Специјација

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај

Специјацијата („видообразување“, од лат. species - вид) во еволутивната биологија претставува процес на настанување на нови биолошки видови. Притоа, генетската несовпадливост на новообразуваните видови, односно неможноста да произведуваат плодно или никакво потомство при меѓусебното вкрстување се нарекува меѓувидова бариера или бариера на меѓувидовата совпадливост[1].

Постојат многу теории кои го објаснуваат механизмот на специјацијата, но ниедна од нив не е општопризната и целосно докажана. Една од причините за тоа е сложената емпириска проверка поради долготрајноста на изучуваниот процес.

Дали генетскиот дрифт игра мала или голема улога при специјацијата е предмет на расправа. Постојат четири главни начини на специјација во природата, поделени врз основа на големината на географската изолираност на една популација од друга: алопатричка, перипатричка, парапатричка и симпатричка специјација. Специјацијата исто така може да се поттикне и на вештачки начин, во сточарството или преку лабораториски експерименти.

Природна специјација[уреди]

Сите форми на природна специјација се случиле со текот на еволуцијата, но сè уште се дискутабилни поради релативната важност на секој механизам во развитокот на биоразновидноста[2].

Еден пример на природна специјација е биоразновидноста на Gasterosteus aculeatus, морска риба која по последното ледено доба специјализирала во нови слатководни колонии во изолирани езера и потоци. По околу 10 000 генерации, единките од оваа риба покажале структурни разлики кои се поголеми од тие кај различните родови на риби, вклучувајќи варијации во перките, промена во бројот или големината на нивните коскени плочки, измени во градбата на вилиците и разлики во обојувањето[3].

Додека некои биолози тврдат дека специјациските настани останале релативно постојани низ времето, некои палеонтолози (како Нилс Елдреџ и Стивен Џеј Гулд) тврдат дека видовите најчесто остануваат несменети во текот на долги временски периоди, како и тоа дека специјацијата се случува само на релативно кратки интервали, гледиште познато како точкест еквилибриум.

Алопатричка специјација[уреди]

Споредба на видовите на природна специјација.

При алопатричка специјација, популацијата се дели на две географски изолирани (алопатрички) популации (на пример, со фрагментација на станишта што настанала како резултат на некоја географска промена, како издигнување на планина, или социјална промена, како емиграција). Изолираните популации потоа подлежат на генотипска и фенотипска дивергенција поради тоа што: стануваат подложни на различни селективни притисоци или независно подлежат на генетски дрифт. Кога овие популации ќе се сретнат, тие еволуирале до тој степен што се репродуктивно изолирани и повеќе не се способни за размена на гени.

Перипатричка специјација[уреди]

При перипатричката специјација, новите видови се образуваат во изолирани, мали периферни популации кои се спречени да разменуваат гени со главната популација. Ова е поврзано со концептот на основачкиот ефект, бидејќи малите популации често подлежат на ефект на тесно грло. Се смета дека генетскиот дрифт игра значителна улога при овој тип на специјација.

Парапатричка специјација[уреди]

При оваа специјација, зоните на две дивергирачки популации се одделни, но се преклопуваат. Постои само делумна одделеност одржана преку географијата, така што единките на секој вид можат да се сретнат или да ја преминат бариерата од време на време, но редуцираната прилагодливост на хетерозиготот води до селекција во полза на однесувања или механизми кои спречуваат вкрстување меѓу двата вида.

Еколозите секогаш ја поврзуваат парапатричката и перипатричката специјација со еколошките ниши. Секогаш мора да биде достапна една ниша за да може новиот вид да биде успешен.

Симпатричка специјација[уреди]

При симпатричка специјација, видовите дивергираат иако населуваат ист простор. Често наведувани примери на симпатричка специјација се кај инсектите кои стануваат зависни од различни домаќински растенија во истата област. Но, постоењето на симпатричка специјација како механизам на специјација е сè уште жестоко дискутирано. Некои автори сметаат дека доказите за симпатричка специјација се всушност примери за микро-алопатричка или хетеропатричка специјација. Најприфатен пример за ваков вид на специјација е тој со циклидите од езерото Набугабо во источна Африка, за која се смета дека настанала по пат на сексуална селекција. Симпатричката специјација се однесува на образувањето на два или повеќе видови од еден предочен вид, притоа заземајќи ист географски простор.

Наводи[уреди]

  1. Значење на поимот ,,специјација‘‘ во Големата советска енциклопедија (руски)
  2. J.M. Baker (2005). „Adaptive speciation: The role of natural selection in mechanisms of geographic and non-geographic speciation“. „Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences“ 36 (2): 303–326. PMID 19260194. http://dx.doi.org/10.1016/j.shpsc.2005.03.005. 
  3. Kingsley, D.M. (January 2009) "From Atoms to Traits," Scientific American, p. 57