Колач (печиво)

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Колач
Lob NARkult 09.JPG
ТиоБлаг леб
Земја на потеклоИсточна Европа
Главни состојкиЖитно брашно
Cookbook: Колач на Викикниги

Колач (руски: калач, украински: колач, унгарски: kalács, српски: колач, бугарски: колач, романски: colac) – традиционален источноевропски леб, кој обично се служи за време на разни обредни оброци.[1] Името потекнува од старословенскиот збор коло што значи „круг“, „тркало“.

Унгарска традиција[уреди | уреди извор]

Унгарскиот калач е сладок леб многу сличен на бриош, кој обично се пече во плетенка и традиционално се смета за храна на Велигден. До крајот на 19 век, подготовката на калачите била слична на онаа на секојдневниот леб; разликата била во обликот и во поквалитетното брашно што било користено за калачите. Денес калачот се подготвува од тесто збогатено со млеко и јајца.[2] Се пече во рерна или печка од тули, понекогаш директно на камењата од печката од тули или на плехот за печење.

Калачот е дел од традиционалното велигденско мени во Унгарија, често осветено заедно со шунка во католичките цркви. Во регионот Сегед за време на Денот на сите светци се пече неисполнет калач, наречен „Сите светци“, „калаци“ (mindenszentek kalácsa, kolduskalács = просјачки калач), кој им бил даван на питачите пред портата на гробиштата. Исто така, калачи им биле дадени на просјаците кои се молеле на портата на гробиштата во Цалокоз за да спречат мртвите да се вратат.[3] Давањето калачи на просјаците е христијански облик на паганската традиција за лекување на мртвите.[4]

Романска традиција[уреди | уреди извор]

Правење на колачи

Традиционалниот романски колач е леб со плетенки, кој обично се прави за посебни прилики или празници, како што се Божиќ, Велигден, свадби и погреби.[5] Тоа е традиционален обичај на романското рурално општество, на Бадник, да се собираат во групи, да одат во различни куќи и да пеат коледарски песни, традиционални божиќни песни. Во некои села, тие одат прво во куќата на градоначалникот, по што следи куќата на наставникот, додека во другите делови нема претходно утврден ред. Семејствата потоа ги поканувале во куќата и им давале различни мали подароци како ореви, суво овошје и колачи.

Зборот потекнува од словенскиот колач и на крајот од прасловенскиот коло („круг“, „тркало“) што се однесува на кружниот облик.[6] Зборот може да биде сроден со хала (хебрејски: חלה) и грчкиот колис (ϰολλιξ).

Руска традиција[уреди | уреди извор]

Борис Кустодиев. Сопруга на трговец пиејќи чај, 1923 година. Колачот во облик на кошница е прикажан како што било вообичаено во средишните и северните делови на Русија.

На современ руски јазик, калач се однесува на специфичен вид извртен бел леб. Историски гледано, калач значел каков било вид бел леб, а пред да стапат во употреба современите методи за мелење пченица, белиот леб бил класифициран како вид на богаташки леб.

Калач обично изгледа како круг, но едниот дел е значително потенок, а другиот е значително подебел. Традиционалното објаснување е дека потенкиот дел се користел како „рачка“ за да може калач да се јаде дури и од работници кои немале време да ги мијат рацете. После јадење, рачката била фрлана или дадена на сиромашните. Бидејќи само очајните луѓе ги јаделе фрлените рачки, се смета дека ова е потеклото на руската изрека „посегни до рачката“ (дойти до ручки) што значи да се доживее значајно уназадување, да се погоди самото дно.

Културно наследство[уреди | уреди извор]

Човек што правел калачи се нарекувал калачник, кој понекогаш станал калашник поради сандиевиот ефект. На потомците на таквиот човек може да им се даде презимето Калачников или Калашников, „[син] на производителот на калач“).

Украинска традиција[уреди | уреди извор]

Украинските колачи се прават со плетење тесто направено со пченично брашно во прстенести или триаголни облици. Тие се симбол на среќа, просперитет и добра благодет и традиционално се подготвени за „Свјат Вечир“ (Света вечера), украинскиот ритуал на Бадник.

За Божиќниот колач се наредени три плетени лебови со различна големина што го претставуваат Тројството.[7] Кружниот облик на лебот ја симболизира вечноста. Кога се служи како дел од божиќната вечера, свеќа се става во средината на сложено плетените лебови, но лебот не може да се јаде до Божиќ, бидејќи почитувањето на адвентовата пост бара воздржување од јајца до полноќ на Бадник.[8]

За погреб, лебовите се носат во црква за Божествена литургија да бидат благословени, а потоа се служат на парчиња со свежо овошје како симбол на доброто што го направи починатиот во текот на нивниот живот. Точните обичаи варираат, но како пример, трите леба се украсени со три јаболка, три портокали и грозје, со свеќа сместена во средината Понекогаш се дава мал засебен леб.[7]

Во областа околу Киев, вообичаено била средната сопруга да им дава подарок колач на родителите, како дел од благословот за плодност.[9] Колачите се користеле и на погребни церемонии.[10] Како и во Галиција и Буковина, децата им ги давале на своите кумови на церемонијата наречена колачини или колачанја.[11]

Музејот на леб во Лавов, Украина, содржи многу примери на сложено ткаени калачи, паскаи и бабки.[12]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Nokony, Vkka A. (1989). „The Ukrainian Museum of Canada“. Material History Bulletin (Spring).
  2. Ortutay Gyula (1979). Magyar néprajzi lexikon II. (F–Ka). Будимпешта: Akadémiai. ISBN 963-05-1287-4. Посетено на 7 јануари 2021.
  3. Paládi-Kovács Attila, уред. (1988). [[[:Предлошка:MEK]] Magyar néprajz] Проверете ја вредноста |url= (help). Будимпешта: Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-4922-0. Посетено на 7 јануари 2021.
  4. Bálint Sándor (2004). [[[:Предлошка:MEK]] Ünnepi kalendárium 2. A Mária-ünnepek és jelesebb napok hazai és közép-európai hagyományvilágából] Проверете ја вредноста |url= (help) (4 октомври 2008). Будимпешта: Neumann Kht. ISBN 963-360-044-8.
  5. „Colac“ (романски). DEX online: Dictionar Explicativ al Limbii Romane (Romanian online dictionary).
  6. Colac (in Romanian). DEX online: Dictionar Explicativ al Limbii Romane (Romanian online dictionary). References: Miklosich, Slaw. Elem., 25; Cihac, II, 67; Conev 66
  7. 7,0 7,1 Look and Feel: Studies In Texture, Appearance and Incidental Characteristics of Food. стр. 150.
  8. "Sweet Treats around the World: An Encyclopedia of Food and Culture: An Encyclopedia of Food and Culture". p. 346. ABC-CLIO.
  9. Boriak, Olena (2010). „The Midwife in Traditional Ukrainian Culture: Ritual, Folklore“. Folklorica. doi:10.17161/folklorica.v7i2.3723.[мртва врска][мртва врска]
  10. Havryl’iuk, Natalia (2003). „The Structure and Function of Funeral Rituals and Customs in Ukraine“. Folklorica. VIII (2). Архивирано од изворникот на 30 ноември 2012.
  11. „колачини - Словник української мови - значення слова, це“.
  12. karpaty.info. „Museum of Bread — Lviv“. www.karpaty.info.

Надворешни врски[уреди | уреди извор]