Фериде Рушити
| Фериде Рушити | |
|---|---|
.jpg) Рушити во 2023 г. | |
| Роден(а) | 12 септември 1970 Драганце, САП Косово, СФР Југославија |
| Занимање | Доктор, поборник за човекови права |
| Познат(а) по | Косовски центар за рехабилитација на жртвите на тортура |
Фериде Рушити (родена на 12 септември 1970 година) — косовска активистка, докторка, директорка на „Косовскиот центар за рехабилитација на жртвите на тортура“ (KRCT). Таа е една од пионерските активисти за човекови права во Косово.[1] Рушити ја добила Меѓународната награда за храбри жени на американскиот државен секретар од првата дама на САД Меланија Трамп на 23 март 2018 година.[2][3][4][5][6]
Образование и кариера
[уреди | уреди извор]Фериде Рушити била родена на 12 септември 1970 година.[7] Студиите ги завршила на Медицинскиот факултет во Тирана, Албанија во 1997 година каде специјализирала во гастроентерологија.[8]
По војната во Косово, Рушити мобилизирала тим од 45 здравствени работници од Косово, за повоени повратници и жртви на тортура. Таа служела како лекар во бегалски кампови во Албанија, каде што имала директен контакт со жртвите на полово насилство.
По војната, таа го основала KRCT,[9] со фокус на рехабилитација на жртвите на тортура и сексуално насилство, како и за застапување на правата на жртвите.
По повеќе од една деценија лобирање од страна на активистите, вклучително и Фериде Рушити, жртвите имаат право на компензација како жртви на војната. Таа посредувала кај Бедри Хамза, министерот за финансии, кога почнале гласините дека отштетата ќе биде мала.[10] Жртвите почнале да се запишуваат во февруари 2018 година. Преживеаните воени жртви можат да добијат 280 долари (околу 228 евра) како месечен надомест.[11]
Придонес кон политиките и реформите
[уреди | уреди извор]Преку нејзината дејност, Рушити била вклучена во различни правни и социјални иницијативи во Косово,[12][13] вклучувајќи:
- Интегрирање на психосоцијални услуги за преживеаните од војната (1999)
- Следење на поправните институции во Косово повеќе од 18 години, обезбедување усогласеност со меѓународните стандарди за човекови права
- Придонес кон законското признавање на жртвите на сексуално насилство како цивилни жртви на војната (2014)
- Создавање документарни архиви за злосторства на сексуално насилство за време на војна (2019)
- Иницијатива за официјално признавање на 14 април како Национален ден на сеќавање на жртвите на сексуално насилство во војна (2023)
- Залагање за донесување на Закон за задолжително здравствено осигурување на жртвите на сексуално насилство за време на војна (2024)
Глобално застапување и меѓународен ангажман
[уреди | уреди извор]Рушити е член на мрежата СЕМА и на Меѓународниот совет за рехабилитација на жртви на тортура (IRCT), каде што соработува со меѓународни организации за човекови права. Таа го споделила искуството на Косово во процесот на репарации со земји како Ирак, Украина, Колумбија и Гвинеја.
Во соработка со меѓународни институции, како што се Институтот DIGNITY од Данска и Универзитетот Монаш, таа била дел од студиите за меѓугенерациските ефекти на траумата и новите пристапи кон семејната терапија.[14]
Награди и признанија
[уреди | уреди извор]Рушити била одликувана со неколку меѓународни награди, меѓу кои:
- Меѓународна награда за храбри жени од Стејт департментот на САД (2018)[15]
- Награда „Жена на извонредност“ (2019)
- Награда за одлично лидерство од УБТ (2010) [16]
- Номинација за Нобеловата награда за мир (2025)[17]
Публикации
[уреди | уреди извор]Таа е автор и коавтор на неколку студии за човекови права и рехабилитација на жртви на сексуално насилство, вклучувајќи:
- Човекови права во косовските поправни институции (2024)
- Семејна терапија за мајки од Косово кои доживеале сексуално насилство поврзано со конфликти и нивните деца (2024)[18]
- Како машките жртви на сексуалното насилство за време на војната се движат меѓу тишината и гласот (2023)[19]
- Меѓугенерациските ефекти на мајчиното посттрауматско стресно растројство (2021)[20]
- Квалитет на затворскиот живот, насилство и ментално здравје во затворот Дубрава[21]
Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ Feride Rushitit do t’i ndahet Çmimi Ndërkombëtar për Gratë e Guximshme (на албански)
- ↑ Feride Rushiti merr Çmimin Ndërkombëtar për Gratë e Guximshme Архивирано на 11 август 2019 г. (на албански)
- ↑ Feride Rushiti, fituese e çmimit për gra të guximshme (на албански)
- ↑ Pensacola Welcomes Dr. Feride Rushiti, Human Rights Activist From Kosovo
- ↑ 'I didn't want this to be a taboo': the fight for Kosovan women raped during the war
- ↑ Dr. Feride Rushiti (Kosovo)
- ↑ Urime 50 vjetorin e lindjes Themelueses dhe Drejtores sonë, Dr. Feride Rushiti! Të urojmë shëndet dhe suksese në përmbushjen e misionit Tonë të shenjtë! Dëshirat më të mirat nga stafi i KRCT-së. ----------------------- Happy 50th birthday to the Founder and the Director of KRCT, Dr. Feride Rushiti! We wish you health and success in fulfilling our sacred mission! Best wishes from the KRCT staff.. September 15, 2020. https://www.facebook.com/QKRMT/posts/urime-50-vjetorin-e-lindjes-themelueses-dhe-drejtores-son%C3%AB-dr-feride-rushiti-t%C3%AB-/3344302422302207/.
- ↑ Kush është Feride Rushiti e cila që 20 vjet punon me viktimat e dhunës seksuale në Kosovë Архивирано на 11 август 2019 г. (на албански)
- ↑ „History – KRCT“ (англиски). Посетено на 2025-02-11.
- ↑ McVeigh, Karen (2018-08-04). „'I didn't want this to be a taboo': the fight for Kosovan women raped during the war“. The Guardian (англиски). ISSN 0261-3077. Посетено на 2019-08-19.
- ↑ Not All Kosovar Women Raped During War With Serbia Apply For Compensation (на албански)
- ↑ „Human Rights & Advocay – KRCT“ (англиски). Посетено на 2025-02-11.
- ↑ „Government Commission for the Recognition and Verification of Persons Raped during the War Established“. Ministry of Labor and Social Welfare of Kosovo (албански). 28 April 2017. Архивирано од изворникот на 2025-02-04. Посетено на 11 February 2025.
- ↑ „STAND SPEAK RISE UP TO END SEXUAL VIOLENCE IN FRAGILE ENVIRONMENTS“ (PDF). Stand Speak Rise Up. 2021. Посетено на 11 February 2025.
- ↑ „Feride Rushiti nderohet nga Departamenti Amerikan i Shtetit me çmimin Ndërkombëtar për Gratë e Guximshme“. Telegrafi (албански). 2018-03-23. Посетено на 2025-02-11.
- ↑ Kapllani, Jehona (2020-12-30). „Feride Rushiti nderohet nga UBT me çmimin "Excellence Leadership Award"“. UBT – Higher Education Institution (албански). Посетено на 2025-02-11.
- ↑ „Feride Rushiti nominated for the 2025 Nobel Peace Prize“. Telegrafi (англиски). 2025-01-16. Посетено на 2025-02-11.
- ↑ Seery, Christina; Rushiti, Feride; Krasniqi, Sebahate Pacolli; Çarkaxhiu, Selvi Izeti; Xhemaili, Vjosa Devaja; Limani, Dafina Arifaj; Prapashtica, Qëndresa; Turjaka, Vesa; Zekaj, Nebahate (2024). „Family Therapy for Kosovar Mothers Who Experienced Conflict-Related Sexual Violence and Their Children in Postwar Times: A Pilot Randomised Waitlist-Controlled Trial“. Clinical Psychology & Psychotherapy (англиски). 31 (4): e3039. doi:10.1002/cpp.3039. ISSN 1099-0879.
- ↑ Rushiti, Feride (2023). „How Male Survivors of Wartime Sexual Violence Navigate Silence and Voice 1“. The Politics of Silence, Voice and the In-Between (англиски). стр. 95–109. doi:10.4324/9781003349945-8.
- ↑ Hjort, Line; Rushiti, Feride; Wang, Shr-Jie; Fransquet, Peter; Krasniqi, Sebahate; Çarkaxhiu, Selvi; Arifaj, Dafina; Xhemaili, Vjosa Devaja; Salihu, Mimoza (2021-06-01). „Intergenerational effects of maternal post-traumatic stress disorder on offspring epigenetic patterns and cortisol levels“. Epigenomics. 13 (12): 967–980. doi:10.2217/epi-2021-0015. ISSN 1750-1911. PMID 33993712 Проверете ја вредноста
|pmid=(help).|hdl-access=бара|hdl=(help) - ↑ Skar, Mette; Lokdam, Nicoline; Liebling, Alison; Muriqi, Alban; Haliti, Ditor; Rushiti, Feride; Modvig, Jens (2019-01-01). „Quality of prison life, violence and mental health in Dubrava prison“. International Journal of Prisoner Health. 15 (3): 262–272. doi:10.1108/IJPH-10-2017-0047. ISSN 1744-9200.