Иван Стамболиќ

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Иван Стамболиќ (Брезова близу Ивањица, 5 ноември 1936 година - Фрушка Гора, 25 август 2000) бил српски политичар, кој во 1970-тите и 1980-тите години извршувал највисоките државни и партиски функции, вклучувајќи ја и функцијата претседателот на Србија.

Стамболиќ бил политички ментор на Слободан Милошевиќ и во голем дел е одговорен за неговиот подем на власт. Милошевиќ за целата кариера бил наследник на ослободените функции кои Стамболиќ ги напуштал. По разидувањето со Милошевиќ поради национализмот во доцните 1980-ти Стамболиќ стана една од неговите најголеми ривали.

Стамболиќ се смета дела бил голем поборник за компромис и меѓу-етничката толеранција.[1] Во август 2000 година тој бил киднапиран и убиен од страна на специјалната полиција на Милошевиќ.[2]

Живот[уреди]

Иван Стамболиќ е роден во 1936. година во Бреза, близу Ивањица во комунистичкиот семејство. Таму завршил основното училиште. За тројца негови браќа родители планирале универзитетско образование, додека Иван студирал за металостругар во Раковица, а подоцна се вработил како искусен работник во автомобилската индустрија Раковица.[3] На својата рака се запишува на студии во Белград на Правниот факултет и истовремено работа. За студиите го запознава помладиот колега Слободан Милошевиќ, кој станува негов штитеник.[3]

Соработката со Милошевиќ[уреди]

Во 1965 година станува директор на „Техногас“, а неговиот заменик станал Слободан Милошевиќ. По напуштањето на „Техногас“, Милошевиќ го зазема упразнетото директорско место. Милошевиќ во текот на целата негова кариера ќе биде наследник на упразнетите позиции. Во 1975 година Стамболиќ станал претседател на Стопанска комора на Белград.

Својата политичка кариера Стамболиќ ја започнува во 1976 година, кога тој бил избран за секретар на Извршниот комитет на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Србија. Две години подоцна, во 1978 година, доаѓа на должност на претседателот на Извршниот совет на Србија. Додека Стамболиќ бил претседател на српската влада, јадрото на политичката моќ, Милошевиќ бил претседател на Београдска банка - јадрото на економската моќ.[3] На крајот на мандатот на чело на Извршниот совет во 1982 година Стамболиќ станува претседател на Општинскиот комитет на Сојузот на комунистите на Белград.

Во април 1984 година Стамболиќ од позицијата претседател на Општинскиот комитет на СК Белград станува за шеф на Централниот комитет СК Србија, а за неговиот наследник на чело на Општинскиот комитет назначен е Милошевиќ, и покрај спротивставувањето на некои високи комунисти.[3] Во наредните две години, Стамболиќ целосно ја консолидира својата моќ на Републичко ниво. Во тоа време бил ангажиран со барањата за промена на уставниот статус на Србија и за намалување на надлежностите на српските покраини, како и во реформа на економскиот систем.[4] Тој инсистирал на тоа промените да се имплементираат во институциите на системот, или преку преговори со другите национални и покраински лидери, вклучувајќи го и Косово. Во почетокот изгледало дека умерените ставови делел и Слободан Милошевиќ.

Разидување со Милошевиќ[уреди]

По редовната смена на партиското раководство во Србија во јануари 1986 година Иван Стамболиќ станал претседател на Република Србија, а Милошевиќ ја дава клучната поддршка во неговиот избор за нов претседател на Претседателството ЦК СК на Србија. По пристигнувањето на чело на ЦК СКС, Милошевиќ го зајакнува партискиот апарат околу себе, собира лојални соработници и формира фракција, која во пролетта 1987 година влегува во отворен конфликт со комунистите предводени Драгиша Павловиќ и Иван Стамболиќ.[3] Овој период обележан од вознемирувачката содржина на Меморандумот на Српската академија на науките и уметностите, која потресе јавноста во Југославија. По неговото појавување во септември 1986 година, Стамболиќ беше еден од најсериозните критичари на овој Меморандум. Еден ден по објавувањето на меморандум, претседателот на СР Србија, Иван Стамболиќ го нарекува воен манифест на српските комесари

Поради зголемената напнатост меѓу етничките Албанците и Србите, Стамболиќ во април 1987 година го испраќа тогашниот претседател на Сојузот на комунистите на Србија, Слободан Милошевиќ на Косово за да посредува во конфликтот. Наместо тоа, тој се става на страната на Србите со контрола врз медиумите и со помош на партиската машинерија го поттикнува национализмот.[5] Стамболиќ беше по овој обид да се организира преку отстранувањето на Слободан Милошевиќ во Белград, организиран од Сојузот на комунистите, чиј претседател тогаш беше Драгиша Павловиќ. Конфликтот меѓу двете фракции сѐ повеќе се продлабочувал. Милошевиќ има значителен дел од медиумите под своја контрола. Во меѓувреме, се случил масакар во касарната во Параќин кој доведе до зголемено анти-албанско расположение во Србија кое претставувало дополнителна поддршка за Милошевиќ.

„Имаше многу сериозни луѓе, кои имале одредени резерви кон Милошевиќ, но и сомнежи кон неговите намери. Секретарот за внатрешни работи Светомир Лаловиќ ме предупреди дека 'целата Србија зборува за тоа дека во српскиот врв нешто се случува' Дури и некои српски академици беа видно загрижени. Ме молат да ги надминеме конфликтите со Академијата, бидејќи во спротивно, може да дојде до потреси во кои, можеби јас, ќе бидам првата жртва.“[6]


Осмата седница ЦК СК Србија која се оджала на 24.9.1987 година претставува крај на разединувањето помеѓу Слободан Милошевиќ и Иван Стамболиќ.[7] На осмата седница на Партијата, која се одржала пред телевизиски камери, поддржувачите на Милошевиќ ја започнаа чистката, која подоцна била наречена „диференцијација“, чија прва жртва беше Павловиќ, а после него, и самиот Стамболиќ. На оваа седница Павловиќ разрешен од сите партиски должности. Неколку месеци подоцна, под притисок на негативната медиумска кампања на 14 декември 1987 година на седница на Претседателството на СР Србија, поднел оставка и се повлекол од политичкиот живот.[3] Осма седница се смета од многумина вовед во југословенските војни во 1990-тите.[7][8]

„Сигурен сум во едно - ниту со првиот ниту со последниот чекор, не придонесов за подигање на овој страшен облак кој веќе неколку ни ги затемнува сите хоризонти. Всушност сториб сѐ што е во моја моќ за да го спречам националниот бродолом. За пофалба - малку. За утеха - не е доволно. Едвај совеста да си ја смирам.“[6]


Стамболиќ од 1988 година па натаму постојано бил под надзор на Државната безбедност на Србија.[9] Вo јануари 1988 година, на предлог на тогашниот Сојузен Извршен совет на СФРЈ, бил избран за директор на Југословенската банка за меѓународна економска соработка - JUBMES - чија цел била да се олесни излезот од домашните фирми на странските пазари. Во април 1988 година семејството на Стамболиќ претрпело тешка трагедија. Под сомнителни околности, во сообраќајна несреќа во близина на Будва, починала неговата ќерка (на 24 години). Слободан Милошевиќ дошол на нејзиниот погреб, а неговата сопруга Катарина Стамболиќ одбила да му пружи рака.[3]

Стамболиќ во јавноста се огласил во 1991 година кога избувнала војната во Хрватска и во 1992 година кога ги поддржал студентските протести.[10] Во 1995 година Иван Стамболиќ одлучил јавно проговори со објавување на книгата „Патот до Пустина“ која се занимава со настани од претходниот период и ја критикуваше политиката на Слободан Милошевиќ:

„Кога ќе се погледне неговата политика денес може да се види дека започнувајќи од словенечкиот контраудар, кога не му дозволија да одржи митинг во Љубљана, тој оди од пораз во пораз. Секој нов загуба е поголем. Но, и секој нов потфат е поголем од претходниот. Го потиснува, го затрпува претходниот. ... И сѐ така. Цело време тој е еден голем губитник. Се разбира, а со него и на српскиот народ.[11]


Тој го критикувал Милошевиќ за спојување на национализмот и на социјализмот, нарекувајќи го националистички болшевизмот и национал-социјализам.[12] Цо април 1995 година Стамболиќ во организирана на Белградскиот круг, а заедно со уште педесетина интелектуалци од Србија оди до опколеното и гранатираа Сараево.[3] Во истиот период, заедно со Миладин Животиќ, Мишо Николиќ, Жарко Кораќ, Расим Љајиќ, и Ненад Чанак, учествува во обид за создавање на Социјалдемократскиот сојуз Србија.[3]

Во 1997 година со одлука на федералната влада на Сојузна Република Југославија, била нелегално преземена JUBMES банка, а тој бил отпуштен од позиција на директор.[6] Стамболиќ тогаш повремено се појавува во јавност со остри настапи против Слободан Милошевиќ.

Киднапирање и убиство[уреди]

Во пресрет на сојузните претседателски избори во 2000 година се зборувало дека Стамболиќ би можеле му биде противкандидат на Милошевиќ. Со оглед на тоа Стамболиќ во наредниот септември избори може да стане лидер на обединета српската опозиција (ДОС) и нејзиниот претседателски кандидат, Милошевиќ реагирал веднаш.[13]

По наредба на Слободан Милошевиќ, утрото на 25 aвгуст 2000 година Иван Стамболиќ е киднапиран во близина на неговиот дом, во Кошутњак, од страна на членови на Единицата за специјални операции на Министерството за внатрешни работи на Србија. Присилно, со закана од пиштол, е внесен во комбето, под изговор дека треба да оди на информативен разговор. Во комбето на рацете лисици, нозете свитканите широк лепливи ленти, како и устата и очите. Бил убиен со два куршуми во главата и бил закоман под негасена вар.[14]

Дела[уреди]

Напишал три книги:

  • „Direktor u samoupravljanju“,
  • „Rasprave o Srbiji“,
  • „Put u bespuće“, 1995
  • "Koren zla", објавена е постхумно 2002, од Latinka Perović

Литература[уреди]

Поврзано[уреди]