosi (Latin writing based Uzbek alphabet and orthography), Tashken Finance Institute: Tashkent.
  • Andrée F. Sjoberg: Uzbek Structural Grammar (The Hague, 1963).
  • A. Shermatov "A New Stage in the Development of Uzbek Dialectology" Essays on Uzbek History, Culture and Language Ed. Bakhtiyar A. Nazarov & Denis Sinor (Bloomington, Indiana) 1993 pp. 101–9
  • Natalie Waterson (ed.): Uzbek–English dictionary (Oxford etc., Oxford University Press 1980).

Поврзано[уреди]

Портал „јазик

Надворешни врски[уреди]