Стежер
| Стежер | |
|---|---|
 | |
| Гранка со листови и желади | |
| Научна класификација [ у ] | |
| Царство: | Растенија |
| клад: | Скриеносеменици |
| клад: | Евдикоти |
| клад: | Розиди |
| Ред: | Буковидни |
| Семејство: | Буки |
| Род: | Даб |
| Вид: | Стежер |
| Научен назив | |
| Quercus robur | |
 | |
| Ареал на распространетост на стежерот | |
| Синоними | |
|
Список
| |
Стежер[1] или блатен даб (латински: Quercus robur) — вид високо листопадно дрво од родот даб.
Распространетост
[уреди | уреди извор]Стежерот е широко распространет европски вид. Неговиот опсег се протега од Атлантскиот Океан на запад до Урал, Кавказ и Каспиското Море на исток. Се протега на север до Шкотска и Скандинавија (63° СГШ), а на југ до север на Иберискиот Полуостров, Апенините и Балканскиот Полуостров. За разлика од горунот, се среќава и во области со континентална клима.[2]
Во Македонија се среќаваат поединечни стебла или во група по влажните станишта покрај блатата, езерата и реките во низините. Познат е за Дојранско, а се посочува и за Струмичко, Валандово, Охрид, Преспа, Демир Хисар, Овче Поле, долината на Црна Река.[3]
Изглед
[уреди | уреди извор]Стежерот може да достигне висина до 50 метри, со пречник на стеблото од околу 2,5 метри (регистрирани се дрвја со пречник до 6 метри). Тоа е долговечно дрво кое може да живее до 2000 години.[2]
Круната е широка, неправилна и добро разгранета, со силни, закривени и неправилни гранки во облик на колена. Кората е мазна кога е млада, а со возраста станува дебела (до над 10 сантиметри), сивокафеава по боја и надолжно подлабоко пукнатина (до 3-4 см), и попречно со плитки бразди. Младите гранчиња се голи или многу брзо оголуваат. Повеќе или помалку аглести.[2]
Неговиот коренов систем е многу развиен. Кога е млад, развива корен (средиштен корен), кој продира во длабочина од неколку метри. Подоцна, страничните корени се развиваат во ширина.[2] Образува ектотрофна микориза, па затоа тартуфите растат најдобро во симбиоза со корените на горуните и стежерите.[4]
Пупките се јајцевидни, тркалезни, полутапи, по облик претежно петаголни. Тие се покриени со бројни, голи, спирално распоредени лушпи со светлокафеава боја. Листовите се едноставни, наизменично распоредени на гранката. Тие се тревести, ретко малку кожести, обратно јајчести, тапи на врвот, заоблени или свиткани, асиметрична основа. Младите листови се малку влакнести, но брзо стануваат голи. Тие се темнозелени и сјајни на лицето, посветли на задната страна. Работ на листот е широко засечен со 4-5 (ретко до 8) асиметрични, тапи и тркалезни лобуси. Петелката е доста дебела, гола, долга 3 до 5 мм (поретко и до 10 мм).[2][5]
Цветовите се еднополови; машките гроздови се висечки, долги 2 до 5 см. Женските цветови се групирани до 5 заедно, на долги дршки. Цветаат заедно со пролистувањето, април-мај. Плодот е желад, со променлива големина и облик. Обично е издолжен-овален, долг 2 до 4 см, со светлокафеава боја. Потемните надолжни ленти се лесно видливи на свеж желад. Купулата („капата“) покрива 1/3 до 1/2 од желадот. Лушпите на купулата се распоредени една од друга, широки и малку влакнести. Ги има помалку отколку кај горунот. Желадот виси 3–7 см долга цветна петелка . Зрее во септември и октомври.[2] Се размножува генеративно со семе[5] и вегетативно со калемење (особено украсни форми).[6]
Лисја
Кора
Реси од машки цвет
Плод - желад
_-_Noordwijk,_Coepelduynen.jpg)
Живеалиште
[уреди | уреди извор]Стежерот не успева на големи надморски височини како горунот, но во некои делови од својот опсег достигнува од 1100 (во Апенините ) до 1200 м надморска височина (во Пиринеите ) и дури и повисоко (во Средишните Алпи). Има долга вегетациска сезона. Обично расте во рамнини и долини. Потребни му се длабоки, глинести или песокливи, плодни, свежи и влажни почви. Расте и на почви кои не се плодни на површината, но содржат доволно хранливи материи и вода во подлабоките слоеви. Потешко поднесува кисели почви, но може да поднесе одредена концентрација на сол. Затоа се среќава и во мочуришта и во степски области на црница. Поднесува повремени поплави и високи нивоа на подземни води. Не напредува на плитка и сува почва. Затоа неговите живеалишта се главно на алувијални почви, низини или малку ридест терен. Чувствителен е на доцни мразови, но поднесува високи температури. Отпорен е на ветер и чад.[2]
Употреба
[уреди | уреди извор]
Дрвна индустрија
[уреди | уреди извор]Дрвото од стежер е стандард за квалитет на дрво поради неговите естетски, физички, механички, технолошки и функционални својства. Поради исклучителниот квалитет на дрвото, на стежерот му е дадена меѓународната карактеристика славонски даб : неговото дрво е фино, со подеднакво тесни, правилни прстени, златно жолта боја, убаво, издржливо и лесно за обработка.[7] Овој поим не означува географско потекло, туку дабово дрво со рамномерно распоредени прстени за раст со ширина од околу 2,0 мм, одредена боја, текстура, сјај, густина, цврстина и издржливост на високо квалитативно ниво. Дабовото дрво е познато по тоа што има голема издржливост под вода и во земја.[8]
Се користи за различни намени: како градежен материјал, за железнички прагови, греди и столбови. Во внатрешното уредување, дабот се користи за изработка на разни видови подови, скали и мебел. Висококвалитетна дабовина се користи за изработка на фурнир, а од него се изработуваат и бочви.[5] Дрвото на стежерот било ценето и во минатото, не само поради неговиот квалитет, туку и поради одредена закривеност на дрвото, погодна за изработка на закривени делови од бродови. Познато е дека, покрај бродоградбата, ова дрво се користело во Венецијанската Република за изградба на Венеција. Дебели колци се изработувале од стежерни трупци кои биле забивани во калливата земја и на нив биле подигнати познатите згради на кои денес им се восхитуваме.[9] Стежерот има уште една значајна одлика. Неговото дрво кое поминува извесно време во земјата, без разлика дали пристигнало таму како резултат на природни настани или како резултат на намерна модификација од страна на човекот, добива потемна боја, ја хомогенизира својата структура и станува ценето во уметничкиот израз, особено во резбарството.[8]
Желадот како храна
[уреди | уреди извор]
Познато е дека за време на владеењето на принцот Милош Обреновиќ, „хранењето на свињите со желади“ било еден од најчестите методи за екстензивно гоење на свињите во Србија, во дабови и букови шуми.[10] Денес, овој вид исхрана е особено популарен во органското земјоделство.
Дабовите желади се користат во човечката исхрана уште од древно време. Утврдено е дека желадите од стежерот и горунот се користеле во исхраната уште во неолитот. Желадите на многу видови дабови, вклучувајќи ги и стежерот, се богати со скроб, шеќер, протеини, масти, смола и танини. Јадливоста на желадите зависи токму од содржината на танини во нив. Високата содржина на танини резултира со горчлив вкус на плодовите и ја ограничува нивната употреба во човечката исхрана. Горуните припаѓаат на видовите чии желади имаат ниска содржина на танини и многу скроб. Желадите сè уште се користат во исхраната денес од страна на застапниците на природната исхрана и можат да се користат печени како слатки костени, како пире, мелени во брашно како додаток на леб или печени и мелени како замена за кафе. Во Германија, изразот „кафе од желади“ (Eichelkaffe) е сè уште познат денес.[11]
Употреба во медицината
[уреди | уреди извор]Кората од стежерот и горунот (Cortex Quercus) се користи во медицината како средство за средство за стегање, средство за плакнење и запирање на крвавењето.[12] Може да се користи и како противотров за труење со тешки метали доколку е потребно. Се собира рано напролет, пред да никнат листовите или наесен, откако ќе паднат листовите, а од млади стебла, изданоци или гранки се собира само целосно мазната кора.[13]
Дабови шуми
[уреди | уреди извор]Дабовите шуми се живеалиштето каде што најдобро напредуваат тартуфите, што често може да биде од големо економско значење. Тартуфите најдобро растат во симбиоза со корените на горуните и стежерите. [4]
Важност во озеленувањето
[уреди | уреди извор]Како и повеќето други дабови, и стежерот се користи во уредување на поголеми површини, поединечно или во групи, но исто така и во редови дрвја на широки булевари.[14] Познати се голем број украсни сорти на овој вид, вклучително:[2]
- Quercus robur 'Atropurpurea' - бавнорастечка сорта со мали, темновиолетови лисја,
- Quercus robur 'Concordia' - со жолта боја на лисјата,
- Quercus robur 'Fastigiata' - валчест облик на круната со странични гранки насочени кон врвот,
- Quercus robur 'Pectinata' - листовите се пердувесто поделени, исечени речиси до главната жила,
- Quercus robur 'Pendula' - сорта со широка круна и висечки гранки,
- Quercus robur 'Umbraculifera' - правилен, кружен облик на круната.
Quercus robur 'Конкордија'
Quercus robur 'Конкордија'
Quercus robur 'Fastigiata'
Quercus robur 'Pectinata'
_DSC_3333_b.jpg)
Галерија
[уреди | уреди извор]
Лист
Quercus robur
Q. robur
.jpg)
.jpg)
.jpg)
adrvf.jpg)
.jpg)
.jpg)
sdff.jpg)
Поврзано
[уреди | уреди извор]Наводи
[уреди | уреди извор]- ↑ „Даб горун“ (PDF). Екосвест. Посетено на 12 јули 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Вукићевић, Емилија (2005). Декоративна дендрологија. 781 (2. изд.). Београд: Привредно финансијски водич. стр. 272–304.
- ↑ Мицевски, Кирил (1993). Флора на Република Македонија. Том I св.2. Скопје: Македонска академија за науките и уметностите. стр. 202-203.
|access-date=бара|url=(help) - 1 2 „Tartufi“. Посетено на 30. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|accessdate=(help) - 1 2 3 Lanzara, Paola (1982). Drveće. Zagreb: Mladinska knjiga.
- ↑ Borzan, Želimir; Littvay, Tibor (1989). „Vegetativno razmnožavanje hrasta lužnjaka strojnim cijepljenjem“ (PDF). Šumarski list. 11-12 (Savez društava inženjera i tehničara šumarstva i drvne industrije Hrvatske): 557–566. Посетено на 30. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|access-date=(help) - ↑ Klepac, Dušan (2002). „Hrast lužnjak (Quercus robur L.) - spoznaje“. Šumarski list. 7–8: 359. Посетено на 31. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|access-date=(help) - 1 2 Шошкић, Борислав (јул-октобар 2006.). „Својства и употреба храстовог дрвета Србије“. Шумарство. 3: 109–124. Проверете ги датумските вредности во:
|date=(help) - ↑ Lara, Černicki (jul-avgust 2012.). „Dragulj sredozemne šumske vegetacije“ (PDF). Hrvatske šume. 187/188: 16. Посетено на 31. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|access-date=, |date=(help) - ↑ Dušanović Pasello, Đorđo. „Žir kao dopunsko hranivo za životinje“. GAUS Agencija. Архивирано од изворникот на 16. 09. 2020. Посетено на 29. 01. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|accessdate=, |archive-date=(help) - ↑ Grlić, Ljubiša (1986). Enciklopedija samoniklog jestivog bilja. Zagreb: August Cesarec. стр. 83–85.
- ↑ „Hrast“. Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Посетено на 31. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|accessdate=(help) - ↑ Туцаков, Јован (1984). Лечење биљем : фитотерапија. Београд: Рад. стр. 664–665.
- ↑ Шустер, Лидија. „Фенологија и биоеколошке карактеристике храста лужњака (Quercus robur L.) у Новом Саду“ (PDF). Пољопривредни факултет Универзитета у новом Саду. Посетено на 31. 1. 2016. Проверете ги датумските вредности во:
|accessdate=(help)
Надворешни врски
[уреди | уреди извор]
Стежер на Ризницата ?
Quercus robur на Викивидовите ?- Quercus robur - information, genetic conservation units and related resources. European Forest Genetic Resources Programme (EUFORGEN)
|