Врапчевидни

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Врапчевидни
Passeriformes
Fringilla coelebs.
Научна класификација
Царство: Животни
Колено: Хордови
Класа: Птици
Ред: Врапчевидни
Linnaeus, 1758
Типски вид
Passer domesticus (syn. Fringilla domestica)
Linnaeus, 1758
Подредови

и во текстот.

[[|Разновидност]]
околу 100 фамилии, околу 5400 видови

Врапчевидните или врапчарки (науч. Passeriformes) образуваат ред на птици во кој се наоѓаат речиси повеќе од половина од сите видови на птици. Врапчевидните птици се едни од најразнообразните копнени редови на ‘рбетници: тие се двапати поразнообразни од најголемиот мамалиски ред - Rodentia.

Името Passeriformes е изведено од Passer domesticus, научно име за типскиот вид - домашното врапче, како и од латинскиот поим "passer" кој се однесува на вистинските врапчиња и сличните помали птици.

Особини[уреди]

Многу врапчевидни птици се песнопојки и имаат сложени мускули со помош на кои го контролираат долниот грклан (syrinx) во кој се наоѓа звучниот апарат. Како млади, повеќето врапчевидни птици се зависни за храна од своите родители.

Редот е поделен на три подреда: Tyranni (субосцини), Passeri (осцини) и основниот Acanthisitti. Осцините покажуваат најдобра контрола врз мускулите од нивниот долен грклан, произведувајќи широк спектар на песни и други вокализации (иако некои од нив како враните не звучат музикално за луѓето); некои како лироопашните се целосни имитатори. Акантиситидите, односно претставниците од фамилијата Acanthisittidae се малечки птици ограничени во Нов Зеланд (барем во денешно време). Тие долго време се сметале за дел од Passeri, но нивната систематска положба е нејасна, иако по сè изгледа дека се одделна и многу стара група.

Corvus crassirostris е најголемата и најтешка врапчевидна птица.
Пигмејските тиранти (на сликата: Myiornis auricularis) се најмали врапчевидни.

Повеќето врапчевидни се помали од типичните членови на другите редови на птици. Најтешката и најголемата врапчевидна птица е Corvus crassirostris, додека некои обични гаврани (Corvus corax) се блиски по големина со неа. Лироопашните (Menura sp.) и многу рајски птици (фам. Paradisaeidae) се подолги. Некои од најмалите врапчевидни се пигмејските тиранти (Myiornis sp.).

Стапалото на врапчевидните има три прсти насочени нанапред и еден прст насочен наназад. Овој распоред на прсти е познат како анизодактилен. Тој им овозможува на врапчевидните птици да стојат стабилно на вертикални површини (дрвја, карпи и сл.). Прстите се одделни, но кај некои котинги (фам. Cotingidae) вториот и третиот прст се споени на нивната базална третина. Задниот прст се зглобува за нозете на исто ниво како и предните прсти. Кај другите редови на птици, распоредот на прстите е друг. Ножните мускули на врапчевидните птици автоматски се стегаат и стануваат несовитливи (тврди) кога врапчевидната птица губи контрола на гранката на која стои. Ова им овозможува да спијат додека се држат за површините без притоа да паднат. Ова е особено значајно за врапчевидните кои развиле ноќен начин на живот[1].

Сите врапчевидни развиваат дванаесет опашни пердуви. Одредени видови имаат несовитливи опашни пердуви, кои еволуирале за да и помогнат на птицата да ја одржи рамнотежата кога стои на вертикални површини.

Пилињата на врапчевидните се слепи, немаат пердуви и се беспомошни кога ќе се испилат од јајцата. Затоа на нив им е потребна родителска грижа. Повеќето врапчевидни несат обоени јајца, за разлика од не-врапчевидните, чии јајца се бели, освен кај некои групи кои несат на земја (како бекасовите и козодоите) и за кои е потребна камуфлажа. Исклучок се и некои паразитски кукавици, чии јајца се иста боја како оние на домаќинот - врапчевидна птица.

Потекло и еволуција[уреди]

Panurus biarmicus е можеби најенигматичната врапчевидна птица. За неа не се пронајдени вистински блиски сродници.

Еволуцијата и врските меѓу фамилиите на врапчевидните птици биле мошне нејасни сè до околу крајот на 20-от век. Многу фамилии биле групирани заедно врз основа на морфолошките сличности за кои денес се верува дека се резултат на конвергентна еволуција, а не на блиско генетско сродство. На пример, претставниците од Troglodytidae од северната хемисфера, тие од Австралија и тие од Нов Зеланд се многу слични и се однесуваат на сличен начин, но сепак припаѓаат на три мошне оддалечени гранки на семејното дрво на врапчевидните птици.

Потребни се уште многу истражувања, но напредокот во молекуларната биологија и подобрената палеобиогеографска методологија постепено откриваат една појасна слика за потеклото и еволуцијата на врапчевидните. Денес се смета дека првите врапчевидни еволуирале на Гондвана во одреден период од палеогенот, можеби за време на доцниот палеоцен пред околу 60-55 милиони години. Главната поделба била меѓу Tyranni, Passeri, Eurylaimides и Acanthisittidae, од кои претставниците на последната фамилија дивергирале за кратко време (најмногу за неколку милиони години).

Малку подоцна се случила голема адаптивна радијација на форми надвор од Австралија и Нова Гвинеја, и тоа на Passeri или птиците-песнопојки. Една од големите гранки (кладови) на врапчевидни се појавила подоцна како сестринска група на основните еволутивни линии и корвоидите ("Parvorder Corvida"), или поверојатно како нивна подгрупа, а се проширила длабоко во Евроазија и Африка каде имало нова радијација на нови линии. Ова довело до појавување на три поголеми врапчевидни линии со околу 4000 видови, кои како додаток на корвоидниот разгранок (клад) и бројните помали линии го сочинуваат денешниот диверзитет на песнопојките. Постоело големо биогеографско мешање, при што северните форми се вратиле на југ, јужните се придвижиле кон север итн.

Фосилни наоди[уреди]

Најраните врапчевидни птици[уреди]

Женка (лево) и мажјак од Acanthisitta chloris, еден од двата преживеани видови од фам. Acanthisittidae.
Многу врапчевидни се живописни како овие мажјак (десно) и женка од видот гулдски ѕвингалки (Erythrura gouldiae).

Остеологијата на врапчевидните птици, особено на коските од екстремитетите, е од големо дијагностичко значење[2]. Меѓутоа, најраните фосилни податоци се оскудни бидејќи првите врапчевидни птици биле големи колку денешните најмали рецентни претставници од овој ред, при што нивните деликатни коски не се сочувале. Примероците од Музејот на Квинсленд означени како F20688 (кој всушност е карпометакарпус) и F24685 (тибиотарзус) од Мургон, Квинсленд се фосилни коскени фрагменти за кои се знае дека се од врапчевидни. Тие претставуваат ковчиња од два вида со приближна должина од 10 и 20 cm, соодветно, и докажуваат дека врапчевидните птици пред околу 55 милиони години (можеби во раниот еоцен) јасно се разликувале од останатите[3]. Една многу слична група (Zygodactylidae, именувана по зигодактилниот начин на стоење на вертикални површини) се издигнала независно во речиси исто време - и веројатно од блиски претци - на копното кое граничело со северниот Атлантик (кое тогаш било само две третини од неговата денешна широчина).

Сè до откривањето на австралиските фосили се верувало дека Palaeospiza bella од доцниот еоцен (пред околу 35 милиони години) бил најстар познат фосил на врапчевидна птица. Но, тој денес се смета за не-врапчевиден фосил сместен во групата на т.н. блиски врапчевидни птици.

Најновите фосилни наоди од врапчевидни потекнуваат од Нов Зеланд (дистален десен тарзометатарзус од птица голема колку денешната туи и неколку коски од барем еден вид на птица голема колку рецентната Philesturnus carunculatus ). Тие датираат од раниот до средниот миоцен (пред околу 19-16 милиони години)[4].

Денешното познавање за врските меѓу рецентните врапчевидни птици укажува на тоа дека последниот заеднички предок на сите живи Passeriformes била мала шумска птица со сивкасто обојување, веројатно со забележителен полов диморфизам. Оваа последна наведена особина по сè изгледа дека се изгубила и повторно еволуирала неколку пати кај песнопојките, судејќи од нејзината распространетост меѓу рецентните линии: заедничкиот предок на Passerida, на пример, бил речиси сигурно помалку диморфичен, земајќи предвид дека оваа особина е мошне ретка кај основните линии на Passerida, но многу честа кај најмладиот врапчевиден разгранок - Passeroidea. Од друга страна, меѓу најосновните Passeri постојат голем број на силно диморфни линии (како мошне старата фам. Menuridae и некои видови од Meliphagoidea и Corvoidea). Половиот диморфизам не е толку изразен кај фам. Acanthisittidae, но е чест кај некои субосцини како што се оние од фам. Pipridae и Cotingidae.

Наводи[уреди]

  1. Rebecca Stefoff(2008), "The Bird Class", Marshall Cavendish Benchmark
  2. See e.g. Boles (1997), Manegold et al. (2004), Mayr & Manegold (2006)
  3. Boles (1997)
  4. Worthy et al. (2007)

Надворешни врски[уреди]