Прејди на содржината

Кокле

Од Википедија — слободната енциклопедија
Кокле
Различни видови на кокли направени од Гунтис Нидолиш
Гудачки инструмент

Други имиња Кокле Куклес, кукљас, кукѓес, куклис, кукје, кукле, кукје, кукла и кука (Латгале)

Класификација хордофон
Хорнбостел–Сакс класификација 314.122-5

(Дијатонски жичен инструмент од типот на лајта свирен со голи раце и прсти)

Пронаоѓач(и) Народен инструмент
Слични инструменти Канклес, канал, кантеле, гусли
Музичари Мартиш Бауманис, Николајс Хењис (1864–1934), Намејс Калниш, Петерис Коратс (1871–1957), Марис Муктуавелс, Валдис Муктупавелс, Бирута Озолиња, Латвитски Родина, Лаима Јансоне, Џанис Порикис (1909-1992), Алоизиј Јусминш (1915-1979)
Изградиле

Николајс Хенчис (1864–1934), Петерис Коратс (1871–1957), Гунарс Игаунис, Марис Јансонс, Едуард Клинтс, Чртс Лаубе, Крист Лаздиш, Карлис Липорс, Имантс Робежниекс (концертни кокли), Јанис Поријис (1909–1992), Андрис Розе, Јанис Розенбергс, Рихардс Валтерс, Едгарс Вилманис-Межениекс, Донтс Вуцинс (1934–1999)

 Кокле[1] или историски (kūkles) е латвиски жичан инструмент кој припаѓал на семејството на балтичките кутии, познато како балтичка псалтерија заедно со литванскиот канклес, естонскиот канал, финскиот кантеле и рускиот криловиднје гусли. Првите можни археолошки наоди поврзани со кокле на територијата на модерна Латвија биле од 13 век, додека првите веродостојни пишани информации за свирењето на кокле доаѓале од почетокот на 17 век. Првата позната мелодија на кокле била забележана во 1891 година, но првите снимки на кокле во грамофонски плочи и филмови биле направени во 1930-тите.[2] И свирењето на кокле и кокле биле вклучени во Латвиската култура.[3]

Етимологија[уреди | уреди извор]

Според финскиот лингвист Ајно Нимен, името на инструментот, заедно со имињата на повеќето негови соседни колеги (литвански kanklės, фински kantele, естонски канал и ливански kāndla), веројатно доаѓа од прабалтичката форма *kantlīs / *kantlēs, која првично значела „дрвото што пее“,[4] што на крајот произлегувало од протоевропскиот корен *qan- („да пее, да звучи“). Меѓутоа, литванскиот етнолог Ромуалдас Апанавичиус верувал дека коклес може да потекнува од протоевропскиот корен *gan(dh)-, што значело „сад; сабја (од меч)“, што сугерирало дека можеби било поврзано со рускиот збор гусли.[5]

Градба[уреди | уреди извор]

Коклес има шупливо трапезоидно тело (ķermenis или korpuss) обично издлабено од едно парче дрво (vienkocis) кое е обложено со тенка украсена дрвена звучна плоча (skaņgaldiņš). Посебна карактеристика што ги издвојувала коклите од повеќето други гудачки инструменти било тоа што жиците не се потпирале на мост, што го правел звукот потивок, но побогат во боја на звук. Дрвени (или понекогаш метални) штипки за штимање (тапас) се поставени на широкиот врв на телото, додека на тесниот врв има метална прачка (stīgturis) на која се прицврстени жиците, давајќи им благо распоред во облик на вентилатор. Жиците можеле да бидат од месинг или челик. Традиционално, имало 6-9 жици кои подоцна се зголемиле на 10 и повеќе.[6]

Играње[уреди | уреди извор]

Свирач на Латгале кокле во Рига

Техниката на свирење на кокле се разликувала од повеќето други жичени инструменти, вклучувајќи ја и онаа на цитра, харфа и гитара. Исто така, постоеле одредени разлики во свирењето помеѓу регионалните типови на инструменти Латгале и Курземе. Во Курземе обично свиреле кокле додека седеле на столче, клупа или стол без потпирачи за раце и се ставало хоризонтално во скутот со малку раздвоени нозе. Можело да се игра и додека бил поставен на маса. За коклите, големината и формата на инструментот исто така дозволувале тој да биде стабилно поставен во скутот во вертикална положба, потпирајќи го пократкиот раб на коклите на стомакот и ставајќи ги двете раце на инструментот за дополнителна удобност и стабилност.[7][8]

Свирењето се вршело со показалецот од десната рака, додека левата рака се користела за придушување на несаканите жици со лесно ставање на прстите врз нив. Алтернативната техника за придушување на жици пронајдена во Латгале се карактеризирала со вметнување на прстите помеѓу жиците, но таквата опција силно го ограничувала движењето на левата рака. Левата рака можела да се користи и за берење конци.[7][8]

Подесување[уреди | уреди извор]

Подесувањето на коклите била дијатонска скала, со некои долни жици кои традиционално функционирале како бордун. Неколку традиционални варијации на подесување вклучувале DGAHC за 5-жичани кокли напишани од Андрејс Јурјанс на крајот на 19 век, DCDEFGA за кокли со 7 жици и DCDEFGAHC за кокли со 9 жици кои ги користел традиционалниот свирач на кокли Јанис Пориклис. Меѓутоа, како што почнале да се конструираат кокли со повеќе жици, а латгалските кокли станале доминантен тип на кокли меѓу многу други фактори,[9] жиците постепено ја изгубиле својата функција и станале само продолжеток на дијапазонот на коклите со помал опсег. Од 1980-тите, најпопуларните штимања меѓу свирачите на кокли со 11 жици биле GACDEFGABC (GA) и GACDEFGAB♭-C (GA-b♭).[10]

Видови[уреди | уреди извор]

Во својата книга „Балтичката псалтерија и играчките традиции во Латвија“ (Kokles un koklēšana Latvijā) латвискиот етномузиколог Валдис Муктупавелс разликувал 3 типа традиционални коклеи – Kurzeme kokles (Kurzemes kokles), Latgale kokles (Latgales kokles (Latgales kokles)[11] Latgales kokles )[12] – и 3 типа модернизирани кокли – таканаречените дијатонски кокли на Краснопјоровс-Ќирпис со 15 жици (Krasnopjorova-Ķirpja diatoniskās kokles) и концертните кокли (koncertkokles) и дизајнирани во Латвиската ССР од 199460s во, како и таканаречените 13-жичени Linauts'-Dravnieks'-Jansons' kokles (Linauta-Dravnieka-Jansona kokles) кои се појавиле во латвиската американска заедница во 1960-тите.[13]

Курземе коклес[уреди | уреди извор]

Во летонскиот историски регион Курземе, коклите традиционално се граделе со помали димензии и без „крило“, но со повеќе украсени резби и орнаменти. Исто така, обично имало помалку жици од коклите на Латгале, кои се движеле од 5 до 6 убоди за оние што се наоѓале на западниот брег на Курземе и Селонија до 7, 8 или дури 9 конци за населените области.[14]

На 17 мај 2015 година, за време на Летонското претседавање со Советот на Европската унија, на Музејот на музички инструменти во Брисел му била донирана курзема коклес изградена од мајсторот Јанис Розенбергс.[15]

Латгале коклес[уреди | уреди извор]

Латгале кокле со 11 жици со тело од трепетлика, звучна плоча од ела и дабови штипки за штимање

Во претежно католичкиот регион Латгале во Латвија, карактеристично било коклите да се конструираат со продолжување на телото надвор од линијата на штипки наречено крило, што го зајакнувало звукот на инструментот и можело да се користи и како потпора за рака. Естонскиот етнолог Игор Тинурист верувал дека крилото можеби бил понова иновација, која се развила некаде пред 14 век за балтичките псалтири кои се играле во земјите Псков и Новгород, а подоцна биле позајмени од некои соседни балтички и балтички фински луѓе, како Сетос, Вепсијанци и Латгалци. Во споредба со Курземе кокли финишот на Латгале кокли бил помалку темелен; инструментот бил поголем и потежок, со повеќе жици (понекогаш и до 12, а само во ретки случаи помали од 9) и со потрезна декорација.[16]

Во регионот Аугшеме - Виџеме биле конструирани и двата типа на кокли, како и мешаните форми (на пример, кокли со мало крило).[17]

Цитер коклеи[уреди | уреди извор]

Кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, традициите на кокли биле под влијание на градбата и стилот на играње на западните цитри кои доаѓале од Германија и другите централноевропски земји.[18]

Концертни кокли[уреди | уреди извор]

Летонски концертен ансамбл кокли

Првиот поголем „концертен кокле“ со опсег од три и пол октави и 25 убоди бил конструиран во 1951 година од Романс Ќирпис за солистката на латвискиот оркестар на народна музика Хелена Кева-Биргмајстер. Тој бил првиот што имал уреди за менување на тоновите на жиците со цел да се менувале клучевите. Неколку години подоцна, концертните кокли забележале уште неколку иновации во изградбата и новиот дизајн постепено се ширел во Латвискиот конзерваториум и музичките училишта, како и во аматерските ансамбли на коклес.[19]

Долго време, во Фабриката за музички инструменти во Рига се произведувале концертни кокли, главно од остатоци од материјали што се користеле за пијана. Откако Латвија ја вратила својата независност, фабриката била затворена и немало посветени занаетчии на коклес до средината на 1990-тите. Наскоро, Иманц Робежниек, кој претходно работел во фабриката, повторно почнал да прави и поправа кокли откако добил бројни барања од свирачите. Оттогаш, тој бил единствениот професионален лустер на концертни кокли во Латвија.[20]

Во митологијата[уреди | уреди извор]

Валдис Муктупавелс го сметал коклето како највисоко социјално и економски ценет латвиски инструмент. Митолошки коклите можеби биле поврзани со сончевата и небесната сфера бидејќи понекогаш се нарекувале и „Кокли на Диевс“ (Диева коклес) или „златни коклес“ (зелта коклес), а сончевите орнаменти традиционално биле врежани во звучната табла. Во 274 латвиски даини се споменувале кокли, свирење на кокли (koklēšana) и свирачи на кокли (koklētāji), а меѓу митолошките играчи на кокли биле вклучени Јанис и други неименувани синови на Диевс, како и Сауле кој свирел кокле додека седел во Австралиските кокс.

Во модерната музика[уреди | уреди извор]

Марис Муктупавелс подесува кокли за време на концерт со пост-фолк бендот, 24 јули 2010 г
Лаима Јансоне на концерт во Шведска, 5 февруари 2015 година

Веќе при првото заживување на коклес во 1930-тите и 1940-тите, музиката на кокли забележала прилив на новокомпонирана народна музика композиции и оркестарски аранжмани на народни песни инспирирани од фолк. Сепак, само неодамна коклес навистина пораснал за да ги надмине границите на традиционалната народна музика. Од експерименталниот пост-фолк бенд Илги,[21] Бирута Озолина, Електронската фолк соработка на и диџеј Монста,[22] Лаима Јансоне. Бесплатните импровизации на и спојот на звуците на коклеси со џезот во проектот „Зарбугани“[23][24] до потежок фолк метал звук на Скајфорџер придружуван од кокле.[25]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Slobin, Mark (1993). Subcultural Sounds: Micromusics of the West. Apa Publications. стр. 38. ISBN 978-0819-5626-1-6. "revival" of the Latvian kokle zither (...) interact with the newly emerging kokle (...) the usefulness of kokle-playing
  2. Muktupāvels 2013
  3. Valdis Muktupāvels. „Kokles and kokles playing“ (латвиски). Latvian Culture Canon. Посетено на January 8, 2018.
  4. Williams, Roger, уред. (1993). „The Singing Tree“. Insight Guides: Baltic States. APA Publications (HK) Ltd. стр. 85. ISBN 978-9624-2118-2-5. Посетено на March 30, 2017.
  5. Romualdas Apanavičius.
  6. Muktupāvels 2013
  7. 7,0 7,1 Muktupāvels 2013
  8. 8,0 8,1 Muktupāvels 2013
  9. Muktupāvels, Valdis (2009). „The small or the big kokles? A Shift of Preferences in the Context of the Folklore Revival Movement“. Musiikin Suunta (1): 12. Посетено на March 30, 2017.
  10. Muktupāvels 2013
  11. Muktupāvels 2013
  12. Muktupāvels 2013
  13. Muktupāvels 2013
  14. Muktupāvels 2013
  15. „Latvia donates kokle to the Musical Instruments Museum of Brussels“. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia. May 17, 2015. Посетено на March 30, 2017.
  16. Muktupāvels 2013
  17. Muktupāvels 2018
  18. Muktupāvels 2013
  19. Muktupāvels 2013
  20. „Kokle master preserves 'the sound of a Latvian soul'. China Daily. November 4, 2005. Посетено на March 30, 2017.
  21. Strautmanis, Andris (September 10, 2001). „Iļģi not sure what to expect in America“. Latvians Online. Посетено на March 30, 2017.
  22. Kaljo, Egils (October 27, 2013). „New release features Latvian folk songs with a twist“. Latvians Online. Посетено на March 30, 2017.
  23. Kaljo, Egils (January 20, 2014). „Unique recording with Latvian instrumental music“. Latvians Online. Посетено на March 30, 2017.
  24. Peeters, Tom (December 1, 2015). „Laima Jansone and her cool kokle“. Bruzz. Посетено на March 30, 2017.
  25. Kvetkovskis, Pēteris (October 2, 2011). „Kokle“. Skyforger. Посетено на March 30, 2017.

Библиографија[уреди | уреди извор]

Литература[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]