Паштунски јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Паштунски јазик
پښتو paʂto
Застапен во Авганистан: јужен, источен, и некои делови од северен и западен; Пакистан: северозападните покраини Белуџистан, [1] и некои делови од Северни теритосии); некои делови од североисточен Иран
Подрачје јужна Централна Азија
Говорници околу. 38 до 42 милиони[2]  
Јазично семејство
Писмо насх, латиница
Статус
Службен во Авганистан Авганистан
 Пакистан (провинцијалски)
Регулативен орган Академија на науки на Авганистан
Јазични кодови
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
ISO 639-3 Разни:
pus — паштунски (општо)
pst — централнопаштунски
pbu — севернопаштунски
pbt — јужнопаштунски

Паштунскиот јазик (насх: پښتو‎ - МФА: [paʂ'to]), исто така познат и како авганистански,[3][4] е индоевропски јазик што се зборува во Авганистан и северозападен Пакистан[5]. Јазикот припаѓа во групата на индоирански јазици[6]. Пашту зборуваат околу 38 до 42 милиони луѓе во целиот свет[2]. Пашту јазикот е официјален и национален јазик на Авганистан.

Дијалекти[уреди | уреди извор]

Како последица на лошиот терен на кој живеат Паштунците, јазикот има многу акценти или дијалекти на паштунскиот јазик. Двата главни дијалекти се мекиот или јужен дијалект и тврд или северен дијалект. Пактика е грубо кажано границата помеѓу двата дијалекти. Поглавни карактеристики или разлики помеѓу дијалекти е во изговорот на следните две букви:

Јужен (Кандахар): [ʂ] [ʐ]
Југисточен (Куета): [ʃ] [ʒ]
Централен Ванеци (Тарин): [ʂ] [ʐ]
Централен Вазири (Вана): [ɕ] [ʑ]
Централен Хости (Хост): [x] [g]
Северозападен (Гилзај): [ç] [ʝ]
Северен (Нангархар): [x] [g]
Североисточен (Јусуфзај): [x] [g]

Разликите помеѓу јужните дијалекти и северните дијалекти се воглавно фонолошки и има едноставни разговорни правила. Морфолошките разлики помеѓу нив се многу мали и незначајни. Како и да е, централните дијалекти се лексиколошки поразлични и варираат од дијалект во дијалект. Јужниот дијалект од Кандахар е најконзервативниот дијалект во поглед на фонологијата. Паштунската азбука се базира на јужниот дијалект. Одредени дијалекти покажуваат многу архаични особини.

Распространетост[уреди | уреди извор]

Распространетост на паштунски јазик (во лилава боја).

Паштунскиот го зборуваат околу 27 милиони луѓе во западните покраини Северозападни предели, Белуџистан во Пакистан со околу 20 % од населението[7] и уште 11 милиони луѓе низ Авганистан, што ги прави околу 35% од населението на Авганистан[8]. Покрај Пакистан и Авганистан, значајно паштунско население има и во Иран.

Официјален статус[уреди | уреди извор]

Паштунски е национален јазик на Авганистан и официјален јазик во државата. Јазикот се користи од авганистанската администрација, образованието, телевизиите и религиозните институции.

Писмо[уреди | уреди извор]

Паштуанска азбука[уреди | уреди извор]

Буквите на паштунската азбука се:[9][10]

ا ب پ ت ټ ث ج ځ چ څ ح خ د ډ ذ ر ړ ز ژ ږ س ش ښ ص ض ط ظ ع غ ف ق ک ګ ل م ن ڼ ه و ى ئ ي ې ۍ

Букви карактеристични за паштунски[уреди | уреди извор]

Следните букви се карактеристични само за паштунски јазик:

ټ، ځ، څ، ډ، ړ، ږ، ښ، ګ، ڼ، ې ،ۍ

Петте јаса на паштунскиот јазик[уреди | уреди извор]

Следните се петте јаса:

ی، ي، ې، ۍ، ﺉ

Латинска паштунска азбука[уреди | уреди извор]

Латинската паштуанска азбука е базирана на следните 41 графеми:

Aa ( َ ), Ââ (ا), Bb (ب), Cc (څ), Çç (چ), Dd (د), Ďď (ډ), DHdh (ذ), Ee (ې), Ëë (ہ), Ff (ف), Gg (ګ), Ģģ (غ), Hh (ه), Ii (ي), Jj (ژ), Kk (ک), Ķķ (خ), Ll (ل), Mm (م), Nn (ن), Ňň (ڼ), Oo (و), Pp (پ), Qq (ق), Rr (ر), Řř (ړ), Ss (س), Šš (ښ), Şş (ش), Tt (ت), Ťť (ټ), THth (ث), Uu ( ُ or و), Vv (ب or و), Ww (و), Xx (ځ), XHxh (ج), Yy (ى), Zz (ز), Žž (ږ)


Граматика[уреди | уреди извор]

Паштунскиот е јазик што има реченици од типот П-П-Г (подмет-прирок-глагол). Придавките доаѓаат пред именките. За разлика од персиски јазик, именките на паштунски јазик имаат род (машки и женски) како и вообичаениот број на именки. Покрај ова, јазикот има и падежи и тие се: директив, облигатив I, облигатив II и вокатив. Глаголите ги разликуваат следните граматички времиња: сегашно време, субјунктив, минато време, минато продолжено време, сегашен перфект и минат перфект.

Фонологија[уреди | уреди извор]

Самогласки[уреди | уреди извор]

Предни Средни Задни
Затворени i u
Средни e ə o
Отворени a ɑ

Покрај овие ги има и дифтонзите /ai/, /əi/, /ae/, /ɑw/, /aw/.

Согласки[уреди | уреди извор]

Уснени Забни Венечни Свиени Задно-
венечни
Предно-
непчени
Задно-
непчени
Ресични Гласилни
Носни m n ɳ
Избувни p b t d ʈ ɖ k g (q) ʔ
Струјни (f) v (θ) (ð) s z ʂ ʐ ʃ ʒ x ɣ h
Слеани ts dz tʃ dʒ
Приближни l j w
Вевни r ɺ̡

/f/, /θ/, /ð/, /q/ се среќаваат само во странски зборови.

Зборовен фонд[уреди | уреди извор]

Повеќето од зборовите во паштунскиот јазик се од самиот тој јазик. Зборовите што се преземале низ историјата најчесто се од арапско потекло, а додека во последно време се преземаат и од персиски јазик.

Примери[уреди | уреди извор]

  • Забелешка- Следната транслитерација го претставува јужниот дијалект.

Примери со зборот "tlël" (оди):

Команда:

  • Wë šawanxi ta xa! (се изговара како 'dza')
  • (ти) Оди на училиште!

Сегашно:

  • (Zë) wë šawanxi ta xëm.
  • Јас одам на училиште.

Сегашен Перфект:

  • Wë šawanxi ta tlëlai yëm.
  • Јас имам отидено на училиште.

Минато:

  • Wë šawanxi ta wlâřëm.
  • Јас бев на улилиште.

Минат Перфект:

  • Wë šawanxi ta tlëlai wëm.
  • Јас имав отидено на училиште.

Минато Продолжено:

  • Wë šawanxi ta tlëm.
  • Јас одев на училиште.

Субвјунктив:

  • Cheh zë wë šawanxi ta tlëlai.
  • Јас би сакал да одам на училиште.

Прашања:

  • Cë nameže? или Stâ num cë dae? (Како се викаш?)
  • Çereh или çerta xe? (Каде одиш?)

Надворешни врски[уреди | уреди извор]

Паштунски фонтови[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]