Плускавец (растение)
| Плускавец | |
|---|---|
 | |
| Црвен плускавец (Silene dioica) | |
| Научна класификација [ у ] | |
| Царство: | Растенија |
| клад: | Скриеносеменици |
| клад: | Евдикоти |
| Ред: | Каранфиловидни |
| Семејство: | Каранфили |
| Род: | Плускавец L. |
| Видови | |
| Синоними[1] | |
|
Список
| |
Плускавец (науч. Silene) — род на цветни растенија од семејството на каранфилите (Caryophyllaceae). Опфаќа од 500[2] до 900 вида,[1] и претставува најголем род во семејството.[3] Многу видови се нашироко распространети, особено на северната полутопка.[3] Во Македонија домородно се присутни 48 видови[4] (погл. подолу).
Научна историја
[уреди | уреди извор]Членовите на овој род се истражувани од истакнати растителни еколози, еволутивни билози и генетичари како Чарлс Дарвин, Грегор Мендел, Карл Коренс, Херберт Џ. Бејкер и Јанис Антоновичс. Многу видови плускавец и понатаму се користат за изучување на системи, особено во областа на екологијата и еволутивната биологија.[5] Разните видови плускавец често содржат двополови и женски (или машки стерилни) единки (женскодводомност), и постарите изучувања од Коренс покажале дека машката стерилност може да се наследи по мајчина линија —[6][7] пример за она што денес се нарекува цитоплазмена машка стерилност. Две независни групи видови со време развиле одделни машки и женски полови (дводомност) со хромозомско полово одредување аналогно на системите кај човекот и другите цицачи.[8][9]
Цветовите на плускавците често ги посетуваат муви како осоликата мува Rhingia campestris.[10] Членовите на родот служат за изучување на видообразбата, заемодејствата домаќин-патоген, инвазии на видови, приспособување на почви загадени со тешки метали, метапопулациона генетика и еволуција на органелните геноми.[5] Некои членови се издвојуваат со тоа што имаат најголем број на митохондриски геноми досега пронајдени во било каков организам.[11]
Таксономија
[уреди | уреди извор]Родот плускавец прв го опишал Карл Линеј.[1] Поделбата на родот во подродови или оддели пред 2003 г. не е добро поддржана од молекуларни докази.[3]
Родот руменка (Lychnis) е во блиско сродство (а понекогаш вклучен во) со плускавецот.[12][13] Кога се смета за одделен род, фо разликуваме по бројот на цветни столпчиња (пет кај руменката, а три кај плускавецот), бројот на запци на семената чаура (пет кај руманката и шест кај плускавецот) и по лепливите дршки кај руменката.
Полови системи
[уреди | уреди извор]Половите системи се разликуваат од вид до вид. Повеќето видови (58,2 %) се двополови, некои (14,3 %) се дводомни, 13,3 % се женскодводомни, а 12,2 % are both gynodioecious and женскоеднодомни. Забележани се тридомност, машкоеднодомност и женскоеднодомност, но крајно ретко.[14]
Потекло на научното име
[уреди | уреди извор]Научното име Silene е женски облик на името Силен, старогрчко шумско божество, другар и учител на Дионис, бог на виното.[15]
Видови
[уреди | уреди извор]Во Македонија
[уреди | уреди извор]Во Македонија природно се застапени следниве 49 видови плускавец, од кои некои се ендемски:[4]
- Silene acaulis — бесстеблен плускавец
- Silene alba — бел плускавец
- Silene armeria syn. Atocion armeria — штитест плускавец
- Silene baccifera (syn. Cucubalus baccifer) — обична гушавица
- Silene asterias — ѕвездест плускавец
- Silene bupleuroides — долгоцветен плускавец
- Silene chromodonta — шаренозапчест плускавец
- Silene ciliata — ресест плускавец
- Silene compacta syn. Atocion compactum — збиен плускавец
- Silene congesta — густ плускавец
- Silene conica — конусен плускавец
- Silene cretica — критски плускавец
- Silene densiflora — густоцветен плускавец
- Silene dichotoma — дводелен плускавец
- Silene dioica — црвен плускавец
- Silene fabarioides — бобовиден плускавец
- Silene flavescens — жолтеникав плускавец
- Silene frivaldszkyana — Фривалдскиев плускавец
- Silene gallica — галски плускавец
- Silene gigantea — џиновски плускавец
- Silene graeca — грчки плускавец
- Silene heuffelii — Хојфелов плускавец
- Silene horvatii — Хорватов плускавец
- Silene italica — италијански плускавец
- Silene lerchenfeldiana (syn. Atocion lerchenfeldianum) — Лерхенфелдов плускавец
- Silene linifolia (syn. Silene linoides) — ленолистен плускавец
- Silene multicaulis — повеќестеблен плускавец
- Silene nutans — овиснат плускавец
- Silene otites — ушест плускавец
- Silene paeoniensis — појаонски плускавец
- Silene paradoxa — чуден плускавец
- Silene prilepensis — прилепски плускавец
- Silene pusilla (syn. Heliosperma pusillum) — ситен плускавец
- Silene radicosa — коренест плускавец
- Silene roemeri — Ремеров плускавец
- Silene saxifraga — каменоломен плускавец
- Silene schmuckeri — Шмукеров плускавец
- Silene sendtneri — Зентнеров плускавец
- Silene serbica (syn. Silene parnassica subsp. serbica) — српски плускавец
- Silene skorpilii — Шкорпилов плускавец
- Silene spergulifolia — пршленколистен плускавец
- Silene trinervia (syn. Silene gallinyi) — трижилчест плускавец
- Silene vallesia — валески плускавец
- Silene ventricosa — испапчен плускавец
- Silene viridiflora — зеленоцветен плускавец
- Silene viscariopsis — мариовски плускавец
- Silene viscosa — леплив плускавец
- Silene vulgaris — обичен плускавец
- Silene waldsteinii — Валдштајнов плускавец
Екологија
[уреди | уреди извор]Ларвата на руменковата совица (Hadena bicruris) се храни со плускавци, а истото важи и за некои други молци како зелковата совица (забележана на халкедонскиот плускавец), сивиот хи и вреќарките како Coleophora albella (се храни исклучиво со обичната руменка, т.е. Silene flos-cuculi).
Употреба
[уреди | уреди извор]Многу видови плускавци се одгледуваат во градини.[16] Некои се здобиле со Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво на Британија. Тука се издвојуваат Јупитеровиот плускавец (Silene flos-jovis) и кавкаскиот плускавец (Silene schafta).[17]
Косанските гатачи во ЈАР го собираат капскиот плускавец (Silene undulata, syn. S. capensis), му ги толчат корењата, го матат во вода и на полна месечина им го даваат на новите врачеви како напиток за да имаат виденија во соништата. Се подготвува и во други обреди.[18]
Обичниот плускавец (Silene vulgaris) се јаде во некои средоземни земји. Младите листови може да се јадат сирови, а постарите листови се варат, пржат, stewed or mixed into dishes such as ризото.
Фосилни наоди
[уреди | уреди извор]Во ридскиот систем Рен во средна Германија се најдени се фосилизирани семиња од ситносемениот плускавец (Silene microsperma) кои датираат од периодот хат на олигоценот.[19]
Наводи
[уреди | уреди извор]- 1 2 3 „Silene L.“. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. Посетено на 1 мај 2026.
- ↑ „Silene L.“. World Flora Online. Посетено на 1 мај 2026.
- 1 2 3 „36. Silene Linnaeus“. Flora of North America.
- 1 2 Мицевски, Кирил (1993). Флора на Република Македонија. Том I, св. 2. Скопје: МАНУ. стр. 302-347.
- 1 2 Bernasconi et al. 2009. Silene as a model system in ecology and evolution. Heredity. 103:5-14. PMID 19367316
- ↑ Correns C. 1906. Die vererbung der Geshlechstsformen bei den gynodiocischen Pflanzen. Ber. Dtsch Bot. Ges. 24: 459–474.
- ↑ Correns C. 1908. Die rolle der mannlichen Keimzellen bei der Geschlechtsbestimmung der gynodioecishen Pflanzen. Ber. Dtsch Bot. Ges. 26A: 626–701.
- ↑ Evolution of Sex Chromosomes: The Case of the White Campion. PLoS Biol 3(1): e28. doi:10.1371/journal.pbio.0030028
- ↑ Mrackova M. et al. 2008. Independent origin of sex chromosomes in two species of the genus Silene. 179(2): 1129–1133. PMID 18558658
- ↑ Van Der Kooi, C. J.; Pen, I.; Staal, M.; Stavenga, D. G.; Elzenga, J. T. M. (2015). „Competition for pollinators and intra-communal spectral dissimilarity of flowers“ (PDF). Plant Biology. 18 (1): 56–62. doi:10.1111/plb.12328. PMID 25754608.
- ↑ Sloan DB et al. 2012. Rapid Evolution of Multichromosomal Genomes in Flowering Plant Mitochondria with Exceptionally High Mutation Rates. PLoS Biol. 10: e1001241. doi:10.1371/journal.pbio.1001241
- ↑ Europaea: Lychnis
- ↑ Flora of China: Lychnis
- ↑ Casimiro-Soriguer, Inés; Buide, Maria L.; Narbona, Eduardo (1 јануари 2015). „Diversity of sexual systems within different lineages of the genus Silene“. AoB Plants. 7. doi:10.1093/aobpla/plv037. ISSN 2041-2851. PMC 4433491. PMID 25862920. Занемарен непознатиот параметар
|article-number=(help) - ↑ Quattrocchi, U. CRC World Dictionary of Plant Names. 1999. 4: 2482. ISBN 0-8493-2678-8
- ↑ „Silene“. Better Homes & Gardens (англиски). Архивирано од изворникот на 2025-01-26. Посетено на 4 август 2020.
- ↑ „Results > Search for AGM plants / RHS Gardening“. apps.rhs.org.uk. Посетено на 4 август 2020.
- ↑ Hirst, M. (2005). Dreams and medicines: The perspective of Xhosa diviners and novices in the Eastern Cape, South Africa. Indo-Pacific Journal of Phenomenology 5(2) 1-22.
- ↑ The floral change in the tertiary of the Rhön mountains (Germany) by Dieter Hans Mai - Acta Paleobotanica 47(1): 135-143, 2007.
Надворешни врски
[уреди | уреди извор]
Плускавец (растение) на Ризницата ?- „Плускавец“. — Енциклопедија на живиот свет.
- Граѓансконаучни набљудувања: плускавецот на iNaturalist
| ||||||||||
|