Странецот

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
„Странецот“  
TheStranger BookCover3.jpg
Автор Албер Ками
Наслов на
оригиналот
L’Étranger
Изработувач на
корицата
Џек Валсер
Земја Франција
Јазик Француски
Жанр(ови) филозофска новела
Издавач библиотека Гилмард
Издадена 1943, Франција 1942

Странецот, (француски: L’Étranger) е роман напишан од Албер Ками, издадена во 1942 година. Таа претставува негово најпознато дело. Темата и изгледот на новелата се често прикажувани како примери на егзистенцијализам, иако самиот Ками не се смета себеси за егзистенцијалист. Впрочем, нејзината содржина изобилува со филозофски мисловни правци, вклучувајќи го најочигледно и посебно, апсурдот, но и детерминизмот, нихилизмот, натурализмот и стоицизмот. Главен лик во новелата е Мерсо, Алжирец (државјанин на Франција но живее во Северна Африка, човек од Медитеранот, homme du midi, кој тешко се усогласува со традиционалната медитеранска култура), кој навидум неразумно убива Арап бидејќи се препознал во друго лице. Приказната е поделена на два дела: прв дел - Наративното гледиште на Мерсо во прво лице пред убиството, и последователно на тоа, неговото гледиште по убиството, прикажано во вториот дел.

Заплет[уреди]

Првиот дел започнува со известувањето кое го добива Мерсо за смртта на неговата мајка. Тој присуствува на нејзиниот погреб, но воопшто не изразува емоции кои се очекувани во една таква ситуација. За време на бдеењето, кога го прашуваат дали сака да го види телото на неговата мајка, Мерсо одбива, и наместо тоа пуши цигара и пие кафе со млеко пред откриеното тело. Место да покаже чувства, тој му коментира на читачот за другите на погребот. Подоцна, сосем случајно ја сретнува Марија, поранешна колешка од работа, се препознаваат и веднаш започнуваат сексуална врска, не земајќи го во предвид фактот за смртта на Мерсовата мајка пред само неколку дена. Во наредните денови Мерсо му помага на неговиот пријател и сосед, Рејмонд Синтес да и се одмазди на неговата девојка за која се сомнева дека го изневерила. За таа цел, Мерсо се согласува да и напише писмо на девојката со единствена цел да ја покани да се врати кај Рејмонд каде тој ќе може да има секс со неа па потоа ќе ја претепа за последен пат. Мерсо не гледа причина зошто не би му помогнал, со што го прави Рејмонд задоволен. Не е загрижен што девојката ќе биде повредена бидејќи верува во приказната на Рејмонд дека го изневерила, а и самиот тој е малку пијан и карактеристично не вознемирен од било какво чувство на емпатија. Општо кажано, тој ги гледа луѓето или како интересни или како здодевни личности.

Планот со писмото успева. Девојката се враќа кај Рејмонд и тој ја претепува. Рејмонд е изнесен на суд каде Мерсо сведочи дека девојката била неверна, па Рејмонд е ослободен со опомена. После ова, братот на девојката, со уште неколку пријатели Арапи го следи Рејмонд. Рејмонд ги кани Мерсо и Марија во викендица на море на негов пријател, каде го среќаваат огорчениот брат на девојката со еден пријател Арап. Овие двајцата се соочуваат со Рејмонд и му се закануваат со нож, истовремено ударајќи го со тупаници. По случката, по некое време Мерсо се враќа сам на плажата,овој пат со пиштол што го зема од Рејмонд за да го спречи од брза реакција. На плажата го сретнува Арапот. Мерсо е дезориентиран, на работ на топлотен удар, и кога Арапот го провоцира со сончевиот одблесок од ножот, тој пука во него. Иако го убива Арапот уште со првиот истрел, Мерсо, со кратки паузи, пука уште четири пати во трупот. На читачот не му открива ниедна посебна причина за извршениот злочин, ако воопшто постои таква, освен фактот дека му пречела жештината и сонцето, ниту пак му ги доловува емоциите што ги чувствува во тој момент.

Во вториот дел Мерсо веќе е во затвор, и во овој дел е доловено неговото апсење, времето кое го поминува во затворот и судењето кое му претстои. Неговата општа рамнодушност му го прави поднослив престојот во затворот, особено откако се навикнува на идејата дека не може да оди на места каде што сака, ниту пак може да си ги задоволи сексуалните желби со Марија. Времето го поминува во спиење или ментално листајќи ги предметите кои ги поседувал во неговиот стан. За време на судењето јавниот обвинител го окарактеризира Мерсо како бездушен човек без грижа на совеста поради неговата спокојност и пасивност, па се концентрира главно на Мерсовата неспособност и неподготвеност да плаче на погребот на неговата мајка наместо на актуелното убиство. Адвокатот го притиска Мерсо да ја каже вистината но не постигнува ништо. Во таа ситуација Мерсо му објаснува на читателот дека тој едноставно никогаш вистински не бил способен да почувствува каење или чувства за било кој настан во животот. Ироничниот обвинител мелодрамично го окарактеризира Мерсо како бездушен монструм, без грижа на совеста, и тврди дека поради тоа заслужува смртна казна за извршеното дело. И покрај одбраната на Мерсо од страна на адвокатот кој му вели дека очекува поблага казна, тој се престрашува кога судијата ја соопштува конечната одлука, т.е. отсекување глава во јавност.

Во затворот, додека го чека погубувањето со гилотина, Мерсо доаѓа во контакт со еден поп кој му подава рака за свртување кон Господ, но тој го одбива објаснувајќи му дека тоа за него е само губење време.По настојувачките обиди на попот да го оттргне Мерсо од неговиот атеизам, на крајот Мерсо збеснува доживувајќи кулминациски испад на своите фрустрации и апсурдноста на човековата состојба. Непрекинато страда во бесмисленоста на неговото постоење. Најпосле ја сфаќа индиферентноста на универзумот кон човечкиот вид (помирувајќи се со неговото погубување), и си вели: „Како слепиот бес да ме прочисти и ме спаси од надежта”. За прв пат, во ноќта богата со ѕвезди и знаци, и се отворив себеси на благата индиферентност на овој свет. Наоѓајќи ја слична на себе, како сестра, вистински чувствувам дека сум бил среќен, и пак се почувствував среќен. За да биде се совршено, и за да се почувствувам помалку сам, би можел само да посакам да има голема толпа на посетители на денот на погубувањето кои ќе ме поздравуваат со омразни извици.

Приод кон книгата[уреди]

Литературно класифицирана како егзистенцијална новела, Странецот ја изложува теоријата на абсурдот на Ками. Во првата половина од приказната, Мерсо е доловен како неперспективен човек, кој егзистира само преку сетилните искуства (погребната церемонија, пливањето во морето, спиењето со неговата девојка). Мерсо не е свесен за апсурдноста на човековото постоење, а сепак таа влијае врз неговите постапки, па така единствените вистински работи се неговите телесни искуства, поради што го убива Арапот како реакција на физичкиот ефект на сонцето додека се движи кон противникот на озрачената плажа. Како такво убивањето на Арапот е бесмислено, само уште една вообичаена случка што му се случила на Мерсо. Како врв на сето тоа е напорната интроспекција на Мерсо за животот и неговата смисла додека истовремено размислува за неговата претстојна смрт и официјалното извршување на неговата смртна казна.

Во вториот дел од новелата се анализира самоволието на правдата. Јавниот службеник составувајќи ги деталите од убиството му вели на Мерсо дека покајувањето и свртувањето кон христијанството би можеле да го спасат, но тој одбива да се преправа дека се пронашол во некоја религија. Мерсовата трогателна искреност ја потиснува неговата самозаштита, и тој ја прифаќа казната како последица на она што го сторил, како дел од состојбата на статус кво. Реалната смрт на Арапот како човечко суштество со семејство е навидум безначајна со оглед на тоа што Ками речиси ништо не ни кажува за него освен дека е мртов. Впрочем, од Мерсо никогаш не е побарано да се соочи, да се искаже или да коментира за или во врска со жртвата за било што друго освен за тоа дека е жртва на неговиот злочин и причина за неговата тековна тешка ситуација. Човечкиот род како жртва и нечовечноста при убивањето човечко суштество се привидно зад самиот чин.

Тематски, апсурдот ја потиснува одговорноста. Мерсо ја посакува смртта и покрај неговото телесно мачење. Неговите апстрактни сетилни согледувања само физички влијаат врз него и соодветствуваат на неговото човечко битие. Во соочувањето со смртта тој наоѓа откровение и среќа во „благата рамнодушност на светотˮ. Основа на таа среќа е малата пауза што ја направил кога го испукал првиот, кобен истрел во Арапот. На испрашувањето од судијата, Мерсо спомнува дека не смета дека е битно тоа што напрвил пауза па потоа испукал уште четири пати. Во тој поглед тој е објективен бидејќи навистина немало некоја разлика. Арапот умрел уште по првиот истрел, и според тоа наредните четири не го направиле „повеќе мртовˮ. Апсурдноста е во создавањето правен систем од страна на општеството кој ќе и даде смисла на смртната казна за неговиот злочин. Фактот дека смртната казна е прочитана во 8 а не во 5 часот попладне како и фактот дека е изречена од некои безизразни Французи, или Германци или Кинези, во голема мера ја намалува сериозноста на одлуката.

Ками и Сартр особено беа на страната на Францускиот отпор против фашистите. Во нивното пријателство нивните ставови се разликуваа само во филозофска смисла. Албер Ками го претставува светот како бесмислен, и оттаму дека смислата е создадена сама по себе, а индивидуалецот е тој кој им дава смисла на околностите. Ками се занимава со ова прашање како и со прашањето за односот на човек со човек преку размислувања за самоубиство во новелите: Среќна смрт и Чума. Од страна на научно стручна литература Ками ги има напишано: Бунтовникот и Митот за Сизиф.

Трите преводи значително се разликуваа во стилот. Преводот на Гилбер е формален, што е истакнато во воведниот дел на првата глава. Оригиналната прва реченица на француски е "Aujourd'hui, maman est morte. Ou peut-être hier, je ne sais pas. J'ai reçu un télégramme de l'asile: Mère décédée. Enterrement demain. Sentiments distingués. Cela ne veut rien dire. C'était peut-être hier", додека пак Гилберовиот превод гласи: "Mother died today. Or, maybe, yesterday; I can't be sure. The telegram from the Home says: Your mother passed away. Funeral tomorrow. Deep sympathy. Which leaves the matter doubtful; it could have been yesterday." Ларедовиот превод е овој: Mother died today. Or maybe yesterday, I don't know. I had a telegram from the home: 'Mother passed away. Funeral tomorrow. Yours sincerely.' That doesn't mean anything. It may have been yesterday.", а преводот на Вард гласи вака: "Maman died today. Or yesterday maybe, I don't know. I got a telegram from the home: Mother deceased. Funeral tomorrow. Faithfully yours. That doesn't mean anything. Maybe it was yesterday." Маman е неформален француски збор кој му прилега на англискиот Mum/Mam/Mom, така да точниот превод на воведната реченица би гласел вака: "Today, mama died. Клучна разлика во преводот е баш тоа, конотација на вистинските емоции од францускиот во клучната реченица. Пример: "I laid my heart open to the benign indifference of the universe" наспроти "I laid my heart open to the gentle indifference of the universe" (оригинален француски: la tendre indifférence du monde = буквално, "the tender indifference of the world").

Преводи на насловот[уреди]

На француски „étranger” може да значи странец, туѓинец, непознат, надворешен, неупатен итн. Веројатно, насловот може да биде преведен и како „Туѓинецот” бидејќи Мерсо како антикомичен протагонист е културно далечен од Алжир, и како „Аутсајдер” бидејќи се чувствува како да не припаѓа на арапското муслиманско општество во кое живее како доселеник. Тој не ја разбира неопходноста да се држи до општопознатите гестови и емоции во секојдневниот живот, и поради тоа на крајот пропаѓа. Бидејќи е несвесен за причините за неговото живеење, Мерсо не е оптоварен со била каква смисла надвор од неговото сетилно чувство. Оваа негова карактерна црта го прави туѓинец во општеството. Поради тоа, поголемиот број англиски преводи на L’Étranger се насловени „Странецот”, а помалку се насловени „Аутсајдерот”.