Сулдурци

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Сулдурци
Сулдурци 08.JPG

Поглед на селото Сулдурци

Сулдурци is located in Македонија
Сулдурци
Местоположба на Сулдурци во Македонија
Координати 41°34′57″N 22°29′8.88″E / 41.58250° СГШ; 22.4858000° ИГД / 41.58250; 22.4858000Координати: 41°34′57″N 22°29′8.88″E / 41.58250° СГШ; 22.4858000° ИГД / 41.58250; 22.4858000
Регион Logo of Southeastern Region, North Macedonia.svg Југоисточен
Општина Coat of arms of Radoviš Municipality.svg Радовиш
Население 228[1] жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 2420
Повик. бр. 032
Надм. вис. 360 м
Сулдурци на општинската карта
Сулдурци во Општина Радовиш.svg

Атарот на Сулдурци во рамките на општината
Commons-logo.svg Сулдурци на Ризницата


Сулдурци — село во Општина Радовиш, во околината на градот Радовиш.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Поглед на селото Сулдурци и Радовишкото Поле

Селото Сулдурци се наоѓа во јужниот дел на територијата на Општина Радовиш, недалеку од десната страна на патот Радовиш - Струмица[2]. Сместено е на допирот помеѓу рамничарското земјиште на котлинското дно на Радовишко-струмичката котлина, кое широко се протега на север и подножјето на северната падина на планината Смрдеш која се издигнува на југ. Сулдурци е рамничарско село, расположено на надморска височина од 360 метри[2] на јужниот раб во средишниот дел на Радовишкото Поле. Над селото се издигнуваат возвишенијата високи 445 м. каде што е манастирот Св. Атанасиј, Перунига (439 м.) на граница со атарот кон соседното село Калуѓерица, Малинова и Дива Нива (478 м.), Средни Рид (662 м.), Голи Рид и Тасова Нива (730 м.) и Стојчева Нива (833 м.) обраснати со дабова шума, додека под селото е полето со потезите Горелка, Скрт и Динко на рамничарско обработено земјиште високо од 360 до 320 м. со што со ваквата конфигурација селото Сулдруци има одлична местоположба од стопанско-економски аспект и причини.

Од градот Радовиш селото е оддалечено 8 километри[2], а со изградбата на новиот пат за Струмица растојанието е намалено за еден километар и тоа изнесува 7 км. Соседни села на Сулдурци се: Воиславци непосредно од запад и Калуѓерица веднаш на исток. Селото Сулдурци е приклучено на градскиот водовод на Радовиш, а во него во изградба е детски парк близу до сретселото и црквата Св. Илија, а се поплочени и се асфалтирааат повеќе улици. Атарот на Сулдурци зафаќа простор од 9,8 км2, при што на него обработливото земјиште зазема површина од 360 хектари, а на шумите отпаѓаат 536 ха[2].

Историја[уреди | уреди извор]

Глетка од Сулдурци, со детскиот парк во изградба (во аголот десно)

Селото Сулдурци се споменува уште во средновековниот период од турските пописни дефтери од XVI век, односно од 1570 година кога тоа било чисто христијанско македонско село кое припаѓало во рамки на Струмичката нахија во Ќустендилскиот санџак[3]. Во ова време во селото, запишано како Сурдлица или Сврдлица живееле 40 македонски христијански семејства како и 37 неженети кои произведувале 80 товари пченица, 80 товари мешано жито, уров, леќа, градинарски култури, овошје, грозје и вино, сено, се чувале и свињи и пчели во кошници и улишта, за што селото Сулдурци остварувало севкупен приход и давачки од 7014 акчиња[3].

Сепак ова средновековно село Сулдурци во еден период опустело, бидејќи денешното село е основано, односно обновено од претците на родовите-деленици Цимандровци и Мантовци, кои најпрвин живееле во пределот Малинови Ниви, каде што се денес последните куќи во најгорниот дел на селото блиску до малата црква - манастирче Свети Атанасиј, а подоцна слегле и го поместиле селото подолу на отворот на долот и допирот со рамничарското земјиште во полето[4]. Повторното обновување на селото од сегашните родови најверојатно се случило во перидот кон крајот на XVIII и првата половина на XIX век. Јасни докази за обновувањето и поместувањето на селото во ова време е натписот на 1841 година над влезната врата на манастирчето Свети Атанасиј и фактот што празникот летен Свети Атанасиј на 15 мај е селска слава на селото Сулдурци, иако во самото село на сретселото постои новоизграден и голем црковен храм посветен на Свети Илија.

Според записите на македонскиот револуционер Ѓорче Петров во книгата „Материјали по изучувањето на Македонија“ од 1896 година, на крајот на XIX век селото Сулдурци целото било чифлик расположен на падината на Смрдеш на југоисток од Радовиш во кој се произведувало жито и мед[5].

Според кажувањата на самите жители во селото Сулдурци отсекогаш било чисто македонско и во него никогаш немало турско-јуручко и муслиманско население, како што се потврдува и од статистичките и етнографски записи од крајот на XIX и почетокот на XX век.

Кон крајот на Втората светска војна, во околината на Сулдурци во правец на Калуѓерица едининиците на 20-тата македонска бригада два пати едно подруго извршиле акции и борби со германските колони, а во периодот меѓу 7 и 10 септември 1944 година како и во повеќето радовишки села, во Сулдурци бил формиран Народно-ослободителен одбор (НОО) на чело со Спасо Трајков[6]. Во борбите при повлекувањето на германските војски од Струмица кон Радовиш и Штип, од селото Сулудурци загинал Тодор Трајков[3].

Потекло и значење на името[уреди | уреди извор]

За потеклото и значењето на името на селото Сулдурци меѓу мештаните не постои некакво предание, легенда или толкување. Некои велат дека е можно името да доаѓа од турскиот збор су што значи вода[4], односно најверојатно потекнува од зборот сулиндар, сулиндур што во географската терминологија на повеќе македонски дијалекти и говори означува цевка, канал, ќунк низ кој тече вода, кој најверојатно постоел од изворите кои се наоѓаат над селото[7]. Но доколку се земе предвид дека во средновековните турски пописни дефтери селото се среќава запишано со именска форма како Сурдлица, Сврдлица и фактот што во него никогаш немало турско население, може да се претпостави дека името е или од македонско потекло од зборот сврдел со значење на направа со извиени навои која се користи како дупчалка за дрво, метал, отворач за вино, кој во описот на релјефните облици и појави (пр. книгата во Материјали по изучувањето на Македонија на Ѓорче Петров) се користи за извиени и испресечени планински падини, врвови, гребени и долови, каков што на изглед е долот во кој денес се наоѓаат последните куќи, а некогаш бил и главниот дел на самото село Сулдурци или пак од латинскиот збор сурда/(ус) со значење висок рид, височина, пасиште во планина, затворена долина какво што впрочем е земјиштето над селото[7].

Стопанство[уреди | уреди извор]

Глетка од селото Сулдурци

Според составот на атарот селото има поледелско-шумарска функција[2]. Основни занимања на жителите се земјоделство и сточарство, а убедливо најголеми приходи се остваруваат од овоштарството. Од овоштарството најзастапено е одгледувањето на сливи од повеќе видови меѓу кои најмногу од сортата „стенли(ја)“, а потоа и од модра, црвена при што селото вкупно произведува и до 1,5 милиони тони, односно по 20 до 30 тони сливи по куќа, кои во најголем дел се откупуваат за извоз во Русија и Германија[4]. Од останатите овошки се одгледуваат и многу праски (од сите рани и доцни сорти), јаболка, кајсии, цреши, вишни кои исто така се откупуваат за продажба на домашните и странските пазари, а за потребите на складирање и чување на овошјето за откуп уште пред петнаесетина години на влезот на селото е изграден современ ладилник кој и денес успешно работи[4].

Доста е застапено и лозарството од кое најмногу се произведуваат сортите грозје „вранец“ и „смедеревка“ кои со комбиња се продаваат во Скопје на кванташкиот и пазрите во Ченто и Лисиче, Прилеп и прилепските села Крушеани, Кривогаштани, а од нив мештаните на Сулдурци произведуваат и по 300 и повеќе литри на ракија (препечена) и мастика[4]. Иако селото Сулдурци е едно од најголемите производители на сливи, сепак речиси и воопшто да не се пече сливова ракија, туку сето производство на ракија е од грозје т.е. лозова и комова препечена ракија. За време на бербата на овошјето и грозјето, жителите на Сулдурци често најмуваат аргати од соседното село Калуѓерица и од Струмичко[4].

Од поледелството поголемиот дел на домаќинства одгледуваат тутун (на месен говор „татун“) од сортата јака, жито - пченица, јачмен и пченка за сточна храна кое во последниот период се сее послабо, а секое домаќинство одгледува и градинарски култури најмалку по 1 до 3 пластеници-„фолии“ за сопствени потреби, при што најзастапени се: пиперки и тоа од сортите црвена ајварка - „куртовска капија“ со извонредна блажина и меснатост од кои секоја куќа произведува големи количества „ајвер“ (водестата сорта „слоново срце“ не е застапена) и лута зелена „чушка“, патлиџани (домати), млад кромид и лук, марули, зелка, морков[4]. Порано доста било застапено и одгледувањето на афион, кое е опаднато поради неисплатливоста и тешкотиите со пласманот при што во денешно време тутун одгледува само едно домаќинство на површина од околу 200 m2 (2 ари)[4].

Во селото Сулдурци е застапено и сточарството при што се одгледуваат околу 50 овци, 50 кози и три крави[4]. Од овчото млеко во повеќе домаќинства се прави многу убаво (младо) сирење. Со сточарство се занимаваат неколку куќи во најгорниот дел на селото под пасиштата на падината и тоа од домаќинството на Стојо(вци) кои се доселени од планинското село Загорци.[4]. Повеќето куќи одгледуваат и живина - кокошки и гуски.

Поради непосредната близина на градот Радовиш и големите рудни ископи и производствени капацитети, повеќе жители на селото Сулдурци се вработени во дејности во градежништвото, превозот и управување со машини во ископот на руда во рудникот „Бучим“, а порано и во рудникот „Дамјан“, автопревоз во странство и работа во разни претпријатија во градот Радовиш[4]. На самиот влез на селото, веднаш од левата страна од исклучувањето од регионалниот пат за Сулдурци постои и работи стровариште за градежни материјали на градежното претпријатие „Жица Монт“ од Радовиш. Во селото Сулдурци порано имало три, а во моментов работи само една продавница, но поради близината и пристапноста жителите пазаруваат и купуваат средства за сите потреби во домаќинството во Радовиш[4].

Население[уреди | уреди извор]

Според статистиката на Васил К'нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Сариѓол живееле 90 жители, сите Македонци.[8]

Според секретарот на бугарската егзархија Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Сариѓол имало 112 Македонци, егзархисти.[9]

Според пописот од 2002 година во селото Сулдурци, живееле 228 жители[1], сите Македонци

Селото Сулдурци е населено исклучиво со македонско население, кое што во 1961 година броело 459 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 262 жители[2]. Во моментот селото брои околу 55-56 куќи со 220-230 жители[4]. Во селото има поголем број на деца кои учат во соседното село Калуѓерица, но има и десетина ергени, а омажени се и 3 невести од Албанија[4]

Во табелата во продолжение е направен преглед на населението во сите пописни години:

Година 1900[10] 1905[11] 1948 1953 1961 1971 1981 1991 1994 2002
Население 90 112 193 273 459 401 327 287 262 228
Извор за 1948-2002 г.: Државен завод за статистика на РМ.[12]

Родови[уреди | уреди извор]

Селото Сулдурци од секогаш па сè до денес е населено во целост и само со Македонци од православна христијанска вероисповед. Родови кои живеат во Сулдурци се: Цимандровци и Мантовци се најстарите родови кои што се деленици - разделени од еден предок кој се доселил од пелагониското крушевско село Бучин[4]. Иако има блиско радовишко село Бучим тоа изречно не се наведува како место на потекло. Родот Цимандровци биле и се едни од најбогатите и најимотни селани, а на нивните имоти во дамнешни времиња обработувале земја и припадници од другите родови (пр. Шикинци) за кои се раскажува дека и додека одморале од земјоделските работи стопаните ги терале и во „одмарање“ да завршат уште некоја работа[4]. Дополнителен доказ за статусот и знамнитоста на овие родови е фактот што од родот Мантовци потекнуваат сегашниот градоначалник на Радовиш - Сашко Николов и поранешниот пратеник Ефтим Манев[4]. Според родовското презиме Мантовци можно е да имаат и некаква врска (пр. привремено преселување) на Мантово. Останати родови во Сулдурци се: Гуштерци и Шикинци, а родот Стојови се најмлади доселеници дојдени од лакавичкото радовишко село Загорци[4]. Презимиња на семејства кои живеат во Сулдурци се: Ефтимови (припаѓаат на родот Цимандровци), Маневи, Николови (припаѓаат на Мантовци), Трајкови, Стоеви (живеат во најгорниот дел на селото), Коцеви, Јованови, Филеви, Јанкови, Ѓорѓиеви, Димитриеви, Митеви, Костадинови.

Општествени установи[уреди | уреди извор]

  • Подрачно училиште до V одделение на ОУ "Орце Николов" - Ињево — полната деветолетка е префрлена во соседното село Калуѓерица, каде учениците до IX одделение од Сулдурци одат со организиран превоз[4].

Самоуправа и политика[уреди | уреди извор]

Селото влегува во рамките на Општина Радовиш, која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на Општина Радовиш.

Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Радовиш. Селото припаѓало на некогашната општина Радовиш во периодот од 1955 до 1965 година.

Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Ињево, во која покрај селото Сулдурци, се наоѓале и селата Бучим, Воиславци, Горна Враштица, Дамјан, Дедино, Долна Враштица, Ињево, Погулево и Топалница. Во периодот 1950-1952, селото било дел од Општина Воиславци, во која влегувале селата Воиславци и Сулдурци.

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Цркви[13]

Редовни настани[уреди | уреди извор]

  • Свети Атанасиј „летен“ (15 мај) — селска слава на селото која се прославува со црковно-народен собор на старата мала црква - манастирче „Св. Атанасиј“[4], која се наоѓа на ридот веднаш над селото.

Личности[уреди | уреди извор]

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Најмногу иселеници од селото Сулдурци има во градот Радовиш и околните села Калуѓерица, Ораовица[4], Раклиш и привремена работа во Германија, но поради поволните услови за живот не се забележува поголем обем на иселување.

Галерија[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 „Попис на Македонија“ (PDF). Завод за статистика на Македонија. 2002. конс. 30 март 2013. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Панов, Митко (1998) (на македонски). Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја. Скопје: Патрија. стр. 291. 
  3. 3,0 3,1 3,2 Соколоски, Методија (1982) (на македонски). Турски документи за историјата на македонскиот народ. V. Скопје: Архив на Македонија. стр. 128-129. 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 Според кажување на Костадин (55 г.) и Илинка Ефтимови, жители на селото Сулдурци. Забележал Марио Шаревски на 02-03.04.2016
  5. Петров, Ѓорче (1896). превод: Марио Шаревски. уред. Материјали по изучувањето на Македонија (2016 издание). Скопје: Единствена Македонија. стр. 442. ISBN 978-608-245-113-8. 
  6. Тренчев, Димитар; Галев, Димитар (1984) (на македонски). Радовиш и Радовишко. Радовиш: Собрание на Општината Радовиш и Здружение на борци од НОБ. стр. 211–220. 
  7. 7,0 7,1 Видоески, Божидар (1999) (на македонски). Географската терминологија во дијалектите на македонскиот јазик. Скопје: МАНУ. стр. 155. ISBN 9989-649-64-2. 
  8. Кѫнчовъ, Василъ (1900). Македония. Етнография и статистика. София: Българското книжовно дружество. стр. 234. ISBN 954430424X. http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_35.htm. 
  9. Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 138-139.
  10. К’нчов, Васил. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900
  11. Brancoff, D.M. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905.
  12. „Население по возраст и по пол, по населени места, според пописите спроведени во Република Македонија по Втората светска војна“. Државен завод за статистика. 
  13. Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски (2011). Валентина Божиновска. уред. Карта на верски објекти во Македонија. Менора - Скопје: Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи. ISBN 978-608-65143-2-7. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]