Amaranthus retroflexus
| Amaranthus retroflexus | |
|---|---|
 | |
Scientific classification  | |
| Kingdom: | Plantae |
| Clade: | Tracheophytes |
| Clade: | Angiosperms |
| Clade: | Eudicots |
| Order: | Caryophyllales |
| Family: | Amaranthaceae |
| Genus: | Amaranthus |
| Species: | A. retroflexus |
| Binomial name | |
| Amaranthus retroflexus | |
| Synonyms[2][3] | |
| |
Amaranthus retroflexus е вид скриеносемено растение од семејството Amaranthaceae.[4]
Надвор од својот домороден опсег, се смета за плевел. Листовите, стеблата и семките може да се јадат сурови и варени, листовите имаат висока хранлива вредност.[5] Кога се одгледуваат на почви богати со азот, познато е дека концентрираат нитрати во листовите, што е особено забележливо на земјиште каде што се користи нитратно ѓубриво.[6]
Опис
[уреди | уреди извор]Едногодишно растение. Стеблото вертикално, до 100 цм високо, неразгрането или разгрането, со густи меки влакна, и тоа особено во погорниот дел. Листовите ромбично-овални, кон основата и кон врвот стеснети, по работ брановидно набрчкани, голи или пак со влакна по јасно испакнатите жили на долната страна на листовите, со долги дршки. Цветовите во групи, а тие групирани во бледозеленикави збиени куси класови. Брактеолите со променлива должина, 3-6 мм долги, 1-1,5 пати подолги од перијантот, тврди, со ципест раб и завршуваат со јаки трнови. Машките цветови со 5 перијантни ливчиња. Ливчињата на перијантот 2,5-3 мм долги, долгнавесто-ланцетни, обично тапи, но со шилесто врвче; прашниците 5.
Женските цветови 2,5-3 мм долги. Ливчињата на перијантот во основата линејно-клиновидни, кон врвот постепено лопатовидно проширени, на врвот тапи, но со шилесто осилче, со зелена жила, по работ ципести. Плодникот елипсо- виден, странично сплеснат, со 3 жили. Плодната кутијка помала од перијантот и пука со една напречна пукнатина. Семката кафеаво-црна, лековидна, сјајна и со заострен раб.[7]
1885 илустрација
Распространетост и живеалиште
[уреди | уреди извор]Домороден е во неотропските предели[8] или Централна и Источна Северна Америка,[9] но е широко распространет како воведен вид на повеќето континенти во голем број живеалишта.
Распространетост во Македонија
[уреди | уреди извор]Amaranthus retroflexus е широко распространето растение на територијата на Република Македонија и расте по ѓубришта, меѓи, ниви и покрај патишта. Познато за потесната и пошироката околина на градовите Скопје, Велес, Штип, Кочани, Прилеп, Демир Хисар, Битола, Гевгелија, потоа во клисурата на р. Радика, Таорска Клисура и др. места.
Се посочува и за Демир Капија, Крива Паланка, Кавадарци - с. Мајден, Дојран - с. Николиќ и Струмица.[7]
Потенцијална токсичност
[уреди | уреди извор]Не е познато дека ниеден вид од родот Amaranthus е отровен за луѓето,[10] но листовите на A. retroflexus содржат оксална киселина и може да содржат нитрати ако се одгледуваат во почви богати со нитрати.[11]
Како и многу други видови на Amaranthus, ова растение може да биде штетно, па дури и смртоносно кога се користи за храна на говеда и свињи во големи количини во текот на неколку дена. Таквата сточна храна може да предизвика фатална нефротоксичност, веројатно поради високата содржина на оксалат. Други симптоми, како што се надуеност или метхемоглобинемија во најтешките случаи, може да ја одразуваат неговата висока содржина на нитрати.[12]
Употреба
[уреди | уреди извор]Кулинарски
[уреди | уреди извор]Ова растение се јаде како зеленчук во различни делови од светот. Водата во која се вари треба да се фрли поради присуството на оксална киселина и евентуално нитрати. Младите изданоци и лисја може да се јадат сурови.[11] Листовите се богати со калциум, железо, протеини и фосфор.[11]
A. retroflexus се користел за мноштво прехранбени и медицински цели од страна на многу индијански групи во западниот дел на САД.[13] Тоа е меѓу видовите што се консумираат како зеленчук на мексиканските пазари како Quelite quintonil.
Се користи во индиската држава Керала за подготовка на популарно јадење познато како торан.
Семките се јадат сурови[14] или печени, а може да се мелат во брашно и да се користат за леб, топли житарки или како згуснувач.[15]
Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ NatureServe (5 May 2023). "Amaranthus retroflexus". NatureServe Network Biodiversity Location Data accessed through NatureServe Explorer. Arlington, Virginia: NatureServe. Retrieved 17 May 2023.
- ↑ "Amaranthus retroflexus".
- ↑ The Plant List
- ↑ Pammel, Louis Hermann (1903). Some Weeds of Iowa. Experiment Station, Iowa State College of Agriculture and the Mechanic Arts. стр. 470.
- ↑ Spórna‑Kucab, Aneta; Tekieli, Anna; Kisiel, Aneta; Grzegorczyk, Agnieszka; Skalicka‑Woźniak, Krystyna; Starzak, Karolina; Wybraniec, Sławomir (2023). „Antioxidant and Antimicrobial Effects of Baby Leaves of Amaranthus tricolor L. Harvested as Vegetable in Correlation with Their Phytochemical Composition“. Molecules. 28 (3): 1463. doi:10.3390/molecules28031463. PMC 9919180 Проверете ја вредноста
|pmc=(help). PMID 36771133 Проверете ја вредноста|pmid=(help). - ↑ Terzieva, S; Baycheva, S; Tzanova, M; Ivanova, T; Dimitrova, D; Grozeva, NH (2026). „Multifunctional Edible Amaranths: A Review of Nutritional Benefits, Anti-Nutritional Factors, and Potential in Sustainable Food Systems“. Foods. 15 (1): 130. doi:10.3390/foods15010130. PMC 12785712 Проверете ја вредноста
|pmc=(help). PMID 41517196 Проверете ја вредноста|pmid=(help). - 1 2 Мицевски, Кирил (2001). Флора на Република Македонија Том I, св. 3. Скопје: МАНУ. стр. 403.
- ↑ „Amaranthus retroflexus“. Fire Effects Information System (FEIS).
- ↑ „Amaranthus retroflexus (red-rooted amaranth)“. Go Botany.
- ↑ Plants for a future Архивирано на {{{2}}}.
- 1 2 3 Benoliel, Doug (2011). Northwest Foraging: The Classic Guide to Edible Plants of the Pacific Northwest (Rev. and updated. изд.). Seattle, WA: Skipstone. стр. 95. ISBN 978-1-59485-366-1. OCLC 668195076.
- ↑ van Wyk, Ben-Erik; van Heerden, Fanie; van Oudtshoorn, Bosch (2002). Poisonous Plants of South Africa. Pretoria: Briza. ISBN 978-1-875093-30-4.
- ↑ „Native American Ethnobotany Data Base, search of Amaranthus retroflexus“. Посетено на March 6, 2022.
- ↑ Elias, Thomas S.; Dykeman, Peter A. (2009) [1982]. Edible Wild Plants: A North American Field Guide to Over 200 Natural Foods. New York: Sterling. стр. 72. ISBN 978-1-4027-6715-9. OCLC 244766414.
- ↑ „Amaranthus retroflexus | Redroot Pigweed | Male Finger“. Архивирано од изворникот на 2014-03-04. Посетено на 2014-02-28.
Надворешни врски
[уреди | уреди извор]- Рачен третман на Џепсон
- Amaranthus reflexus во фотографската база „CalPhotos“ на Калифорнискиот универзитет во Беркли. базата на податоци за фотографии
- База на податоци за слики од лековити растенија Amaranthus retroflexus L. (Факултет за кинеска медицина, Баптистички универзитет во Хонгконг) (на кинески) (на англиски)
|