Маорски јазик

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Маорски јазик
te reo Māori
Застапен во Нов Зеланд
Подрачје Полинезија
Народ Маори
Говорници 60,000  (2011)
160.000 секојдневен разговор (попис 2006)[1]
Јазично семејство
Писмо латиница (маорска азбука)
Статус
Службен во  Нов Зеланд
Регулативен орган Маорска јазична комисија
Јазични кодови
ISO 639-1 mi
ISO 639-2 mao (B)
mri (T)
ISO 639-3 mri

Маорскиот (te reo Māori) е полинезиски јазик и мајчин јазик на староседелското население на Нов Зеланд - Маорите. Јазикот е еден од трите официјални јазика во државата, прогласен како таков во 1987 година. Маорскиот е дел од групата на источнополинезиски јазици и е сроден со куковоостровскиот маорски, туамотуанскиот и тахитскиот јазик. Според истражувањето од 2001 година, бројот на возрасни луѓето кои течно го зборуваат јазикот се движи на околу 9% од вкупното маорско население, илиу 29.000 возрасни лица.[2]

Загрозеност[уреди]

Oд вкупно 4 милиони жители на Нов Зеланд, само околу 1,000,000 од нив се од полинезиско потекло. Од нив пак, само околу 15% умеат да го зборуваат Маорскиот јазик на нивните предци. Овој јазик ги има следните слични проблеми како и ирскиот келтски јазик:

  • во последниов век се претворил во малцински јазик иако бил главен пред тоа
  • се зборува во островска држава со мал број на жители
  • англискиот јазик сѐ повеќе е застапен во секојдневниот живот
  • се смета дека овој јазик изумира

Класификација[уреди]

Споредбената лингвистика го класифицира маорскиот јазик како полинезиски јазик, поточно дел од подгрупата на тахитски јазици од групата на источнополинезиски јазици. Во оваа група на источнополинезиски јазици се и тахитскиот, раротонганскиот, хавајскиот и рапанујскиот, меѓу другите.[3][4][5] Маорските говорници веруваат дека јазиците од Куковите Острови, меѓу кои и раротонганскиот, се најлесните за нив полинезиски јазици во поглед на разбирање и говорење.

Примери[уреди]

Маорски јазик
Писмо латиница
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“
Текст Ko te katoa o nga tangata i te whanaungatanga mai e watea ana i nga here katoa; e tauriterite ana hoki nga mana me nga tika. E whakawhiwhia ana hoki ki a ratou te ngakau whai whakaaro me te hinengaro mohio ki te tika me te he, a e tika ana kia meinga te mahi a tetahi ki tetahi me ma roto atu i te wairua o te noho tahi, ano he teina he tuakana i ringa i te whakaaro kotahi.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици

Календар[уреди]

Уште од времето на мисионерите, маорскиот користел транслитерација на англиските имиња за денови и месеци. Од 1990 година, Маорската јазична комисија промовирала нов („традиционален“) сет називи. Новите имиња немаат еквиваленти од предевропскиот период, но се совпаѓаат со потеклото на англиските називи (на пример, hima = moon [месечина]). Комисијата при изработката на месеците се базирала на традиционалниот племенски лунарен календар.

ден (мак.) ден (анг.) транслитерација официјално
понеделник Monday Mane Rāhina
вторник Tuesday Tūrei Rātū
среда Wednesday Wenerei Rāapa
четврток Thursday Tāite Rāpare
петок Friday Paraire Rāmere
сабота Saturday Rāhoroi/Hāterei Rāhoroi
недела Sunday Rātapu/Wiki Rātapu
месец (мак.) месец (анг.) транслитерација официјално
јануари January Hānuere Kohi-tātea
февруари February Pēpuere Hui-tanguru
март March Māehe Poutū-te-rangi
април April Āperira Paenga-whāwhā
мај May Mei Haratua
јуни June Hune Pipiri
јули July Hūrae Hōngongoi
август August Ākuhata Here-turi-kōkā
септември September Hepetema Mahuru
октомври October Oketopa Whiringa-ā-nuku
ноември November Noema Whiringa-ā-rangi
декември December Tīhema Hakihea

Наводи[уреди]

  1. Statistics New Zealand:Language spoken (total responses) for the 1996–2006 censuses (Table 16).
  2. „2001 Survey on the health of the Māori language“. Statistics New Zealand. 2001. http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/people_and_communities/maori/2001-survey-on-the-health-of-the-maori-language.aspx. конс. 12 јуни 2012. 
  3. Biggs, Bruce (1994). "Does Māori have a closest relative?" In Sutton (Ed.)(1994), pp. 96–105
  4. Clark, Ross (1994). "Moriori and Māori: The Linguistic Evidence". In Sutton (Ed.)(1994), pp. 123–135.
  5. Harlow, Ray (1994). "Māori Dialectology and the Settlement of New Zealand". In Sutton (Ed.)(1994), pp. 106–122.

Литература[уреди]

  • Banks, Sir Joseph. The Endeavour Journal of Sir Joseph Banks, Journal from 25 August 1768 – 12 July 1771. Project Gutenberg. Also available on Wikisource.
  • Biggs, Bruce (1994). Does Māori have a closest relative? In Sutton (ed.) (1994), pp. 96–105.
  • Biggs, Bruce (1998). Let's Learn Māori. Auckland: Auckland University Press.
  • Biggs, Bruce (1988). Towards the study of Maori dialects. In Ray Harlow and Robin Hooper, eds. VICAL 1: Oceanic languages. Papers from the Fifth International Conference on Austronesian linguistics. Auckland, New Zealand. January 1988, Part I. Auckland: Linguistic Society of New Zealand.
  • Bauer, Winifred (1997). Reference Grammar of Māori. Auckland: Reed.
  • Bauer, Winifred (1993). Maori. Routledge. Series: Routledge descriptive grammars.
  • Clark, Ross (1994). Moriori and Māori: The Linguistic Evidence. In Sutton (ed.) (1994), pp. 123–135.
  • Harlow, Ray (1996). Maori. LINCOM Europa.
  • Harlow, Ray (1994). Māori Dialectology and the Settlement of New Zealand. In Sutton (ed.) (1994), pp. 106–122.
  • Goodall, Maarire, & Griffiths, George (1980). Maori Dunedin. Dunedin: Otago Heritage Books.
  • Sutton, Douglas G., уред (1994). „The Origins of the First New Zealanders“. Auckland: Auckland University Press. стр. 269. ISBN 1-86940-098-4. http://books.google.com/books?id=rGjjAAAAMAAJ. конс. 10 јуни 2010. 

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди]