Акански јазик

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Акански јазик
Twi, Fante
Застапен во Гана, Брег на Слонова Коска, Бенин
Народ Акани
Говорници 11.0 милиони  (2007)[1]
Јазично семејство
Статус
Службен во нема.
— Јазикот е подржан од владата на Гана.
Регулативен орган Комитет за акански правопис
Јазични кодови
ISO 639-1 ak
ISO 639-2 aka
ISO 639-3 aka — опсежен код
Поединечни кодови:
fat — фантејски
twi — твијски
abr — абронски
wss — васански
bqa — чумбулски

Аканскиот, или познат како чвијски или фантејски, е атлантско-конгоански јазик, дел од поголемото јазично семејство на нигер-конгоански јазици. Јазикот е мајчин јазик на Аканите. Аканскиот јазик го зборуваат околу 58% од населението на Гана, воглавно во јужните делови на земјата. Исто така, јазикот се зборува во Брегот на Слоновата Коска од околу 30% од населението. Јазикот може да се смета за плурицентричен, бидејќи постојат три стандардизирани дијалекти: асантејски дијалект, акуапемски дијалект и фантејски дијалект. Иако сите три стандардни форми се разбирливи меѓу себе, правописите се различни и тоа ја отежнува меѓусебната комуникација. Во 1978 година, Комитетот за акански правопис основал заеднички правопис за сите акански дијалекти кој се користи во образованието.

Фонологија[уреди]

Согласки[уреди]

Пред предни самогласки, сите согласки се палатализирани и експлозивните согласки стануваат африкативни. Алофоните на /n/ се доста сложени.

лабијални алвеоларни дорзални лабијализирани
безвучни експлозивни /p/ [pʰ] ⟨p⟩ /t/ [tʰ, tçi] ⟨t, ti⟩ /k/ [kʰ, tɕʰi~cçʰi] ⟨k, kyi⟩ /kʷ/ [kʷ, tɕᶣi] ⟨kw, twi⟩
звучни експлозивни /b/ [b] ⟨b⟩ /d/ [d] ⟨d⟩ /ɡ/ [ɡ, dʒ, dʑi~ɟʝi] ⟨g, dw, gyi⟩ /ɡʷ/ [ɡʷ, dʑᶣi] ⟨gw, dwi⟩
фрикативни /f/ [f] ⟨f⟩ /s/ [s] ⟨s⟩ /h/ [h, çi] ⟨h, hyi⟩ /hʷ/ [hʷ, çᶣi] ⟨hw, hwi⟩
носни /m/ [m] ⟨m⟩ /n/ [n, ŋ, ɲ, ɲĩ] ⟨n, ngi⟩ /nʷ/ [ŋŋʷ, ɲᶣĩ] ⟨nw, nu⟩
носни (со должина) /nn/ [ŋː, ɲːĩ] ⟨ng, nyi, nnyi⟩ /nnʷ/ [ɲɲᶣĩ] ⟨nw⟩
други /r/ [ɾ, r, ɽ] ⟨r⟩ /w/ [w, ɥi] ⟨w, wi⟩

Самогласки[уреди]

Аканските дијалекти имаат 14 или 15 самогласки: 4 или 5 „затегнати“, 5 „олабавени“ (кои се адекватно, но не целосно претставени) и пет носни (не се претставени)

прависно претставување. затегнати олабавени
i /i̘/ [i̘]
e /e̘/ [e̘] /i/ [ɪ~e]
ɛ /e/ [ɛ]
a [æ~ɐ] /a/ [a]
ɔ /o/ [ɔ]
o /o̘/ [o̘] /u/ [ʊ~o]
u /u̘/ [u̘]

Хармонија[уреди]

Јазикот има самогласна хармонија.

  1. олабавени самогласки проследени од затегнати самогласки /i̘ a̘ u̘/ стануваат затегнати. Ова се пишува и така правиписните e ɛ a ɔ o стануваат i e a o u.
  2. по олабавените /e a o/, затегнатите /e̘ o̘/ тсануваат олабавени /i u/. Ова не се пишува.

Тонови[уреди]

Аканскиот има три тона: висок, среден и низок. Почетните слогови немаат среден тон.

Примери[уреди]

Акански јазик
Писмо латиница
Пример Прв член од „Декларацијата за човекови права“
Текст Wɔwo ɑdɑsɑ nyinɑ to fɑhodzi mu, nɑ hɔn nyinɑ yɛ pɛr wɔ enyimnyɑm nɑ ndzinoɑ mu. Wɔmɑɑ hɔn nyinɑ ɑdwen nɑ tsibowɑ, nɑ ɔwɔ dɛ hɔn nkitɑhodzi mu ndzeyɛɛ dɑ no edzi dɛ wɔyɛ enuɑnom.
Македонски Ситe чoвeчки суштeствa сe рaѓaaт слoбoдни и eднaкви пo дoстoинствo и прaвa. Tиe сe oбдaрeни сo рaзум и сoвeст и трeбa дa сe oднeсувaaт eдeн кoн друг вo дуxoт нa oпштo чoвeчкaтa припaднoст.
Портал: Јазици
  • Akwaaba – добредојде
  • Aane – да
  • Yiw (Akuapim) - да
  • Daabi – не
  • Da yie – Добра ноќ (буквално 'спиј добро')
  • Ɛte sεn/Wo ho te sɛn? – Како си?
  • meda wo ase – Благодарам
  • Mepa wo kyew – Извини
  • Dwom/nnwom - песна или музија
  • Wo din de sεn? - Како се викаш?
  • Me din de ... - Моето име е ...
  • Wadi mfeɛ ahe/sɛn? - Колку стар е тој/ таа?
  • Woadi mfeɛ ahe/sɛn? - Колку си стар?/ Колку години имаш?


Користена литература[уреди]

  1. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
  • Dolphyne, Florence Abena (1988), The Akan (Twi-Fante) Language: Its Sound Systems and Tonal Structure. Ghana Universities Press, Accra. ISBN 9964-3-0159-6
  • F.A. Dolphyne (1996) A Comprehensive Course in Twi (Asante) for the Non-Twi Learner. Ghana University Press, Accra. ISBN 9964-3-0245-2.
  • William Nketia (2004) Twi für Ghana:; Wort für Wort. Reise Know-How Verlag, Bielefeld. ISBN 3-89416-346-1. (In German)
  • Obeng, Samuel Gyasi. (2001). African anthroponymy: An ethnopragmatic and norphophonological study of personal names in Akan and some African societies. LINCOM studies in anthropology 08. Muenchen: LINCOM Europa. ISBN 3-89586-431-5.
  • J.E. Redden and N. Owusu (1963, 1995). Twi Basic Course. Foreign Service Institute (Hippocrene reprint). ISBN 0-7818-0394-2 [Book and audio available at website in References, below]

Поврзано[уреди]

Портал „Јазик

Надворешни врски[уреди]