Пазарна економија

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Пазарна економија (или економија на слободниот пазар) е економија кај која донесувањето на одлуки за инвестирање,производство и дистрибуција се базира на понудата и побарувачката, и цените на добрата и услугите се одредени според ценовниот механизам. Ова е спротивно на планираната економија, каде одлуките за инвестирање и производство се дел од планот за производство. Пазарните економии може да се разликуваат почнувајќи од варијанти на хипотетичките laissez-faire и слободните пазари, до варијанти на регулирани пазари и економски интервенционизам. Економиите кои најчесто постојат,се составени од одреден степен на економско планирање или на државно управувани активности, и затоа се класифицирани како мешани економии.

Кај вистинската пазарна економија, државата ја овозможува и ја заштитува сопственоста и доброволната размена. Кај таквото општество, државата игра важна улога како заштитник на сопственички права и лична слобода.

Во реалниот свет, пазарните економии не постојат во чиста форма, бидејќи заедниците и државите ги контролираат до различен степен,отколку да им овозможат целосна саморегулација од страна на пазарните сили. Терминот економија на слободниот пазар понекогаш е употребен како синоним за пазарна економија, но,како што еднаш Лудвиг Ерхард (Ludwig Erhard)истакнал, ова не ја спречува една економија да обезбеди различни програми за општествена благосостојба, како што се бенефиции за невработеност, како во случајот кај социјалната пазарна економија.

Постојат многу варијанти на пазарниот социјализам ,почнувајќи од корпоративниот модел, каде претпријатијата, во сопственост на работникот и базирани врз самоуправување, се координираат според пазарите,а аутпутот на крајните производи и услуги се базира на пазарна алокација, па до оние средства за производство кои се во сопственост на јавноста(државата).

Терминот употребен сам по себе може погрешно да биде наведен. На пример, САД се состои од мешана економија (значајна регулатива за пазарот, земјоделски субвенции, огромни финансиски средства наменети за истражувањето и развојот од страна на државата, здравствена заштита за стари луѓе/здравствена заштита за сиромашни), но која сепак се базира на пазарната економија. Постојат различни гледишта за тоа колку треба да е голема инволвираноста на државата во водењето на пазарната економија и за нагласувањето на нееднаквостите што ги создава пазарот. Ова е заблежано од тековниот недостаток на консензус за проблеми како што се централната банка и социјалната помош.

Капитализам[уреди]

Генерално,капитализмот се однесува на економски систем кај кој средствата за производство значително или целосно се во приватна сопственост и се експлоатирани само за профит,и системот е структуриран врз процесот на акумулација на капитал.Во принцип, инвестирањето, распределбата, приходот, и давањето цена се одредени според пазарот.

Постојат различни варијати на капитализам и овие различни варијанти имаат различни односи со пазарот. Кај слободниот пазар и Lassiez-faire формите на капитализмот, пазарите се употребени со минимална или воопшто никаква регулатива врз ценовниот механизам. Кај интервенционизмот, кејнезијанската и мешаната економија, пазарите продолжуваат да имаат доминантна улога , но до некој степен се регулирани од страна на државата со цел да се поправат пазарните неуспеси или да се подобри општествената благосостојба. Кај државните капиталистички системи, најмалку се потпираат врз пазарите , туку државите во голема мера зависат од индиректното економско планирање и/или од претпријатија во сопственост на државата за акумулирање на капитал.

Од крајот на феудализмот па наваму, капитализмот е доминантен на Западот, но терминот „мешана економија“ подобро ги опишува современите економии,поради постоењето на приватни и државни претпријатија. Кај капитализмот, цените се одредени според скалата на понудата и побарувачката. На пример, повисоката побарувачка за одредени добра и услуги води кон повисоки цени,додека послабата побарувачка за одредени добра води кон пониски цени.

Laissez-faire[уреди]

Laissez-faire е синоним на она што стриктно се однсувало на економијата на капиталистички слободен пазар, во текот на почетокот и средината на 19тиот век, како идеал што требало да се достигне. Општопознато е дека потребните компоненти за функционирање на идеализиран слободен пазар се целосното отсуство на државните регулативи, на субвенците, притисоци на цените по вештачки пат и државните монополи ( обично класифицирани како присилен монопол, од страна на слободниот пазар), и без даноци и тарифи освен оние кои се потребни за државата да обезбеди заштита од принуда и кражба и за одржување на мир, и права на сопственост.

Социјална пазарна економија[уреди]

Овој модел бил воведен од Алфред Милер- Армак (Alfred Müller-Armack) и Лудвиг Ерхард (Ludwig Erhard) по Втората светска војна во Германија. Моделот на социјалната пазарна економија се базира на идејата за реализирање на бенефициите од слободниот пазар, особено економските перформанси и зголемениот промет на добра, додека се избегнуваат недостатоците како што се пазарните неуспеси, деструктивната конкурентност, концентрацијата на економската моќ и анти-социјалните ефекти на пазарните процеси. Целта на социјалната пазарна економија е реализирање на најголем просперитет во комбинација со најдобро можно социјално осигурување. За ралика од економијата на слободниот пазар, државата во оваа пазарна економија не е пасивна,туку активно воведува регулаторни мерки. Целите на социјалнита политика се вработување, политики за домување и образование, како и социо-политичко урамнотежување на распределбата на растот на приходот. Карактеристики кои ја отсликуваат социјалната пазарна економија се силна конкурентнтска политика и рестриктивна монетарна политика.Теоретските основи се базираат на ордолиберализмот, католичкото социјално учење и демократскиот социјализам.

Пазарен социјализам[уреди]

Пазарниот социјализам се однесува на различните економски системи каде средствата за производство или доминантните економски институции се или во приватна или во државната сопственост, но функционираат согласно правилата на понудата и побарувачката. Според моделот на Оскар Ланге(Oscar Lange) за пазарен социјализам, цените би биле одредени според државните советодавни одбори, се додека не го пресметат маргиналниот торшок на производството за да добијат перфектна конкуренција и парето ефикасност.Кај овој модел,претпријатијата ќе бидат во сопственост на државата и ќе се управувани од нивните работници. Посовремен модел на пазарниот социјализам е оној напредниот на John Roemer, каде општествената сопственост се постигнува преку јавната сопственост на капиталот кај пазарната економија.

Разликата помеѓу непазарен и пазарен социјализам е постоењето на пазар за средствата на производство и критериумите за профитабилност на претпријатијата. Добиениот профит од јавните претпријатија може да се искористи или за реинвестирање во производството, или за финансирање на државните и социјалните служби,директно, и/или да бидат распределени до работната сила или пошироката јавност преку социјални дивиденди.

Кооперативен социјализам[уреди]

Либерал социјалистите и анархистите често промовираат форма на пазарен социјализам во која претпријатијата се во сопственост на и се управувани кооперативно од страна на работниците, така што со профитот директно се плаќаат работниците-сопственици. Овие коопоративни претпријатија ќе си конкурираат едни со други на ист начин како и приватните компании кај капиталистичкиот пазар.

Социјалистичка пазарна економија[уреди]

Како последица на реформите од 1978, во Република Кина воспоставена е таканаречената „социјалистичка пазарна економија“, во која поголемиот дел од економијата е во сопственост на државата,но државните претпријатија се реорганизирани во акционерски друштва, каде различни државни агенции поседуваат поголем дел од акциите преку системот за акционери. Цените се одредени според ценовен систем и претпријатијата во сопственост на државата не се предмет на микроменаџментот од државните советодавни агенции.

Сличен систем, наречен „социјалистички-ориентирана пазарна економија“, бил воведен во Виетнам по Đổi Mới реформите од 1986. Како и да е, овој систем обично се карактеризира како државен капитализам отколку како пазарен социјализам, бидејќи не постои значаен удел на управување на вработените во фирмите, државните претпријатија го задржуваат нивниот профит,отколку да го распределат на работната сила или на државата,и кај монгу функционира како делумно или de facto приватно претпријатие.