Прејди на содржината

Целус

Од Википедија — слободната енциклопедија
Митрајски олтар (3 век од н.е.) на кој е прикажан Целус, опкружен со алегории на годишните времиња (Музеј Карнунтинум, Долна Австрија)

Целус — првобитен бог на небото во римската митологија и теологија, иконографија и литература (спореди латински: caelum - „небо“, „рај“, од каде што потекнува и англискиот збор celestial). Името на божеството обично се појавува во машка граматичка форма кога се сфаќа како машка генеративна сила.

Идентитет

[уреди | уреди извор]

Името Целус укажува дека тој бил римски пандан на грчкиот бог Уран (Οὐρανός), кој бил од големо значење во теогониите на Старите Грци, и на еврејскиот бог Јахве.[1] Варон го поврзувал со Тера (Земја) како pater et mater (татко и мајка) и изјавил дека тие се „големи божества“ (dei magni) во теологијата на мистериите во Самотрака. Иако не е познато дека Целус имал култ во Рим,[2] не сите научници го сметаат за грчки импортиран бог со латинско име; тој е поврзан со Суман, богот на ноќната грмотевица, како „чисто римски“ бог.[3]

Целус почнува редовно да се појавува во августовската уметност и во врска со култот на Митра за време на царската ера. Витрувиј го вклучил меѓу небесните богови чии храмови (aedes) требало да се градат отворени кон небото.[4] Како небесен бог, тој се идентификувал со Јупитер, како што е наведено од натпис на кој пишува Optimus Maximus Caelus Aeternus Iup<pi>ter.[5]

Генеалогија

[уреди | уреди извор]

Според Цицерон и Хигин, Целусл син на Етер и Диес („Ден“ или „Дневна светлина“).[6] Целус и Диес во оваа традиција биле родители на Меркур.[7] Со Тривија, Целус бил татко на карактеристично римскиот бог Јанус, како и на Сатурн и Опс.[8] Целус бил и татко на еден од трите Јупитери, а татковците на другите двајца биле Етер и Сатурн.[9] Во една традиција, Целус бил татко на Музите, заедно со Тел, иако ова веројатно било само превод на Уран од грчки извор.[10]

Мит и алегорија

[уреди | уреди извор]

Целус го заменил Уран во латинските верзии на митот за Сатурн (Крон) кој го кастрирал својот небесен татко, од чии отсечени гениталии, фрлени на морето, се родила божицата Венера (Афродита).[11] Во неговото дело „За природата на боговите“, Цицерон претставува стоичка алегорија на митот во која кастрацијата означува „дека највисокиот небесен етер, тој семенски оган што ги создава сите нешта, не барал еквивалент на човечки гениталии за да продолжи во својата генеративна работа“.[12] За Макробиус, одвојувањето го одделило Хаосот од фиксираното и мерено Време (Сатурн) како што било определено од ротирачките Небеса (Целум). Semina rerum („семето“ на нештата што постојат физички) доаѓаат од Целус и се елементите што го создаваат светот.[13]

Божествената просторна апстракција Целум е синоним за Олимп како метафорично небесно живеалиште на божественото, идентификувано со, но и различно од, планината во античка Грција именувана како дом на боговите. Варо изјавил дека Грците го нарекуваат Целум (или Целус) „Олимп“.[14] Како претстава на просторот, Целум бил една од компонентите на mundus, „светот“ или космосот, заедно со terra (земја), mare (море) и aer (воздух).[15] Во неговото дело за космолошките системи на антиката, холандскиот ренесансен хуманист Герардус Восиус опширно се занимавал со Целус и неговата двојност како бог и место каде што живеат другите богови.[16]

Предникејскиот христијански писател Лактанциј рутински ги користел латинските теоними Цел, Сатурн и Јупитер за да се осврне на трите божествени ипостаси на неоплатонската школа на Плотин: Првиот Бог (Цел), Интелектот (Сатурн) и Душата, син на Интелигентниот (Јупитер).

Во уметноста

[уреди | уреди извор]

Постои општа, иако не универзална, согласност дека Цел прикажан на оклопот на Август од Прима Порта,[17] на самиот врв над четирите коњи на квадригата на богот на Сонцето. Тој е зрел, брадест маж кој држи наметка над главата и таа се виорува во форма на лак, конвенционален знак на божество (velifcatio) што „потсетува на небесниот свод“.[18] Тој е избалансиран и спарен со персонификацијата на Земјата на дното на оклопот. (Овие две фигури се идентификувани и како Сатурн и Магна Матер, за да го претставуваат новото сатурновско „Златно доба“ на августинската идеологија).[19] На олтарот на Ларите во Ватикан, Цел во својата кочија се појавува заедно со Аполон - Сон над фигурата на Август.[20]

Ноктурнус и темплум

[уреди | уреди извор]

Како Целус Ноктурнус, тој бил бог на ноќното, ѕвездено небо. Во еден пасус од Плавт, Ноктурнус се смета за спротивност на Сол, богот на Сонцето.[21] Ноктурнус се појавува во неколку натписи пронајдени во Далмација и Италија, во друштво на други божества кои се наоѓаат и во космолошката шема на Мартијан Капела, врз основа на етрурската традиција.[22] Во етрурската дисциплина на гатање, Целус Ноктурнус бил поставен на северниот дел без сонце, наспротив Сол, за да ги претставува поларните екстремитети на оската. Ова усогласување било фундаментално за цртањето на темплум (свет простор) за практикување на претскажување.[23]

Митрајски синкретизам

[уреди | уреди извор]

Името Целус се појавува во посветителски натписи поврзани со култот на Митра.[24] Митраевиот Целус понекогаш бил прикажан алегорично како орел што се наведнува над небесната сфера обележана со симболи на планетите или зодијакот. Во митраевиот контекст, тој бил поврзан со Каутес и понекогаш се појавува како Целус Етернус („Вечно небо“). Форма на Ахура-Мазда на латински е позната како Целус Етернус Јупитер.[25] Ѕидовите на некои митреи содржат алегорични прикази на космосот со Океан и Цел. Митреумот во Дибург го претставува тројниот свет со Целус, Океан и Телус под Фаетон-Хелиодром.[26]

Еврејски синкретизам

[уреди | уреди извор]

Некои римски писатели го користеле Целус или Целум[27] како начин да го изразат монотеистичкиот бог на јудаизмот (Јахве). Јувенал го идентификувал еврејскиот Бог со Целус како највисоко небо (summum caelum),[28] велејќи дека Евреите го обожаваат нуменот на Целус; Петрониј користел сличен јазик. Флор во еден пасус Светињата над светињите во Ерусалимскиот храм ги опишал како место каде што се наоѓа „небо“ (caelum) под златна лоза. Златна лоза, веројатно онаа што била спомената, била испратена од хасмонејскиот крал Аристобул до Помпеј Магнус по неговиот пораз на Ерусалим, а подоцна била изложена во Храмот на Јупитер Капитолинус.[29]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Floro, Epitome 1.40 (3.5.30): "The Jews tried to defend Jerusalem; but he [Pompeius Magnus] entered this city also and saw that grand Holy of Holies of an impious people exposed, Caelum under a golden vine" (Hierosolymam defendere temptavere Iudaei; verum haec quoque et intravit et vidit illud grande inpiae gentis arcanum patens, sub aurea vite Caelum). Finbarr Barry Flood, The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture (Brill, 2001), pp. 81 and 83 (note 118). El Oxford Latin Dictionary (Oxford: Clarendon Press, 1982, 1985 reprinting), p. 252, entry on caelum, cita a Juvenal, Petronio, and Floro como ejemplos de Caelus o Caelum "with reference to Jehovah; also, to some symbolization of Jehovah."
  2. ↑ Varro, De lingua Latina 5.58.
  3. ↑ Marion Lawrence, "The Velletri Sarcophagus", American Journal of Archaeology 69.3 (1965), p. 220.
  4. ↑ Other gods for whom this aedes design was appropriate are Jupiter, Sol and Luna. Vitruvius, De architectura 1.2.5; John E. Stambaugh, "The Functions of Roman Temples", Aufstieg und Niedergang der römischen Welt II.16.1 (1978), p. 561.
  5. ↑ CIL 6.81.2.
  6. ↑ Cicero, De natura deorum 3.44, as cited by E.J. Kenney, Apuleius: Cupid and Psyche (Cambridge University Press, 1990, 2001), note to 6.6.4, p. 198; Hyginus, preface. This is not the theogony that Hesiod presents.
  7. ↑ Cicero, De natura Deorum 3.56; also Arnobius, Adversus Nationes 4.14.
  8. ↑ Ennius, Annales 27 (edition of Vahlen); Varro, as cited by Nonius Marcellus, p. 197M; Cicero, Timaeus XI; Arnobius, Adversus Nationes 2.71, 3.29.
  9. ↑ Arnobius, Adversus Nationes 4.14.
  10. ↑ Arnobius, Adversus Nationes 3.37, citing Mnaseas as his source.
  11. ↑ Cicero, De nature Deorum; Arnobius, Adversus Nationes 4.24.
  12. ↑ Cicero, De natura Deorum 2.64. Isidore of Seville says similarly that Saturn "cut off the genitalia of his father Caelus, because nothing is born in the heavens from seeds" (Etymologies 9.11.32). Jane Chance, Medieval Mythography: From Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433–1177 (University Press of Florida, 1994), pp. 27 and 142.
  13. ↑ Macrobius, Saturnalia 1.8.6–9; Chance, Medieval Mythography, p. 72.
  14. ↑ Varro, De lingua latina 7.20; likewise Isidore of Seville, Etymologies 14.8.9. The noun Caelum appears in the accusative case, which obscures any distinction between masculine and neuter. Servius, note to Aeneid 6.268, says that "Olympus" is the name for both the Macedonian mountain and for caelum. Citations and discussion by Michel Huhm, "Le mundus et le Comitium: Représentations symboliques de l'espace de la cité", Histoire urbaine 10 (2004), p. 54.
  15. ↑ Servius, note to Aeneid 3.134; Huhm, "Le mundus et le Comitium", p. 53, notes 36 and 37.
  16. ↑ Gerardus Vossius, Idolatriae 3.59 online et passim, in Gerardi Joan. Vossii Operum, vol. 5, De idololatria gentili. See also Giovanni Santinello and Francesco Bottin, Models of the History of Philosophy: From Its Origins in the Renaissance to the "Historia Philosophica" (Kluwer, 1993), vol. 1, pp. 222–235.
  17. ↑ Jane Clark Reeder, "The Statue of Augustus from Prima Porta, the Underground Complex, and the Omen of the Gallina Alba", American Journal of Philology 118.1 (1997), p. 109; Charles Brian Rose, "The Parthians in Augustan Rome", American Journal of Archaeology 109.1 (2005), p. 27.
  18. ↑ Karl Galinsky, Augustan Culture: An Interpretive Introduction (Princeton University Press, 1996), pp. 158 and 321.
  19. ↑ Specifically, Juppiter Optimus Maximus Saturnus Augustus: Reeder, "The Statue of Augustus", pp. 109 and 111.
  20. ↑ Elizabeth De Palma Digeser, "Religion, Law and the Roman Polity: The Era of the Great Persecution", in Religion and Law in Classical and Christian Rome (Franz Steiner, 2006), pp. 78–79.
  21. ↑ Plautus, Amphytrion 272.
  22. ↑ Including CIL 3.1956 = ILS 4887, 9753, 142432, CIL 5.4287 = ILS 4888, as cited and discussed by Mario Torelli, Studies in the Romanization of Italy (University of Alberta Press, 1995), pp. 108–109.
  23. ↑ Torelli, Studies, p. 110. See also Huhm, "Le mundus et le Comitium", pp. 52–53, on the relation of templum, mundus, and caelum.
  24. ↑ Floro, Epitome 1.40 (3.5.30): "The Jews tried to defend Jerusalem; but he [Pompeius Magnus] entered this city also and saw that grand Holy of Holies of an impious people exposed, Caelum under a golden vine" (Hierosolymam defendere temptavere Iudaei; verum haec quoque et intravit et vidit illud grande inpiae gentis arcanum patens, sub aurea vite Caelum). Finbarr Barry Flood, The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture (Brill, 2001), pp. 81 and 83 (note 118). El Oxford Latin Dictionary (Oxford: Clarendon Press, 1982, 1985 reprinting), p. 252, entry on caelum, cita a Juvenal, Petronio, and Floro como ejemplos de Caelus o Caelum "with reference to Jehovah; also, to some symbolization of Jehovah."
  25. ↑ Levi, "Aion", p. 302. This was the view also of Salomon Reinach, Orpheus: A General History of Religions, translated by Florence Simmonds (London: Heinemann, 1909), p. 68.
  26. ↑ Vermaseren, Mithraica I, p. 14.
  27. ↑ The word does not appear in the nominative case in any of the passages, and so its intended gender cannot be distinguished; see above.
  28. ↑ Juvenal, Satires 14.97; Peter Schäfer, Judeophobia: Attitudes toward the Jews in the Ancient World (Harvard University Press, 1997), pp. 41, 79–80.
  29. ↑ Florus, Epitome 1.40 (3.5.30): "The Jews tried to defend Jerusalem; but he [Pompeius Magnus] entered this city also and saw that grand Holy of Holies of an impious people exposed, Caelum under a golden vine" (Hierosolymam defendere temptavere Iudaei; verum haec quoque et intravit et vidit illud grande inpiae gentis arcanum patens, sub aurea vite Caelum). Finbarr Barry Flood, The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture (Brill, 2001), pp. 81 and 83 (note 118). The Oxford Latin Dictionary (Oxford: Clarendon Press, 1982, 1985 reprinting), p. 252, entry on caelum, cites Juvenal, Petronius, and Florus as examples of Caelus or Caelum "with reference to Jehovah; also, to some symbolization of Jehovah."

Библиографија

[уреди | уреди извор]
  • Burkert, Walter (2005), „Chapter Twenty: Near Eastern Connections“, Во Foley, John Miles (уред.), A Companion to Ancient Epic, New York City, New York and London, England: Blackwell Publishing, ISBN 978-1-4051-0524-8
  • Mondi, Robert (1990), „Greek and Near Eastern Mythology: Greek Mythic Thought in the Light of the Near East“, Во Edmunds, Lowell (уред.), Approaches to Greek Myth, Baltimore, Maryland: The Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-3864-9
  • Puhvel, Jaan (1987), Comparative Mythology, Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-3938-6
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Целус&oldid=5487334“