Старомакедонски јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Старомакедонски јазик
Зборуван во: Античка Македонија
Исчезнување: Кон III век п.н.е.
Јазично семејство: Индоевропско
 Старомакедонски јазик
Јазични кодови
ISO 639-1: нема
ISO 639-2: -
ISO 639-3: xmk

Старомакедонски јазик или антички македонски јазик — јазикот на античките Македонци. На овој палеобалкански јазик зборувало населението во Античка Македонија, во текот на Ι милениум п.н.е..

Сознанијата за овој јазик се многу скудни, бидејќи не постојат сочувани текстови, неспорно напишани на него, макар што, од античките извори е собран еден корпус автентични македонски зборови, главно од натписи врз монети, и од лексиконот на Хесихиј Александриски (V век), кој содржи околу 700 зборови и имиња.

Грчки карактер на изворите за јазикот[уреди | уреди извор]

Треба да се напомене дека сите овие извори се дела напишани од Грци кои подоцна добиле желба за присвојување на македонштината, така што самите зборови, нивната употреба, звучност и воопшто, карактерот на јазикот може да се предмет на целосна измена или грчко претставување на нештата, како што среќаваме и со другите народи (како што било грчкото претставување на имињата на сите негрчки поими и имиња). Во статијава се претставени тие наоди какви што се, па така статијата има повеќе документарен карактер за тие наоди отколку да изрази тврдење за вистинското потекло и карактер на старомакедонскиот јазик.

Карактеристики[уреди | уреди извор]

Како што рековме, многу малку се знае за овој јазик. Тоа што се знае е изведено само од зборовите кои ги имаме. Тука можеме да видиме гласовни преломувања карактеристични за праиндоевропскиот јазик (ПИЕ), напишани како β, γ, δ за разлика од сите грчки дијалекти кај кои се нечујни, сведени на φ, χ, θ.

  • Македонскиот збор δανός дáнос (смрт, од праиндоевропскиот (ПИЕ) *dhenh2- 'напуштање'), споредено со обичниот грчки збор θάνατος тáнатос
  • Македонскиот збор ἀβροῦτες аброутес или ἀβροῦϜες аброувес за разлика од обичниот грчки збор ὀφρῦς офрус или 'веѓи'
  • Македонскиот збор Βερενίκη Вереникē за разлика од обичниот грчки збор Φερενίκη Ференикē, 'победоносен'
  • ἄδραια адраја ('ведро време'), за разлика од обичниот грчки збор αἰθρία аитриа, од ПИЕ *h2aidh-
  • βάσκιοι бáскиои ('називи'), од ПИЕ *bhasko
  • Според Хдт. 7.73 (ц. 440 п.н.е.), македонците велеле дека григијците биле наречени Бригои пред да мигрираат од Тракија во Анадолија (околу 1200 п.н.е.).
  • μάγειρος мáгеирос ('месар') бил позајмен од дорскиот во атичкиот. Виторе Писани вели дека овој збор е од првобитно македонско потекло, кој изгледал вака: μάχαιρα мáхаира ('нож', <ПИЕ *magh-, 'борење')

Истиот третман може да се види во другите палеобалкански јазици, како на пр. фригискиот бекос ('леб'), илирскиот багарон ('топол'), но атичкиот φώγω фōгō ('пече'), сите од ПИЕ *bheh3g-. Бидејќи сите ови јазици ни се познати преку грчката азбука, која нема знаци за гласовни аспирации, не се знае дали деаспирацијата навистина се случила, или β, δ, γ биле земени како најблиските букви за изразување на гласовните аспирати.

Доколку γοτάν готáн ('прасе') е сродно на *gwou ('стока'), тогаш ова укажува на усненозаднонепчените согласки биле или недопрени, или се споиле со веларите, за разлика од грчкиот третман (атички βοῦς боус). Меѓутоа вакви деривати, не се непознати во грчките дијалекти; споредете го дорскиот (спартански) збор γλεπ- глеп- за обичен грчки βλεπ- блеп-, како и за дорски γλάχων глáchōn and јонски γλήχων глēхōн од обичен грчки βλήχων блēхōн.[1]

Ред примери укажуваат на тоа дека заднонепчените согласки со време станале безвучни, особено при почетокот на зборовите: κάναδοι кáнадои, 'челуст' (<ПИЕ *genu-); κόμβους кóмбус, 'катници' (<ПИЕ *gombh-); во рамките на зборовите: ἀρκόν аркóн (атички ἀργός аргóс); македонскиот топоним Акесаменаи, од пиеријанското име Акесаменос (ако Akesa- се изведе од грчкиот збор агасомаи, агамаи, „вчудоневидува“; споредете го тракиското име Агасаменос).

Речник[уреди | уреди извор]

Овие зборови се доаѓат од речниците на Хесихиј, Америас, Јулиус Покорни, и Климент од Александрија:

  • Абровтес - Обрви, Веѓи (Хесихиј)
  • Аддее - Ајде! (Хесихиј)
  • Адраја - Ведро Време (Хесихиј)
  • Акреа - Ќерка (Хесихиј)
  • Акмон - Камен (Од топонимот Халиакмон)
  • Акроној - Крајни Камени (Хесихиј)
  • Амале - Омилен (Хесихиј)
  • Аппа - Татко (EM 167.32)
  • Арантидес - Еринии (Хесихиј)
  • Афао - Пофали (AP 11.366)
  • Веду - Вода и бог на воздухот. (Климент од Александрија)
  • Берга - Брегa, Брдо (Покорни)
  • Гавалан - Глава (Хесихиј)
  • Гаркан - Гранка (Хесихиј)
  • Готан - Прасе (можеби е поврзан со зборот "Гуда" од зборот "Гудаствири") (Хесихиј)
  • Гортунија - Град (Хеијнриш Тишнер)
  • Грабијон - Габер (Америас)
  • Деа - Ден (од зборот "ин деа," што значи пладне)
  • Дуа - Два (Ото Хофман)
  • Доракс - Торакс (Хесихиј)
  • Изела - Желба (можеби бил огласен како "Жела," но не се знае.) (Хесихиј)
  • Кал - Кал (од зборот Каларругај)
  • Каларругај - Калливи јаругови (Америас)
  • Краббатос - Кревет (Хесихиј)
  • Каусија - Кацига (Plu. Ant. 54)
  • Кебле - Келав (Хесихиј)
  • Клинотрокон - Клен (Теофраст)
  • Коммараиј - Омар, рак (Хеијнриш Тишнер)
  • Лаке - Лук (од зборот "Лакедалма," солена вода со лук)
  • Леугаја - Легија (Arr. An. 2.9.3)
  • Ниба - Снег (Ото Хофман)
  • Нива - Нива, ливада (Ото Хофман)
  • Ниса - Снаа (Ото Хофман)
  • Печари - Елен (можеби е поврзано со зборот "Пешачи") (Америас)
  • Параос - Орел (можеби е поврзано со зборот "Парят," што по рускиот јазик значи "лета, пловка") (Хесихиј)
  • Пелла - Поле (Хеијнриш Тишнер)
  • Хетаирои - Хетера (Покорни)
  • Схојдос - Судии (H.G. Liddell, Perseus)
  • Теијно - Тегни (H.G. Liddell, Perseus)
  • Тшелнику - Челникот, Водачот (Richard Gabriel)
  • Закелтидес - Зелкила, Зеленило, Зеленчук (Америас)

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Albrecht von Blumenthal, Hesychstudien, Stuttgart, 1930, 21.