Шеесетгодишен циклус

Шеесетгодишниот циклус и грегоријански години

Шеесетгодишен циклус (кинески: 干支, пинјин: gānzhī, мак. тр.: ганџе, букв. стебла и гранки) — циклус од шеесет периоди со цел бележење на последователни години кој во минатото се користел во Кина и остатокот од источноазиската културна сфера, како и во Југоисточна Азија.

Шеесетгодишен циклус

01 Дрвен стаорец	02 Дрвен вол	03 Огнен тигар	04 Огнен зајак	05 Земски змеј	06 Земска змија
07 Метален коњ	08 Метална коза	09 Воден мајмун	10 Воден петел	11 Дрвено куче	12 Дрвена свиња
13 Огнен стаорец	14 Огнен вол	15 Земски тигар	16 Земски зајак	17 Метален змеј	18 Метална змија
19 Воден коњ	20 Водна коза	21 Дрвен мајмун	22 Дрвен петел	23 Огнено куче	24 Огнена свиња
25 Земски стаорец	26 Земски вол	27 Метален тигар	28 Метален зајак	29 Воден змеј	30 Водна змија
31 Дрвен коњ	32 Дрвена коза	33 Огнен мајмун	34 Огнен петел	35 Земско куче	36 Земска свиња
37 Метален стаорец	38 Метален вол	39 Воден тигар	40 Воден зајак	41 Дрвен змеј	42 Дрвена змија
43 Огнен коњ	44 Огнена коза	45 Земски мајмун	46 Земски петел	47 Метално куче	48 Метална свиња
49 Воден стаорец	50 Воден вол	51 Дрвен тигар	52 Дрвен зајак	53 Огнен змеј	54 Огнена змија
55 Земски коњ	56 Земска коза	57 Метален мајмун	58 Метален петел	59 Водно куче	60 Водна свиња
Небесни стебла ・ Земски гранки

Секој период во шеесетгодишниот циклус се состои од два кинески знака: првиот е едно од десетте небесните стебла за денови од неделата, а вториот е една од дванаесетте земски гранки, кои ги претставуваат годините во дванаесетгодишниот орбитален циклус на Јупитер. Првиот период наречен ѓаѕе (甲子) е сложенка од првото небесно стебло и првата небесна гранка. Вториот, наречен јичоу (乙丑) е сложенка од второто стебло и втората гранка. Ова продолжува така, сè додека двата циклуса не завршат истовремено со гуејхај (癸亥), а потоа циклусот повторно почнува од ѓаѕе. Оваа завршница во најмалиот заеднички содржател на десет и дванаесет, значи дека половина од комбинациите (на пр. ѓачоу, 甲丑) се неискористени; образложението за ова е традиционалното спарување на стеблата и гранките според нивните јин-јанг својства.

Овој систем е начин на запишување на деновите во најраните кинески текстови, гатачките коски од крајот на II илјадалетие п.н.е. (династија Шанг). Со него почнале да се бележат годините кон средината на III век п.н.е. Циклусот и неговите варијации се важен дел од кинеските календарски системи во азиските земји и територии повлијаени од Кина, особено оние на Јапонија, Кореја и Виетнам; кинескиот систем сè уште е присутен во Тајван и Континентална Кина. Ахомите во Индија (потомци на Даите од Јунан преселени во Асам во XIII век) исто така го користат шеесетгодишниот циклус, кај нив познат како „Лак-ни“.

Овој традиционален метод за означување на деновите и годините нема значајна улога во Кина и не е дел од обичниот календар. Но истиот се користи во именување на значајни историски настани како што се Синхајската револуција во Кина, Бошинската војна во Јапонија, Имџинската војна во Кореја и Гладот во Ат зау и Тетската офанзива во Виетнам. Продолжува да игра важна улога и во денешната киеската астрологија и претскажување. Постојат извесни паралели со тамилскиот календар.

Оваа комбинација од два потциклуса за добивање на поголем циклус и неговата употреба за бележење на времето имаат сличности со други системи, особено со аканскиот календар.

Историја

Коска со врежана таблица од 60-годишниот циклус, изработена на почетокот на XI век п.н.е.

За употребата на шеесетгодишниот циклус како начин на запишување на деновите е присутен уште во најраните записи во Кина, гатачки записи на коски, почнувајќи од ок. 1100 г. п.н.е.. Речиси секој коскен напис има датум во овој формат. Употребата на циклусот за бележење на денови се користел и за време на династијата Џоу, и останал во широка употреба и за време на ханскиот период за сите документарни цели каде мора да се посочи точен ден.

Речиси сите датуми во времеследниот список на настани во Пролетно-есенски летопис од 722 до 481 г. п.н.е. го користат овој систем заедно со владетелските години и месеци (лунации) за бележење на датумите. Затемнувањата запишани во оваа книга покажуваат непрекинато користење на ваквиот запис на денови оттогаш натаму. Веројатно е дека се користел непрекинато уште во времето на Шанг.

Употребата на шеесетгодишниот циклус за бележење на години е многу понова појава. Најраните наоди за ова се ракописите на свила пронајдени во гробницата бр. 3 во Мавангдуеј, запечатени во 168 г. п.н.е. Еден од овие документи бележи значајни настани на шеесетгодишен решеткав дијаграм означен на три места. На пример, првата година од владеењето на Ќин Ши Хуанг (秦始皇), 246 г. п.н.е., е обележана веднаш до периодот јимао (乙卯, 52 од 60), што одговара на таа година. Ваквото бележење на години за административни цели зело замав за време на династијата Западен Хан (202 п.н.е. – 8 н.е.). Редувањето на годините оттогаш е непрекинато: годината 1984 го започнала сегашниот циклус (година ѓаѕе, 甲子), а во 2044 г. ќе почне новиот циклус. Новата година во Кина, кога се зголемува бројот на шеесетгодишното редување на почнува на 1 јануари, туку месечевата Нова година од традиционалниот кинески календар. На пример, годината ѓичоу 己丑 (приближно 2009 г.) започнала на 26 јануари 2009 г. (Но во астрологијата таа започнува со првиот сончев период „личуен“ (立春), што се паѓа на 4 февруари.)

Во Јапонија, според летописот Нихон шоки, календарот дошол во 553 г. и почнал да се користи политички за време на царицата Сујко. Годината 604, кога Јапонците официјално го усвоиле кинескиот календар, станала првата година на циклусот.

Корејската (환갑; 還甲 хвангап) и јапонската традиција (還暦 канреки) на прославување на 60-тиот роденден (букв. „враќање на календарот“) го одразува влијанието на шеесетгодишниот циклус.

Тибетскиот календар исто така ги смета годините во циклус од 60 години, и тоа според 12 животни и 5 елементи; меѓутоа, додека кинескиот циклус секогаш почнува со година ѓаѕе (година на дрвениот стаорец), првата година од тибетскиот циклус е дингмао (丁卯, која е четврта година во кинескиот циклус — онаа на огнениот зајак).

Небесни стебла

Главна статија: Небесни стебла

Бр.	Небесно стебло	Ахомски назив	Кинески назив				Јапонски назив		Корејски назив		Виетнамски назив	Јин-јанг	Елемент
			Мандариски (пинјин)	Кантонски (јитпинг)	Среднокинески (Бакстер)	Старокинески (Бакстер-Сагар)	Онјоми	Кунјоми со соодветни канџи	Романиз.	Хангул
1	甲	kap	jiǎ	gaap3	kæp	*[k]ˤr[a]p	kō (こう)	kinoe (木の兄)	gap	갑	giáp	yang	дрво
2	乙	dap	yǐ	jyut3	ʔit	*qrət	otsu (おつ)	kinoto (木の弟)	eul	을	ất	yin
3	丙	rai	bǐng	bing2	pjængX	*praŋʔ	hei (へい)	hinoe (火の兄)	byeong	병	bính	yang	оган
4	丁	Mueang	dīng	ding1	teng	*tˤeŋ	tei (てい)	hinoto (火の弟)	jeong	정	đinh	yin
5	戊	plaek	wù	mou6	muwH	*m(r)uʔ-s (~ *m(r)uʔ)	bo (ぼ)	tsuchinoe (土の兄)	mu	무	mậu	yang	земја
6	己	kat	jǐ	gei2	kiX	*k(r)əʔ	ki (き)	tsuchinoto (土の弟)	gi	기	kỷ	yin
7	庚	khut	gēng	gang1	kæng	*kˤraŋ	kō (こう)	kanoe (金の兄)	gyeong	경	canh	yang	метал
8	辛	rung	xīn	san1	sin	*si[n]	shin (しん)	kanoto (金の弟)	sin	신	tân	yin
9	壬	tao	rén	jam4	nyim	*n[ə]m	jin (じん)	mizunoe (水の兄)	im	임	nhâm	yang	вода
10	癸	ka	guǐ	gwai3	kjwijX	*kʷijʔ	ki (き)	mizunoto (水の弟)	gye	계	quý	yin

Земски гранки

Главна статија: Земски гранки

Бр.	Земска гранка	Кинески назив				Јапонски назив		Корејски назив		Виетнамски назив	Виетнамски зодијак	Кинески зодијак	Соодветни часови
		Мандарински (пинјин)	Кантонски (јитпинг)	Среднокинески (Бакстер)	Старокинески (Бакстер-Сагар)	Онјоми	Кунјоми	Романиз.	Хангул
1	子	zǐ	zi2	tsiX	*[ts]əʔ	shi (し)	ne (ね)	ja	자	tý	Стаорец (chuột 𤝞)	Стаорец (鼠)	23:00–01:00
2	丑	chǒu	cau2	trhjuwX	*[n̥]ruʔ	chū (ちゅう)	ushi (うし)	chuk	축	sửu	Бивол (trâu 𤛠)	Вол (牛)	01:00–03:00
3	寅	yín	jan4	yij	*[ɢ](r)ər	in (いん)	tora (とら)	in	인	dần	Тигар (hổ 虎/cọp 𧲫)	Тигар (虎)	03:00–05:00
4	卯	mǎo	maau5	mæwX	*mˤruʔ	bō (ぼう)	u (う)	myo	묘	mão/mẹo	Мачка (mèo 猫)	Зајак (兔)	05:00–07:00
5	辰	chén	san4	dzyin	*[d]ər	shin (しん)	tatsu (たつ)	jin	진	thìn	Змеј (rồng 龍)	Змеј (龍)	07:00–09:00
6	巳	sì	zi6	ziX	*s-[ɢ]əʔ	shi (し)	mi (み)	sa	사	tỵ	Змија (rắn 𧋻)	Змија (蛇)	09:00–11:00
7	午	wǔ	ng5	nguX	*[m].qʰˤaʔ	go (ご)	uma (うま)	o	오	ngọ	Коњ (ngựa 馭)	Коњ (馬)	11:00–13:00
8	未	wèi	mei6	mjɨjH	*m[ə]t-s	mi (み) or bi (び)	hitsuji (ひつじ)	mi	미	mùi	Коза (dê 羝)	Коза (羊)	13:00–15:00
9	申	shēn	san1	syin	*l̥i[n]	shin (しん)	saru (さる)	sin	신	thân	Мајмун (khỉ 𤠳)	Мајмун (猴)	15:00–17:00
10	酉	yǒu	jau5	yuwX	*N-ruʔ	yū (ゆう)	tori (とり)	yu	유	dậu	Петел (gà 𪂮)	Петел (雞)	17:00–19:00
11	戌	xū	seot1	swit	*s.mi[t]	jutsu (じゅつ)	inu (いぬ)	sul	술	tuất	Куче (chó 㹥)	Куче (狗)	19:00–21:00
12	亥	hài	hoi6	hojX	*[g]ˤəʔ	gai (がい)	i (い)	hae	해	hợi	Свиња (lợn 𤞼/heo 㺧)	Свиња (豬)	21:00–23:00

*Имињата на некои животни може да се преведат различно. Виетнамските земски гранки користат мачка наместо зајак.

Години

Бр.	Стебло-гранка	Мандарински пинјин	Јапонски	Корејски	Виетнамски	Принадлежност	н.е.	п.н.е.	Тековен циклус
1	甲子	jiǎzǐ	kōshi kasshi kinoe-ne	gapja 갑자	Giáp Tý	јаншки дрвен стаорец	4	57	1984
2	乙丑	yǐchǒu	itchū kinoto-ushi	eulchuk 을축	Ất Sửu	јиншки дрвен вол	5	56	1985
3	丙寅	bǐngyín	heiin hinoe-tora	byeongin 병인	Bính Dần	јаншки огнен тигар	6	55	1986
4	丁卯	dīngmǎo	teibō hinoto-u	jeongmyo 정묘	Đinh Mão	јиншки огнен зајак	7	54	1987
5	戊辰	wùchén	boshin tsuchinoe-tatsu	mujin 무진	Mậu Thìn	јаншки земјен змеј	8	53	1988
6	己巳	jǐsì	kishi tsuchinoto-mi	gisa 기사	Kỷ Tỵ	јиншка земјена змија	9	52	1989
7	庚午	gēngwǔ	kōgo kanoe-uma	gyeongo 경오	Canh Ngọ	јаншки метален коњ	10	51	1990
8	辛未	xīnwèi	shinbi kanoto-hitsuji	sinmi 신미	Tân Mùi	јиншка метална коза	11	50	1991
9	壬申	rénshēn	jinshin mizunoe-saru	imsin 임신	Nhâm Thân	јаншки воден мајмун	12	49	1992
10	癸酉	guǐyǒu	kiyū mizunoto-tori	gyeyu 계유	Quý Dậu	јиншки воден петел	13	48	1993
11	甲戌	jiǎxū	kōjutsu kinoe-inu	gapsul 갑술	Giáp Tuất	јаншко дрвено куче	14	47	1994
12	乙亥	yǐhài	itsugai kinoto-i	eulhae 을해	Ât Hợi	јиншка дрвена свиња	15	46	1995
13	丙子	bǐngzǐ	heishi hinoe-ne	byeongja 병자	Bính Tý	јаншки огнен стаорец	16	45	1996
14	丁丑	dīngchǒu	teichū hinoto-ushi	jeongchuk 정축	Đinh Sửu	јиншки огнен вол	17	44	1997
15	戊寅	wùyín	boin tsuchinoe-tora	muin 무인	Mậu Dần	јаншки земјен тигар	18	43	1998
16	己卯	jǐmǎo	kibō tsuchinoto-u	gimyo 기묘	Kỷ Mão	јиншки земјен зајак	19	42	1999
17	庚辰	gēngchén	kōshin kanoe-tatsu	gyeongjin 경진	Canh Thìn	јаншки метален змеј	20	41	2000
18	辛巳	xīnsì	shinshi kanoto-mi	sinsa 신사	Tân Tỵ	јиншка метална змија	21	40	2001
19	壬午	rénwǔ	jingo mizunoe-uma	imo 임오	Nhâm Ngọ	јаншки воден коњ	22	39	2002
20	癸未	guǐwèi	kibi mizunoto-hitsuji	gyemi 계미	Quý Mùi	јиншка водна коза	23	38	2003
21	甲申	jiǎshēn	kōshin kinoe-saru	gapsin 갑신	Giáp Thân	јаншки дрвен мајмун	24	37	2004
22	乙酉	yǐyǒu	itsuyū kinoto-tori	euryu 을유	Ất Dậu	јиншки дрвен петел	25	36	2005
23	丙戌	bǐngxū	heijutsu hinoe-inu	byeongsul 병술	Bính Tuất	јаншко огнено куче	26	35	2006
24	丁亥	dīnghài	teigai hinoto-i	jeonghae 정해	Đinh Hợi	јиншка огнена свиња	27	34	2007
25	戊子	wùzǐ	boshi tsuchinoe-ne	muja 무자	Mậu Tý	јаншки земјен стаорец	28	33	2008
26	己丑	jǐchǒu	kichū tsuchinoto-ushi	gichuk 기축	Kỷ Sửu	јиншки земјен вол	29	32	2009
27	庚寅	gēngyín	kōin kanoe-tora	gyeongin 경인	Canh Dần	јаншки метален тигар	30	31	2010
28	辛卯	xīnmǎo	shinbō kanoto-u	sinmyo 신묘	Tân Mão	јиншки метален зајак	31	30	2011
29	壬辰	rénchén	jinshin mizunoe-tatsu	imjin 임진	Nhâm Thìn	јаншки воден змеј	32	29	2012
30	癸巳	guǐsì	kishi mizunoto-mi	gyesa 계사	Quý Tỵ	јиншка водна змија	33	28	2013
31	甲午	jiǎwǔ	kōgo kinoe-uma	gabo 갑오	Giáp Ngọ	јаншки дрвен коњ	34	27	2014
32	乙未	yǐwèi	itsubi kinoto-hitsuji	eulmi 을미	Ất Mùi	јиншка дрвена коза	35	26	2015
33	丙申	bǐngshēn	heishin hinoe-saru	byeongsin 병신	Bính Thân	јаншки огнен мајмун	36	25	2016
34	丁酉	dīngyǒu	teiyū hinoto-tori	jeongyu 정유	Đinh Dậu	јиншки огнен петел	37	24	2017
35	戊戌	wùxū	bojutsu tsuchinoe-inu	musul 무술	Mậu Tuất	јаншко земјено куче	38	23	2018
36	己亥	jǐhài	kigai tsuchinoto-i	gihae 기해	Kỷ Hợi	јиншка земјена свиња	39	22	2019
37	庚子	gēngzǐ	kōshi kanoe-ne	gyeongja 경자	Canh Tý	јаншки метален стаорец	40	21	2020
38	辛丑	xīnchǒu	shinchū kanoto-ushi	sinchuk 신축	Tân Sửu	јиншки метален вол	41	20	2021
39	壬寅	rényín	jin'in mizunoe-tora	imin 임인	Nhâm Dần	јаншки воден тигар	42	19	2022
40	癸卯	guǐmǎo	kibō mizunoto-u	gyemyo 계묘	Quý Mão	јиншки воден зајак	43	18	2023
41	甲辰	jiǎchén	kōshin kinoe-tatsu	gapjin 갑진	Giáp Thìn	јаншки дрвен змеј	44	17	2024
42	乙巳	yǐsì	itsushi kinoto-mi	eulsa 을사	Ất Tỵ	јиншка дрвена змија	45	16	2025
43	丙午	bǐngwǔ	heigo hinoe-uma	byeongo 병오	Bính Ngọ	јаншки огнен коњ	46	15	2026
44	丁未	dīngwèi	teibi hinoto-hitsuji	jeongmi 정미	Đinh Mùi	јиншка огнена коза	47	14	2027
45	戊申	wùshēn	boshin tsuchinoe-saru	musin 무신	Mậu Thân	јаншки земјен мајмун	48	13	2028
46	己酉	jǐyǒu	kiyū tsuchinoto-tori	giyu 기유	Kỷ Dậu	јиншки земјен петел	49	12	2029
47	庚戌	gēngxū	kōjutsu kanoe-inu	gyeongsul 경술	Canh Tuất	јаншко метално куче	50	11	2030
48	辛亥	xīnhài	shingai kanoto-i	sinhae 신해	Tân Hợi	јиншка метална свиња	51	10	2031
49	壬子	rénzǐ	jinshi mizunoe-ne	imja 임자	Nhâm Tý	јаншки воден стаорец	52	9	2032
50	癸丑	guǐchǒu	kichū mizunoto-ushi	gyechuk 계축	Quý Sửu	јиншки воден вол	53	8	2033
51	甲寅	jiǎyín	kōin kinoe-tora	gabin 갑인	Giáp Dần	јаншки дрвен тигар	54	7	2034
52	乙卯	yǐmǎo	itsubō kinoto-u	eulmyo 을묘	Ất Mão	јиншки дрвен зајак	55	6	2035
53	丙辰	bǐngchén	heishin hinoe-tatsu	byeongjin 병진	Bính Thìn	јаншки огнен змеј	56	5	2036
54	丁巳	dīngsì	teishi hinoto-mi	jeongsa 정사	Đinh Tỵ	јиншка огнена змија	57	4	2037
55	戊午	wùwǔ	bogo tsuchinoe-uma	muo 무오	Mậu Ngọ	јаншки земјен коњ	58	3	2038
56	己未	jǐwèi	kibi tsuchinoto-hitsuji	gimi 기미	Kỷ Mùi	јиншка земјена коза	59	2	2039
57	庚申	gēngshēn	kōshin kanoe-saru	gyeongsin 경신	Canh Thân	јаншки метален мајмун	60	1	2040
58	辛酉	xīnyǒu	shin'yū kanoto-tori	sinyu 신유	Tân Dậu	јиншки метален петел	1	60	2041
59	壬戌	rénxū	jinjutsu mizunoe-inu	imsul 임술	Nhâm Tuất	јаншко водено куче	2	59	2042
60	癸亥	guǐhài	kigai mizunoto-i	gyehae 계해	Quý Hợi	јиншка водена свиња	3	58	2043

Поврзано

• Тај суеј
• Кинески календар
• Месечево-сончев календар

Наводи

Надворешни врски

• Шеесетгодишен циклус на Ризницата ^?
• „Небесни стебла и земски гранки“. Хонгконшка опсерваторија. Архивирано од изворникот 4 ноември 2018. (англиски)