Странецот

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Странецот  
корица на македонско издание
Автор Албер Ками
Наслов на
оригиналот
L’Étranger
Изработувач на
корицата
Џек Валсер
Земја Франција
Јазик Француски
Жанр(ови) филозофски роман
Издавач библиотека Гилмард
Издадена 1943, Франција 1942

Странецот (француски: L’Étranger) — роман на Албер Ками, издаден во 1942 година. Веројатно најпознатиот роман на Ками, но честопати се вбројува и меѓу најпознатите дела на францускиот егзистенцијализам. Впрочем, романот покрај директно егзистенцијалистичките теми како апсурдот, обработува и теми од други филозофски правци како детерминизмот, нихилизмот, натурализмот и стоицизмот.

Главен лик во романот е Мерсо, Алжирец (државјанин на Франција, но живее во Северна Африка), кој обземен од тегобност, здодевност и бесмисла, навидум без причина, убива млад Арап. Приказната е поделена на два дела, во првиот дел прикажани се настаните кои водат до убиството, а во вториот настаните кои следат откако Мерсо е приведен.

Романот, отпрвин не доживува успешен прием од публиката, но веќе второто издание, поттикнато од есеј на Жан Пол-Сартр, доживува поголем успех. Во јануари, 1955, Ками изјавува:

Одамна го сумирав Странецот, признавам, на доста парадоксален начин: 'Во нашето општество секој човек кој не плаче на погребот на мајка си, ризикува да биде осуден на смрт.' Сакав само да кажам дека јунакот на мојата книга е осуден бидејќи одбива да ја игра играта.[1]

Странецот е денес широко читана и почитувана книга. Таа е меѓу стоте книги на векот на списокот од списанието Ле Монд, а постојат и две помалку познати, европски филмски адаптации.

Преводи на насловот[уреди | уреди извор]

На француски „étranger” може да значи странец, туѓинец, непознат, надворешен, неупатен итн. Веројатно, насловот може да биде преведен и како Туѓинецот бидејќи Мерсо е културно отуѓен од Алжир, или како Неприпадник, или Отфрленик бидејќи се чувствува како да не припаѓа на арапското муслиманско општество во кое живее како доселеник. На уште повисоко ниво, Мерсо е отуѓен од човештвото воопшто, неможејќи да ги прифати човековите норми, ниту да ја разбере човечката емоција, надвор од сетилноста. Мерсо е странец и во однос на себеси, непознавајќи се во целост. Поради овие причини на различни јазици постојат различни преводи на насловот. На македонски, вообичаениот превод Странецот, е соодветен бидејќи, барем во секојдневниот говор, тоа означува и туѓинец во смисла на доселеник од друга земја или регион, а истовремено и човек кој е непознат, оттргнат.

Заплет[уреди | уреди извор]

Прв дел[уреди | уреди извор]

Првиот дел започнува со известувањето кое го добива Мерсо за смртта на неговата мајка. Тој присуствува на нејзиниот погреб, но воопшто не изразува емоции кои се очекувани во една таква ситуација. За време на бдеењето, кога го прашуваат дали сака да го види телото на неговата мајка, Мерсо одбива, и наместо тоа пуши цигара и пие кафе со млеко пред откриеното тело. Наместо да покаже чувства, тој коментира за присутните на погребот. Подоцна, сосем случајно ја сретнува Марија, поранешна колешка од работа, со која набргу започнува сексуална врска. Во наредните денови Мерсо му помага на неговиот пријател и сосед, Рејмонд Синтес да ѝ се одмазди на девојка му за која се сомнева дека го изневерила. За таа цел, Мерсо се согласува да и напише писмо на девојката со намера да ја покани да се врати кај Рејмонд каде тој ќе може да има секс со неа за да ја претепа за последен пат. Мерсо прифаќа без размислување. Тој не е загрижен што девојката ќе биде повредена, бидејќи верува во приказната на Рејмонд дека го изневерила, а и самиот тој е малку пијан и вообичаено невознемирен од било какво чувство на емпатија. Општо кажано, тој ги гледа луѓето или како интересни или како здодевни личности.

Планот со писмото успева. Девојката се враќа кај Рејмонд и тој ја претепува. Рејмонд е изнесен на суд каде Мерсо сведочи дека девојката била неверна, па Рејмонд е ослободен со опомена. После ова, братот на девојката, со уште неколку пријатели Арапи го следи Рејмонд. Рејмонд ги кани Мерсо и Марија во викендица на море на негов пријател, каде го среќаваат огорчениот брат на девојката со еден пријател Арап. Овие двајца му приоѓаат на Рејмонд и му се закануваат со нож, истовремено удирајќи го со тупаници. По случката, по некое време Мерсо се враќа сам на плажата, овој пат со пиштол што го зема од Рејмонд за да го спречи од брза реакција. На плажата го сретнува Арапот. Мерсо е дезориентиран, на работ на топлотен удар, и кога Арапот го провоцира со сончевиот одблесок од ножот, тој пука во него. Иако го убива Арапот уште со првиот истрел, Мерсо, со кратки паузи, пука уште четири пати во трупот. На читачот не му открива ниедна посебна причина за извршениот злочин, ако воопшто постои таква, освен фактот дека му пречела жештината и сонцето, ниту пак му ги доловува емоциите што ги чувствува во тој момент.

Втор дел[уреди | уреди извор]

Во вториот дел Мерсо веќе е во затвор, и во овој дел е доловено неговото апсење, времето кое го поминува во затворот и судењето кое му претстои. Неговата општа рамнодушностго прави поднослив престојот во затворот, особено откако се навикнува на идејата дека не може да оди на места каде што сака, ниту пак може да си ги задоволи сексуалните желби со Марија. Времето го поминува во спиење или ментално листајќи ги предметите кои ги поседувал во неговиот стан. За време на судењето јавниот обвинител го карактеризира Мерсо како бездушен човек без грижа на совеста поради неговата спокојност и пасивност, па се концентрира главно на Мерсовата неспособност и неподготвеност да плаче на погребот на неговата мајка наместо на самото убиство. Адвокатот го притиска Мерсо да ја каже вистината но не постигнува ништо. Во таа ситуација Мерсо му објаснува на читателот дека тој едноставно никогаш вистински не бил способен да почувствува каење или чувство за било кој настан во животот. Ироничниот обвинител мелодраматично го карактеризира Мерсо како бездушен монструм, без грижа на совеста, и тврди дека поради тоа заслужува смртна казна за извршеното дело. Покрај одбраната на Мерсо од страна на адвокатот кој му вели дека очекува поблага казна, тој се престрашува кога судијата ја соопштува конечната одлука - јавно обезглавување.

Во затворот, додека чека да биде погубен, Мерсо е посетен од свештеник кој му нуди да се сврти кон Господ, но тој го одбива објаснувајќи му дека тоа за него е само губење време. По настојувањето на свештеникот да го оттргне Мерсо од неговиот атеизам, Мерсо се разгневува и ја изјаснува својата фрустрација кон апсурдноста на постоењето. Мерсо е убеден дека ниту еден човек нема право да осудува некој друг. Мерсо се предава на убавината на ноќното небо и мирно ја прифаќа смртта.

Критичка анализа[уреди | уреди извор]

Книжевната одредба на романот е дека станува збор за т.н. егзистенцијалистички роман, во кој е изложена филозофијата на апсурдот, за која самиот Ками честопати се нарекува основоположник. Во првата половина од приказната, Мерсо е доловен како неперспективен човек, кој егзистира само преку сетилните искуства (погребната церемонија, пливањето во морето, водењето љубов со неговата девојка). Мерсо не е свесен за апсурдноста на човековото постоење, а сепак таа влијае врз неговите постапки, па така единствените вистински нешта се неговите телесни искуства, поради што го убива Арапот како реакција на физичкиот ефект на сонцето додека се движи кон противникот на озрачената плажа. Како такво, убивањето на Арапот е бесмислено, само уште една вообичаена случка што му се случила на Мерсо. Како врв на сето тоа е напорната интроспекција на Мерсо за животот и неговата смисла додека истовремено размислува за неговата престојна смрт и официјалното извршување на неговата смртна казна.

Во вториот дел од романот се анализира самоволието на правдата. Јавниот службеник составувајќи ги деталите од убиството му вели на Мерсо дека покајувањето и вртењето кон христијанството би можеле да го спасат, но тој одбива да се преправа дека се пронашол во некоја религија. Мерсовата трогателна искреност ја потиснува неговата самозаштита, и тој ја прифаќа казната како последица на она што го сторил, како дел од состојбата на статус кво. Реалната смрт на Арапот како човечко суштество со семејство е навидум безначајна со оглед на тоа што Ками речиси ништо не ни кажува за него освен дека е мртов. Впрочем, од Мерсо никогаш не е побарано да се соочи, да се искаже или да коментира за или во врска со жртвата за било што друго освен за тоа дека е жртва на неговиот злочин и причина за неговата тековна тешка ситуација. Човечкиот род како жртва и нечовечноста при убивањето човечко суштество се привидни зад самиот чин.

Тематски, апсурдот ја потиснува одговорноста. Мерсо ја посакува смртта и покрај неговото телесно мачење. Неговите апстрактни сетилни согледувања само физички влијаат врз него и соодветствуваат на неговиот карактер. Во соочувањето со смртта тој наоѓа откровение и среќа во „благата рамнодушност на светотˮ. Основа на таа среќа е малата пауза што ја направил кога го испукал првиот, кобен истрел во Арапот. На испрашувањето од судијата, Мерсо спомнува дека не смета дека е битно тоа што напрвил пауза па потоа испукал уште четири пати. Во тој поглед тој е објективен бидејќи навистина немало некоја разлика. Арапот умрел уште по првиот истрел, и според тоа наредните четири не го направиле „повеќе мртовˮ. Апсурдноста е во создавањето правен систем од страна на општеството кој ќе и даде смисла на смртната казна за неговиот злочин. Фактот дека смртната казна е прочитана во осум, а не во пет часот попладне како и фактот дека е изречена од некои безизразни Французи, или Германци или Кинези, во голема мера ја намалува сериозноста на одлуката.

Ками и Сартр се особено на страната на Францускиот отпор против фашистите. Во нивното пријателство нивните ставови се разликуваат само во филозофска смисла. Албер Ками го претставува светот како бесмислен, и оттаму дека смислата е создадена сама по себе, а индивидуалецот е тој кој им дава смисла на околностите. Ками се занимава со ова прашање како и со прашањето за односот на човек со човек преку размислувања за самоубиството во романите: Среќна смрт и Чума. Од страна на научно стручна литература Ками ги има напишано: Бунтовникот и Митот за Сизиф.

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Carroll, David. Albert Camus the Algerian: Colonialism, Terrorism, Justice. Columbia University Press. стр. 27.