Caltha palustris

Од Википедија — слободната енциклопедија
Caltha palustris
Caltha palustris plant.JPG
Научна класификација
Царство: Растенија
Ред: Лутиковидни
Семејство: Лутичиња
Род: Caltha
Вид: C. palustris
Биномен назив
Caltha palustris
Л.
Сорти
Синоними

Trollius paluster Е.Х.Л. Краузе

Caltha palustrisповеќегодишно зелјетсто растение со мала до средна големина од семејството лутичиња, домородно во мочуриштата, мирогените тресетишта, рововите и влажните шуми во умерените региони на северната хемисфера. Цвета помеѓу април и август, во зависност од надморската височина и географската широчина, но повремени цветови може да се појават во други времиња.

Опис[уреди | уреди извор]

Радијално спроводно снопче во корен на Caltha palustris под микроскоп.

Caltha palustris е 10-80 цм во висина, безвлакнесто, месесто, повеќегодишно, тревно растение кое умира наесен и презимува со пупки во близина на површината на мочурливата почва. Растенијата имаат многу, 2-3 мм дебели силно разгранети корени. Нејзините цветни стебла се шупливи, исправени или повеќе или помалку легнати. Непарно обраснатите вистински лисја се во розета, од кои секоја се состои од стебло на лист што е околу четири пати долго како што лисното сечило во облик на бубрег, самото помеѓу 3-25 цм долги и 3-20 цм широки, со стапало во облик на срце, тап врв и кружни и остри краеви, понекогаш речиси на цела маргина особено кон врвот. Во нивната младост листовите се заштитени со мембранозна обвивка, која може да биде до 3 цм долга кај целосно пораснатите растенија.[1]

Соцветие[уреди | уреди извор]

Caltha palustris најчесто има неколку цветни стебла до 80 цм долги, носејќи претежно неколку сесилни стипули налик на лист, иако долните може да се на кратка петиола; и помеѓу четири и шест (но повремено и по едно или дури 25) цвеќиња. Цветовите се приближно 4 цм но се движи помеѓу 2-5.5 цм во дијаметар. Има четири до девет (најчесто пет) како ливчиња, светло обоени (боја на жолчка, бела или магента), превртени чашкини ливчиња во облик на јајце, секои околу 1.75 цм но се движат од 1-2.5 цм во должина, и околу 1.33 цм, кои се движат од 0.75-1.75 во ширина; тие имаат тап или понекогаш акутен врв. Недостасуваат вистински петали и нектари. Помеѓу 50 и 120 прашници со зарамнети жолти нишки и жолт триколпатски или понекогаш пантопоратски полен заобиколуваат 5-25 слободни, срамнети со земја, линеарно-издолжени, жолти до зелени толчници, со двослојна, косо поставена стигма, и секоја со многу овуло. Ова подоцна се развива во седечко овошје во облик на инка (т.н. фоликул) од 0.75-2 цм во должина и 0.25-0.5 цм во ширина, што се отвора кај една спојка на страната на оската и содржи 7-20 јајцевидни, кафеави до црни семиња од околу 2.5 мм × 1.5 мм.[1]

Таксономија[уреди | уреди извор]

Таксономска историја[уреди | уреди извор]

Најстариот опис што е општо прифатен во ботаничката книжевност датира од 1700 година под името Populago од Жозеф Пито де Турнефор во дел 1 од неговите Институции за хербализам. Тој направил разлика помеѓу P. flore major, P. flore minor и P. flore plena, и веќе вели дека сите овие се синоними за Caltha palustris, без да споменува ниту еден претходен автор. Како име на растението објавено пред 1 мај 1753 година, Populago (Турн.) е неважечки. Така е и првиот опис како Caltha palustris од Карл Линеј во неговата “<i>Genera Plantarum</i>“ од 1737 година. Но, Линеј повторно го опишал видот под истото име во „Species Plantarum“ од 1 мај 1753 година, со што го дава точното име.[2]

Научното име Caltha потекнува од старогрчкиот збор κάλαθος (kálathos), што значи „пехар“ и се вели дека се однесува на обликот на цветот.[3] Епитетот на видот palustris е латински за „од мочуриштето“ и го означува неговото вообичаено живеалиште.[4]

Распространетост и живеалиште[уреди | уреди извор]

Видот е домороден во мочуриштата, мирогените тресетишта, рововите и влажните шуми во умерените региони на северната хемисфера. Може да биде најден во поголемиот дел од североисточниот дел на Соединетите Држави.[5]

Токсичност[уреди | уреди извор]

Calthа содржи неколку активни супстанции од кои најважен од токсиколошка гледна точка е протоанемонин. Поголеми количини од растението може да предизвикаат конвулзии, печење на грлото, повраќање, крвав пролив, вртоглавица и несвестица. Допирот со кожата или мукозните мембрани со соковите може да предизвика појава на меури или воспаление и гастрично заболување доколку се проголта. Се чини дека помладите делови содржат помалку токсични материи и загревањето ги разградува овие супстанции. Мали количества на Caltha во сеното не предизвикуваат проблеми кога се хранат за одгледување, но поголемите количини доведуваат до гастрични заболувања.[6]

Дополнително, растенијата кои живеат во сурова вода може да носат токсични организми кои може да бидат неутрализирани со готвење.[5]

Употреби[уреди | уреди извор]

Раните пролетни зеленила и пупките на Caltha palustris се јадат кога се готват (но се отровни кога се сурови).[7] Младите листови или пупки треба да се потопат неколку пати во свежа зовриена вода додека едвај не омекнат, да се исечат на парчиња со големина на залак, малку да се посолат и да се послужат со стопен путер и оцет. Многу млади цветни пупки се подготвени како капари и се користат како зачин.[8]

Caltha palustris е засадена како украсно растение низ умерените региони во светот, а понекогаш се препорачува за градини со диви животни со слабо одржување.[9] Двојно цветната сорта 'Flore Pleno' ја освоила Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво.[10]

Култура[уреди | уреди извор]

Caltha palustris е растение кое најчесто се споменува во книжевноста, вклучувајќи го и Шекспир:

Winking Marybuds begin
To open their golden eyes (Симбелин, II. 3).

Се појавува и во „Ширли“ на Шарлот Бронте:

They both halted on the green brow of the Common: they looked down on the deep valley robed in May raiment; on varied meads, some pearled with daisies, and some golden with king-cups: to-day all this young verdure smiled clear in sunlight; transparent emerald and amber gleams played over it[11]

и во песната на Томас Харди „Надгледувајќи ја реката Стаур“:

Closed were the kingcups; and the mead/Dripped in monotonous green,/Though the day's morning sheen/Had shown it golden and honeybee'd.

Kingcup Cottage од Рејси Хелпс е детска книга која го прикажува растението.

Во Латвија, Caltha palustris е исто така познат како гундега, што се користи и како женско име и симболизира оган. Зборот гундега е направен од 2 збора – угунс (оган) и дега (изгорено). Ова се однесува на реакцијата на горење што некои луѓе ја доживуваат од допир со сокот на Caltha palustris.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 Petra G. Smit (1973). „A Revision of Caltha (Ranunculaceae)“. Blumea. 21: 119–150. Посетено на 8 ноември 2022.
  2. Moss, C.E. (1920). The Cambridge British Flora. III. CUP Archive. стр. 104–105.
  3. P.J. de Lange. „Caltha novae-zelandiae“. New Zealand Plant Conservation Network. Посетено на 8 ноември 2022.
  4. Archibald William Smith A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins при Гугл книги
  5. 5,0 5,1 The Complete Guide to Edible Wild Plants (англиски). United States Department of the Army. New York: Skyhorse Publishing. 2009. стр. 68. ISBN 978-1-60239-692-0. OCLC 277203364.CS1-одржување: others (link)
  6. Предлошка:NPIN
  7. Elias, Thomas S.; Dykeman, Peter A. (2009) [1982]. Edible Wild Plants: A North American Field Guide to Over 200 Natural Foods. New York: Sterling. стр. 100. ISBN 978-1-4027-6715-9. OCLC 244766414.
  8. E.J. Weeda; R. Westra; C. Westra; T. Westra (1985). Nederlandse Oecologische Flora. 1. IVN. стр. 226–229.
  9. „RHS Plant Selector – Caltha palustris. Посетено на 8 ноември 2022.[мртва врска]
  10. Caltha palustris 'Flore Pleno'. RHS. Посетено на 8 ноември 2022.
  11. Brontë, Charlotte (8 јули 2018). „Shirley, by Currer Bell“.

Наводи[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]