Српски речник

Насловна страница на „Српски речник“

Некои зборови од речникот

Српски речник (Српски рјечник) — речник што го напишал Вук Стефановиќ Караџиќ. Неговото целосно име е Српски речник толкуван со германски и латински зборови (Српски рјечник истолкован њемачким и латинским ријечма). Напишан е на народен јазик.

Српски речник

Првото издание на „Речникот“ било објавено во 1818 година и содржело 26.270 зборови што Вук ги слушнал во народниот говор. Вук почнал да собира градба за овој речник во 1815 година, по наговор на Јернеј Копитар. Не е точно познато кога се родила намерата да се создаде ова дело, бидејќи самиот тој рекол дека додека сè уште работел на дворот во Србија, знаел како да запише по некој збор што му се чинел интересен. „Речникот“ бил еден од најважните чекори во борбата за јазикот бидејќи ги поставил темелите на книжевниот јазик врз чистиот народен јазик, а бил придружен со второ издание на граматиката. „Речникот“ за прв пат ги почитувал гласовните промени, а бил придружен со „Граматиката на српскиот јазик“, која ја превел на германски јазик Јакоб Грим во 1824 година.

Зборовите во речникот биле акцентирани, а правилата за нивно акцентирање донекаде се разликуваат од денешните во српскиот јазик. Зборовите на латински и германски јазик ги превел словенечкиот славист и лингвист Јернеј Копитар.

Занимливо е што речникот бил завршен две години пред неговото објавување. Двете главни причини за ова доцнење биле недостатокот на средства и митрополитот Стеван Стратимировиќ. Тој во Вук гледал непријател на српската црква и држава кој имал намера да започне со обединување на Србите преку реформа на правописнот.

Во писмо до Мушицки, на прашањето како напредува издавањето на „Речникот“, Вук одговорил: „Не се дава. Но, ќе се даде!“. Вук во „Речникот“ внел шест букви: J од латиничната азбука (која била означена како ), Љ, Њ, Ђ, Ћ и Џ. Во ова издание на „Речникот“ нема буква Х. Вук бил за нејзино отстранување од азбуката бидејќи тврдел дека не се појавува во српскиот јазик. Сепак, на инсистирање на Мушицки и Солариќ, ги вовел Х и Ф, и тоа само за туѓи зборови. Во Речникот нема буква Х, но некои зборови се напишани со Х (архимандрит, архиѓакон...)

Предговор

Предговорот на „Речникот“ се, всушност, последните зборови на Вук упатени до Милован Видаковиќ и другите Словено-Срби со кои долго време бил во полемика. Вук го напишал предговорот на „Речникот“ во облик на расправа во која напишал дека никој пред Доситеј Обрадовиќ не се сетил да пишува според неговите правила, туку секој пишувал „според својот вкус“. Понатаму, тој се залага за единство на српскиот јазик на православните и католиците, зборувајќи за „браќа од римското право кои радосно ни подаваат раце“. Тој ги навел причините што го натерале да го објави „Речникот“ во еден пасус, кој на некој начин може да се искористи за толкување на целото негово дело.

Јас, од љубов кон српскиот јазик и од желба да му помогнам што е можно побрзо, пред неколку години ја напишав и ја објавив на светот „Писменица на српскиот јазик напишана по говорот на простиот народ“ само како мал пример за тоа како Србите ги спојуваат именките и глаголите. Оние кои се сомневаа дека нешто не знаат, можеа да научат нешто од неа; а оние кои мислат дека знаат сè, ќе се растргнат токму онакви какви што се, дури и ако некој им напише стотина од најдобрите граматики. Од истите причини поради кои ја објавив таа прва српска граматика, го објавувам и овој прв српски речник (и втора граматика).

Обвинувања

Тој им дал на своите противници добра причина да ги интензивираат нападите врз него со вклучување на голем број пцовки во „Речникот“. Ова го направил делумно по иницијатива на Копитар и Јакоб Грим . Грим бил многу заинтересиран за пцовките на српскиот јазик и во преписката со Вук барал нивни еквиваленти на германски јазик. Нападите врз реформата на Вук не престанале дури ни по 1847 година, која се смета за година на победата на Вук.

Второ издание

Во 1852 година е објавено главното дело на Караџиќ, второто издание на „Српскиот речник“, со 47.427 зборови со акцент. Второто издание е дополнето и ревидирано во споредба со изданието од 1818 година . Соработник на Вук на второто издание бил Ѓуро Даничиќ. Вуковиот речник не е обично лексикографско дело, туку нешто многу повеќе од тоа, енциклопедија на српскиот народен живот, која ги опишува народните верувања, обичаи, носии и дава исцрпни информации за нашите региони, општествените односи и национално-политичките околности, флората и фауната, образованието и училиштата, оружјето и алатките: делото е богато илустрирано со народни мотиви: поговорки, приказни, гатанки, легенди и стихови од лирски и епски песни. Речникот е синтеза на целото творештво на Вук. Тој ги претставува сите гранки на неговата дејност: филологија и етнологија, историја и народна литература. Овој речник на народниот јазик, преводот на „ Новиот завет “ (1847) и збирките народна литература ги формираа темелите за современиот стандарден српски јазик.

Поврзано

• Вук Стефановиќ Караџиќ

Надворешни врски

• Стефановић, Вук (1818). Српски рјечник. Беч.CS1-одржување: ref=harv (link)
• Двеста година Вуковог речника („Политика”, 29. јул 2018)