Ромска граматика

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето

Ромската граматика е поим со кој се опфаќаат правописните, морфолошките, синтаксните и семантичките правила и прописи на ромскиот јазик. Ромскиот јазик е индоариски јазик, и поради тоа има одредени сличности со останатите индоевропски јазици. Важно е да се има на ум фактот дека не постои една унифицирана стандардизирана граматика на ромскиот јазик, па така секој поголем или помал ромски дијалект има свои карактеристики и влијанија од подоминантните јазици во областите каде се зборуваат тие дијалекти.

Фонологија[уреди | уреди извор]

Ромскиот гласовен систем е многу необичен за разлика од останатите европски јазици. Една од најзначајните карактеристики на ромскиот фонолошки систем е разликувањето меѓу звучни, безвучни и аспиративни гласови (гласови со призвук), како на пример p t k č (безвучни), b d g dž (звучни), или ph th kh čh (аспиративни).[1] Во некои дијалекти има и присуство на ротичката (вевна) ř, која се изговара увуларна (ресична) [ʀ], долга вевна [r:], или ретрофлексна [ɽ] или [ɻ].[1]

Во прилог следуваат основните ромски согласки, а во загради се согласките кои се наоѓаат во некои одредени дијалекти:

Согласки[1]
  уснени венечни задновенечни преднонепчени заднонепчени гласилни
избувни p pʰ b t tʰ d     k kʰ g h
слеани   ts tʃ tʃʰ dʒ      
струјни f v s z ʃ (ʒ)      
носни m n        
приближни   l   j    
течни   r (ř)        

Самогласки[1]
  предни централни задни
затворени i u
средни e o
отворени a

Источните и Југоисточноевропските ромски дијалекти имаат и палатализирани согласки, кои функционираат или како засебни согласки или како алофони.[1] Некои дијалекти го имаат и гласот ə или ɨ.[1] Должината на самогласките е присутна кај западноромските дијалекти.[1] Со позајмувањето на странски зборови се вовеле и неромски гласови.[1]

Акцент[уреди | уреди извор]

Акцентот во ромскиот јазик е на последниот слог од зборот.[2] Акцентот на позајмените зборови бил на вториот слог од крајот на зборот, особено до примањето на големиот број хеленизми во јазикот. пр.

  • dženó - лице
  • vogí - душа
  • džépo - џеп
  • sfíri - чекан (од грчки)

Морфологија[уреди | уреди извор]

Именки[уреди | уреди извор]

Именките во ромскиот јазик имаат два рода (машки и женски), два броја (еднина и множина) и падежи, од кои најосновните се номинатив и акузатив.[3]

ед. ном. ед. аку. мн. ном. мн. аку.
'момче'
(м.р.)
čhav-o čhav-es čhav-e čhav-en
'жена'
(ж.р.)
řomn-i řomn-ja řomn-ja řomn-jen

Во јазикот постојат повеќе деклинациски класи на именките, особени на дијалектните нивоа.[3] Гледано подетално, европските позајмениу зборови имаат грчки наставки.[3]

Останатите падежи се изразени преку суфикси (наставки) кои се додаваат на коренот на зборот во акузатив. Така на пример има: -te/-de (локатив и препозиционал), -ke/-ge (датив), -tar/-dar (аблатив), -sa(r) (инструментал и комитатив), и -ker-/-ger- (генитив).[3] Во ромскиот јазик задржан е типичниот индоариски систем на согласување на генитивот со главната именка, како на пример во čhav-es-ker-o phral 'братот на момчето', čhav-es-ker-i phen 'сестрата на момчето'.[3]

Придавките и определениот член мора да се согласат во именката која ја определуваат:: mir-o dad 'мојот татко', mir-i daj 'мојата мајка'.[3][4] Неопределениот член често се презема од подиминантниот јазик, ако има таков.[3]

Синтакса[уреди | уреди извор]

Синтаксата на ромскиот јазик е различна од таа на останатите индоариски јазици. Ромската синтакса е слична со синтаксата на балканските јазици.[4]

Во ромскиот јазик глаголот доаѓа пред предметот, така кај контрастивни реченици се сретнува зборовниот редослед подмет-прирок-предмет, а кај тетичните реченици прирок-подмет-предмет. Придавките и определениот член се пред именките.[4] Виктор Фридман ги дава следните зборовни редоследи[2]:

  • прирок-предмет - необележана реченица
  • предмет-прирок - реченица со фокус
  • прирок-подмет - раскажана реченица
  • подмет-прирок - контрастивно-тематска реченица

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Matras (2006, Гласовен систем)
  2. 2,0 2,1 Фридман, Виктор (на англиски). Преглед на ромската граматика. http://www.seelrc.org:8080/grammar/pdf/romani_bookmarked.pdf. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Matras (2006, Морфологија)
  4. 4,0 4,1 4,2 Matras (2006, Синтакса)

Поврзано[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]