Прејди на содржината

Советска окупација на Латвија во 1940 година

Од Википедија — слободната енциклопедија
Тенк БТ-7 на Црвената армија и камион ЗИС-5 во Рига (1940)

Советската окупација на Латвија во 1940 година[1][2][3] — воена окупација на Република Латвија од страна на Советскиот Сојуз според одредбите од Пактот Молотов-Рибентроп од 1939 година со Нацистичка Германија и неговиот Таен дополнителен протокол потпишан во август 1939 година.[4]

Територии окупирани од СССР и нацистичка Германија на почетокот на Втората светска војна (1939–1940)

Во 1989 година, СССР го осудил тајниот протокол од 1939 година меѓу нацистичка Германија и него, што довело до инвазија и окупација на трите балтички земји, вклучувајќи ја и Латвија. Во јули 1989 година, народот на Латвија го започнал процесот на враќање на својата независност. Во 1991 година, по распадот на Советскиот Сојуз, суверенитетот на Латвија бил целосно обновен. На 22 август 1996 година, латвискиот парламент усвоил декларација во која се наведува дека советската окупација на Латвија во 1940 година е воена окупација и нелегална инкорпорација во СССР.[5]

Окупацијата била осудена од Европскиот суд за човекови права,[6] Владата на Латвија,[7] Стејт департментот на Соединетите Американски Држави,[8] и Европската Унија.[9][10][11]

Позадина

[уреди | уреди извор]

1918–1939: историска позадина

[уреди | уреди извор]

По Октомвриската револуција од 1917 година, Латвија ја прогласила својата независност на 18 ноември 1918 година. По долготрајната војна за независност против Советска Русија (претходник на Советскиот Сојуз), двете земји потпишале мировен договор на 11 август 1920 година. Во член 2, Советска Русија „безрезервно ја признава независноста и суверенитетот на латвиската држава и доброволно и засекогаш се откажува од сите суверени права (...) на латвискиот народ и територија“. Независноста на Латвија била дипломатски признаена од Врховниот совет на сојузниците (Франција, Велика Британија, Италија, Јапонија, Белгија) на 26 јануари 1921 година. Други држави го следеа примерот. На 22 септември 1921 година, Латвија беше примена за членство во Друштвото на народите и останала членка до формалното распуштање на Лигата во 1946 година. На 5 февруари 1932 година бил потпишан договор за неагресија со Советскиот Сојуз. Договорот се темелел на договорот од 11 август 1920 година, чии основни договори непроменливо и засекогаш ја формирале цврстата основа на односите меѓу двете држави.

Релевантни договори меѓу СССР и Латвија

[уреди | уреди извор]

Пред Втората светска војна, Република Латвија и СССР ги потпишале и ратификувале следниве договори:

Пактот Келог-Бријан
27 август 1928 година, Пактот Келог-Бријан со кој се откажува од војната како инструмент на националната политика[12]
Договор за неагресија
Латвија со СССР на 5 февруари 1932 година[13]
Конвенцијата за дефиниција на агресија
На 3 јули 1933 година, за прв пат во историјата на меѓународните односи, агресијата била дефинирана во обврзувачки договор потпишан во советската амбасада во Лондон од страна на СССР, а меѓу другите и од Латвија.[14][15]
Член II ги дефинира облиците на агресија. Како агресор ќе се признае онаа држава која прва ќе изврши едно од следниве дејствија:
Релевантни поглавја:
  • Второ: инвазија на територијата на друга држава од страна на вооружени сили, дури и без објавување на војна.
  • Четврто: поморска блокада на бреговите или пристаништата на друга држава.

1939–1940: патот кон губење на независноста

[уреди | уреди извор]
Потпишување на германско-естонските и германско-латвиските договори за неагресија. Од лево: Вилхелмс Мунтерс, министер за надворешни работи на Латвија; Јоаким фон Рибентроп, министер за надворешни работи на Германија; и Карл Селтер, министер за надворешни работи на Естонија.

Германско-латвиски пакт за неагресија

[уреди | уреди извор]

Германско-латвискиот пакт за неагресија бил потпишан во Берлин на 7 јуни 1939 година. Со оглед на германскиот напредок на исток, советската влада побарала англо – француска гаранција за независноста на балтичките држави, за време на нивните преговори за сојуз со западните сили. Латвиската и естонската влада, секогаш сомничави во советските намери, одлучиле да прифатат меѓусебен пакт за неагресија со Германија. Германско–естонските и германско – латвиските пактови за неагресија биле потпишани во Берлин на 7 јуни 1939 година од страна на латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и Јоаким фон Рибентроп. Следниот ден, Адолф Хитлер ги примил естонските и латвиските пратеници и во текот на овие разговори нагласил одржување и зајакнување на трговските врски меѓу Германија и балтичките држави. Ратификациите на германско-латвискиот пакт биле разменети во Берлин на 24 јули 1939 година и тој стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во Серијата договори на Лигата на народите на 24 август 1939 година.[16]

Молотов го потпишува германско-советскиот пакт за неагресија

Германско-советскиот пакт за неагресија

[уреди | уреди извор]

Пактот Молотов-Рибентроп, потпишан на 23 август 1939 година, содржел тајни протоколи за поделба на територии меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Според овие протоколи, Финска, Естонија, Латвија и Бесарабија биле во сферата на интереси на Советскиот Сојуз, а Полска и Литванија паднале во германската сфера на интереси. Советскиот Сојуз официјално не го признал постоењето на овие протоколи сè додека, под притисок на балтичките ССР, на 24 декември 1989 година, Конгресот на народните пратеници на СССР не ги признал тајните договори и ги осудил како нелегални и неважечки од нивното стапување во сила.[17]

Инвазија на Полска

[уреди | уреди извор]

Нацистичка Германија ја нападнала Полска на 1 септември 1939 година.[18] Франција и Велика Британија, кои биле обврзани со договор да ја заштитат Полска, одговориле со протестни ноти барајќи Германците да се повлечат. По француско-британската неодлучност, Велика Британија дејствувала сама со двочасовен ултиматум во 9:00 часот наутро на 3 септември, кој Франција потоа била принудена да го следи, издавајќи свој ултиматум. Сепак, и покрај изјавите дека сега постои воена состојба со Германија, меѓусојузничките воени конференции од 4 до 6 септември утврдиле дека нема можност за поддршка на источен фронт во Полска. Франција последователно побарала од Велика Британија да не ја бомбардира Германија, плашејќи се од воена одмазда против француското население. Била решена да не преземе ништо, за да не предизвика префрлање на германските сили на западниот фронт. Чемберлен изјавил на 12 септември „Нема брзање бидејќи времето е на наша страна“.[19]

Заедничка парада на Вермахтот и Црвената армија во Брест на крајот од инвазијата на Полска. На трибината се генерал-мајор Хајнц Гудеријан (во средината) и бригаден генерал Семјон Кривошеин (десно).

Потоа Сталин продолжил со својот дел од Пактот, наредувајќи ѝ на Црвената армија на 17 септември да ја премине советско-полската граница под наводна потреба да ги заштити Белорусите и Украинците на територијата на Полска, за кои Советите тврделе дека „престанале да постојат“ по германските успеси.[20] Потоа Сталин му предложил трговско решение на Хитлер за да го реши „балтичкиот проблем“.[21] На 28 септември 1939 година, Германија и Советскиот Сојуз, откако ја поделиле Полска, потпишале договор за границата, вклучувајќи и втор таен протокол, со кој Литванија му се предава на Сталин во замена за две полски покраини. Кратко потоа, на 3 октомври 1939 година, германскиот амбасадор во Советскиот Сојуз, Фридрих Вернер фон дер Шуленбург, исто така му предложил на Молотов разни промени во границите на литванската територија да почекаат додека „Советскиот Сојуз не ја инкорпорира Литванија, идеја на која, верувам, првично се темелел договорот што се однесува на Литванија“.[22] Последователно, Советскиот Сојуз се согласил да ѝ надомести на нацистичка Германија 31.500.000 рајхсмарки за откажувањето на Рајхот од своите „претензии“ врз литванската територија што првично требала да ја поседува врз основа на договорот од 28 септември.[23]

Советскиот Сојуз сега окупирал нешто повеќе од половина од целата полска територија, а сојузничките сили покажале дека се неспособни за воена интервенција на Источниот фронт. Не постоеле пречки за Сталин, заедно со Хитлер, да ги постигне своите цели во Балтикот.

Балтичко-советските односи во есента 1939 година

[уреди | уреди извор]

На 24 септември 1939 година, воени бродови на Црвената морнарица се појавиле на естонските пристаништа, а советските бомбардери започнале заканувачка патрола над Талин и околните предели.[24] Потоа СССР го нарушила воздушниот простор на сите три балтички држави, изведувајќи масовни операции за собирање разузнавачки информации на 25 септември. Москва побарала балтичките земји да му дозволат на СССР да воспостави воени бази и да распореди трупи на нивна територија за време на траењето на Европската војна.[25]

За време на разговорите во Москва, на 2 октомври 1939 година, Сталин му рекол на Вилхелмс Мунтерс, латвискиот министер за надворешни работи: „Искрено ви кажувам, поделбата на сферите на интерес веќе се случи. Што се однесува до Германија, ние би можеле да ве окупираме.“[26] Балтичките земји ја сфатиле оваа закана сериозно.

Владата на Естонија го прифатила ултиматумот, потпишувајќи го соодветниот договор на 28 септември 1939 година; Латвија на 5 октомври 1939 година; и Литванија кратко потоа, на 10 октомври 1939 година. Во случајот на Латвија, договорот бил потпишан од латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и советскиот комесар за надворешни работи Вјачеслав Молотов. Ратификациите биле разменети во Рига на 11 октомври 1939 година, а договорот стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во Серијата договори на Лигата на народите на 6 ноември 1939 година.[27] Членовите на договорот гласеле:

  • Член 1 предвидувал воена соработка меѓу страните во случај на напад од трета страна.
  • Член 2 ја обврзувал советската влада да ѝ помогне на латвиската влада во обезбедувањето вооружување.
  • Член 3 ѝ дозволувал на советската влада да воспостави воени и поморски бази на латвиска територија.
  • Член 4 ги обврзувал советската и латвиската влада да не се вклучуваат во воени сојузи против другата страна.
  • Член 5 предвидувал дека политичките и економските системи и суверенитетот на обете страни нема да бидат засегнати од договорот.
  • Член 6 се однесувал на ратификацијата и предвидуваше дека договорот ќе остане во сила десет години, со можност за продолжување за уште десет години.

Како што вели Латвиската национална фондација, барањата од Латвија биле:

  • позајмување бази на Советскиот Сојуз во Лиепаја, Вентспилс и Питрагс до 1949 година;
  • изградба на специјални аеродроми за советските потреби; и
  • одобрат распоредување на советски воени гарнизони со вкупно 30.000 војници.[28]

На прв поглед, овој пакт не го нарушувал суверенитетот на Латвија. Член 5 од Пактот гласи: „Стапувањето во сила на овој пакт во никој случај не смее да влијае на суверените права на договорните страни, особено на нивната политичка структура, нивниот економски и социјален систем и нивните воени мерки. Областите наменети за базите и аеродромите остануваат територија на Латвиската Република.“[29]

Со неизбежната балтичка советизација, Хитлер им упатил повик за враќање дома на етничките Германци.[30] Латвија склучила договор со нацистичка Германија за репатријација на граѓани од германско државјанство на 30 октомври 1939 година.[31] Во пролетта 1940 година, 51.000 германци ја напуштиле Латвија за преселување во Полска. Втор повик една година подоцна донел уште 10.500.[32]

Јавно, на 31 октомври 1939 година, Врховниот совет ги нарекол стравувањата од балтичка советизација „бесмислици“.[33] Приватно, ова стационирање на советски трупи во Латвија според условите на пактот за заемна помош го означил почетокот на остварувањето на долгогодишните советски желби за стекнување контрола врз Балтикот.[34][35]

Советска инвазија на Финска

[уреди | уреди извор]
Зимска војна: Финските отстапки

Слични барања биле упатени до Финска. Советите побарале на Финска да отстапи или да даде под закуп делови од својата територија, како и уништување на финската одбрана долж Карелискиот Истмус. Откако Финците ги отфрлиле овие барања, Советите одговориле со воена сила. СССР ја започнала Зимската војна на 30 ноември 1939 година, со цел да ја анектира Финска.[36][37] Истовремено, Советите создале марионетски режим, наречен Финска Демократска Република, за да управува со Финска по советското освојување.[38][39] Бидејќи советскиот напад се сметал како нелегален, Советскиот Сојуз бил исклучен од Друштвото на народите на 14 декември.[40]

Првичниот период од војната се покажал како катастрофален за советската војска, претрпувајќи сериозни загуби, со многу мал напредок. На 29 јануари 1940 година, Советите ставиле крај на нивната марионетска влада на Финската демократска република и ја признале владата во Хелсинки како легална влада на Финска, информирајќи ја дека се подготвени да преговараат за мир.[41][42] Советите ги реорганизирале своите сили и започнале нова офанзива по Карелискиот истмус во февруари 1940 година. Бидејќи борбите во Виипури беснееле и надежта за странска интервенција бледнеела, Финците ги прифатиле мировните услови на 12 март 1940 година со потпишувањето на Московскиот мировен договор. Борбите завршиле следниот ден. Финците ја задржале својата независност, но отстапиле 9% од финската територија на Советскиот Сојуз. Во јуни 1941 година, непријателствата меѓу Финска и СССР продолжиле.

1940–1941: првата советска окупација

[уреди | уреди извор]

Политичка позадина

[уреди | уреди извор]

Очигледното бегство од судбината на Финска можеби довело до лажно чувство на безбедност за Латвија. Четири месеци пред пристигнувањето на советските трупи во Латвија, Вилхелмс Мунтерс, обраќајќи се пред публиката на Универзитетот во Латвија на 12 февруари 1940 година, изјавил: „Имаме секаква причина да ги опишеме односите што постојат меѓу Латвија и Советскиот Сојуз како многу задоволителни. Има луѓе кои ќе речат дека овие поволни услови се само од привремена природа и дека порано или подоцна ќе мора да се соочиме со внатрешно-политички и надворешно-политички притисок од страна на Советскиот Сојуз. Основата врз која ги темелат овие пророштва е тајна на самите пророци. Искуството на нашата влада сигурно не ги оправдува таквите претчувства.“[43]

Со засега запечатениот неуспех на Советскиот Сојуз во Финска, помина малку повеќе од еден месец по позитивните изјави на Мунтерс, кога Молотов, зборувајќи на 25 март 1940 година, во суштина ги објави намерите на Советскиот Сојуз да ги анектира балтичките држави, наведувајќи: „... спроведувањето на пактите напредуваше задоволително и создаде услови поволни за понатамошно подобрување на односите меѓу Советска Русија и овие држави“. Подобрувањето на односите е еуфемизам за советско преземање.

Во март и април 1940 година, веднаш по говорот на Молотов, советскиот печат започнал напади врз латвиската влада. Потоа, НКВД оркестрирала серија штрајкови во Рига и Лиепаја. Кога тие не успеале да се развијат во генерален штрајк, Советите го обвиниле за тој неуспех „неодговорниот елемент што ги расипува добрососедските односи“.

Плашејќи се од советска акција, на 17 мај 1940 година, латвиската влада тајно му издала вонредни овластувања на латвискиот министер во Лондон, Карлис Рајнхолдс Заринш, назначувајќи го Алфредс Билманис, латвискиот министер во Вашингтон, за негов заменик.

Советска инвазија

[уреди | уреди извор]
Шеми на советската поморска воена блокада на Естонија и Латвија во 1940 година (Руски државен поморски архив)
Советски организиран митинг во Рига, 1940 година
Парада во Рига. 7 ноември 1940 година.
Првиот митинг за Први мај организиран од Советскиот Сојуз во Рига, 1941 година

На 28 мај 1940 година, литванскиот министер во Москва добил нота од Молотов во која се зборувало за наводното киднапирање на двајца советски војници во Вилна. Литванската влада се обидела да го разјасни ова прашање преку советско-литванска комисија според условите на пактот за заемна помош. Москва го отфрлила овој предлог и ја прекинала понатамошната дискусија, набрзо покажувајќи и брзо играјќи ја својата улога:

  • На 12 јуни 1940 година, дадена е наредба за целосна воена блокада на Естонија од страна на советската Балтичка флота: според директорот на Рускиот државен архив на Морнаричкиот оддел Павел Петров (К. Фил.), повикувајќи се на записите во архивата[44][45]
  • 14 јуни 1940 година: додека светското внимание е насочено кон падот на Париз под нацистичка Германија еден ден претходно, Молотов ги обвинува балтичките земји за заговор против Советскиот Сојуз и ѝ поставува ултиматум на Литванија за воспоставување влада што Советите ја одобруваат. Истиот ден, стапила на сила советската блокада на Естонија. Според сведоштва на очевидци составени од естонски и фински истражители, два советски бомбардери го собориле финскиот патнички авион „Калева“ што летал од Талин до Хелсинки, носејќи три дипломатски торби од американските претставништва во Талин, Рига и Хелсинки. Вработениот во американската служба за надворешни работи, Хенри В. Антеил помладиот, бил убиен во несреќата.[46]
  • 15 јуни 1940 година: Советските трупи ја напаѓаат Литванија[47] и распоредуваат трупи за инвазија на Латвија.
  • 15 јуни 1940 година: Советските трупи ги нападнале латвиските граничари кај Масленки,[48] убивајќи тројца граничари и двајца цивили, а исто така земале 10 граничари и 27 цивили како заложници на Советскиот Сојуз.[32] Советите им доставиле ултиматуми на Естонија и Латвија, на кои требало да се одговори во рок од 6 часа, барајќи: (1) воспоставување просоветски влади кои, под заштита на Црвената армија, ќе бидат поспособни да ги спроведат Пактовите за заемна помош; (2) слободно поминување на советските трупи во Естонија и Латвија со цел да се сместат во најважните центри и да се избегнат можни провокативни акти против советските гарнизони. Не можејќи сами да се спротивстават, без достапна надворешна помош, под закана од бомбардирање на градовите и со голем број помалку војници, Латвија и Естонија капитулирале.[32]:43
  • 17 јуни 1940 година: Советските трупи ја нападнале Латвија и ги окупирале мостовите, поштата/телефонијата, телеграфијата и радиодифузните канцеларии.
  • 17 јуни 1940 година: Андреј Вишински, заменик-претседател на Советот на народни комесари на Советскиот Сојуз (и обвинител на монтираните судења на Јосиф Сталин во 1937–1938 година), му се претставува на претседателот Карлис Улманис како советски специјален пратеник.

Губење на независноста

[уреди | уреди извор]
Советска пропагандна демонстрација во Лиепаја, 1940 година. На постерите пишува: Бараме целосен влез во СССР!

Советската оркестрација на настаните продолжила по инвазијата, заедно со демонстранти, кои пристигнале со трупите на Црвената армија, организирајќи масовни маршеви и собири со цел да создадат впечаток за народни немири:

  • 19 јуни 1940 година: Вишински повторно го посетил Улманис, овој пат, за да го достави списокот, претходно одобрен од Москва, на новите членови на кабинетот на латвиската влада.
  • 20 јуни 1940 година: Улманис бил принуден да одобри просоветска влада која ја презема власта. Затворените членови на поранешната нелегална комунистичка партија биле ослободени. Јавни „процесии на благодарност“ биле организирани во чест на Сталин.
  • 30 јуни 1940 година: Литванскиот министер за надворешни работи, Винкас Креве-Мицкевичиус, се сретнал со Молотов. Молотов бил директен во комуникацијата на советската намера да го окупира целиот регион: „Мора добро да ја погледнете реалноста и да разберете дека во иднина малите нации ќе мора да исчезнат. Вашата Литванија, заедно со другите балтички нации, вклучувајќи ја и Финска, ќе мора да се приклучат на славното семејство на Советскиот Сојуз. Затоа, треба да започнете сега да го воведувате вашиот народ во советскиот систем, кој во иднина ќе владее насекаде, низ цела Европа; да се спроведе во пракса порано на некои места, како во балтичките нации, а подоцна на други.“
  • 5 јули 1940 година: издаден бил декрет со кој се објавиле нови избори; латвиските демократски партии се организирале под Националниот комитет и се обидувале да учествуваат.
  • 9 јули 1940 година: Вилис Лацис, министерот за внатрешни работи назначен од Советскиот Сојуз, наредил затворање на Националниот комитет, а неговите најистакнати членови биле депортирани. Депортациите веќе се одвивале од територија што (сè уште) не е дел од Советскиот Сојуз.
  • 14-15 јули 1940 година: во Латвија (и другите балтички држави) се одржале наместени избори. Само една однапред одобрена листа на кандидати била дозволена за избори за „Народниот парламент“.[48] Гласачките ливчиња биле положени според упатствата: „Само листата на Латвискиот работнички народен блок мора да се стави во гласачката кутија. Гласачкото ливче мора да се стави без никакви измени.“ Наводниот индекс на активност на гласачите бил 97,6%. Најзначајно е што комплетните резултати од изборите биле објавени во Москва 12 часа пред затворањето на изборите. Советските изборни документи подоцна потврдиле дека резултатите биле целосно наместени. Биле формирани трибунали за да се казнат „предавниците на народот“. Оние кои не ја исполниле „политичката должност“ да гласаат за Латвија во СССР. Оние кои не успеале да добијат печат за гласање во пасошите, им било дозволено да бидат застрелани во тилот.[49]
  • 21 јули 1940 година: лажно воспоставениот Саем се состанува за прв пат. Има само едно прашање - петиција за приклучување кон Советскиот Сојуз (разгледувањето на таквата акција било одбиено во текот на сите избори). Петицијата била едногласно усвоена. Сепак, таа била нелегална според латвискиот Устав, кој сè уште беше во сила, кој барал плебисцитарен референдум за одобрување на таква акција: две третини од сите подобни учесници и обично мнозинство за одобрување. Улманис бил принуден да поднесе оставка.
  • 22 јули 1940 година: Улманис бил депортиран во Советскиот Сојуз, умирел во заробеништво во 1942 година.[32]:44Земјиштето било национализирано.
  • 23 јули 1940 година: Американскиот заменик-државен секретар Самнер Велс ги осудува „подмолните процеси“ со кои „политичката независност и територијалниот интегритет на трите мали балтички републики требаше намерно да бидат уништени од еден од нивните помоќни соседи“.
  • 31 јули 1940 година: Министерот за одбрана Јанис Балодис и семејството биле депортирани во Советскиот Сојуз (наредба рачно напишана од Вилис Лацис).
  • 5 август 1940 година: Советскиот Сојуз ги одобрил петициите на Литванија, Латвија и Естонија, соодветно, за приклучување. Латвија била инкорпорирана како 15-та Република на Советскиот Сојуз. Освен Германија, ниедна западна нација не ја признал анексијата како легитимна de jure.

Точни бројки за загубите што Советите ѝ ги нанеле на Латвија не се достапни. Тие се проценуваат на 35.000 мртви од воени дејствија, егзекуции или депортација.[32]:48 Многу повеќе нашле засолниште во странство. Сите овие загуби започнале за време на првата советска окупација. Ова, на латвиски, се нарекува и „Бајгаис Гадс“ (Година на теророт) (овој термин се користел и во антисоветската пропаганда од тој период - овие две употреби не треба да се мешаат или поврзуваат по намена. Бајгаис Гадс е исто така наслов на антисемитски извештај за настаните од годината, напишан од Паулс Ковалевскис, симпатизер на нацизмот, во 1942 година). Биле планирани понатамошни масовни депортации и убиства, но германската инвазија на советска територија го спречила ова. Литвански владин службеник тврди дека видел документ со кој се предвидува отстранување на 700.000 луѓе од Литванија.[32]:48

Советскиот терор

[уреди | уреди извор]
Плоча во спомен на жртвите на советската НКВД во Бауска, Латвија

Советските власти, откако ја презеле контролата врз Латвија, веднаш вовеле режим на терор. Стотици мажи биле уапсени, вклучувајќи многу лидери на Република Латвија. Беа формирани трибунали за казнување на „предавниците на народот“.

Летонскиот претседател Карлис Улманис и министерот за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс биле уапсени и подложени на брза ликвидација. За дипломатите во странство кои одбивале да ги признаат новите режими и да се вратат во Латвија, била наредена итна конфискација на имотот и егзекуција во рок од 24 часа.[50] Подоцнежните наредби го прошириле списокот на репресии, вклучувајќи го и секој што е поврзан со некој што се крие од владата или избегал во странство - што ги направи предавници на државата.

На 22 јуни 1940 година, сите три балтички парламенти донеле првични резолуции за национализација на земјиштето, по што во Латвија следел Закон за земјишна реформа една недела подоцна. Првично, едно семејство можело да користи максимум 30 хектари земјиште, намалено за време на втората советска окупација на 15-20 хектари.

Јунската депортација се случила на 13-14 јуни 1941 година, каде што проценета е депортација на 15.600 мажи, жени и деца, вклучувајќи 20% од последната законска влада на Латвија. Приближно 35.000 вкупно (1,8% од населението на Латвија) биле депортирани за време на првата советска окупација. Сталиновите депортации, исто така, вклучувале илјадници латвиски Евреи (масовната депортација броела вкупно 131.500 низ Балтикот).

Според упатствата на Серов, депортациите биле брзи и ефикасни и се случиле среде ноќ. На депортираните им бил даден еден час или помалку да се подготват за заминување. Им било дозволено да понесат со себе свои работи што не надминувале 100 кг тежина (пари, храна за еден месец, апарати за готвење, облека). Потоа семејствата биле однесени на железничката станица. Тогаш откриле дека мажите треба да бидат одвоени од жените и децата: „Со оглед на фактот дека голем број депортирани лица мора да бидат уапсени и распоредени во специјални логори и дека нивните семејства мора да продолжат кон специјални населби во далечни региони, важно е операцијата на отстранување и на членовите на семејството на депортираниот и на неговата глава да се изврши истовремено, без да се известат за одвојувањето со кое се соочуваат.“ ... Конвојот на целото семејство до станицата ќе се одвива во едно возило и само на појдовната станица главата на семејството ќе биде сместен одделно од своето семејство во автомобил специјално наменет за главата на семејството“.

Возовите биле придружувани од офицери на НКВД и воена придружба. Натоварени во товарни вагони со решетки, со отвори на подот за санитарни потреби, депортираните биле однесени во Сибир. Многумина починале уште пред да стигнат до својата крајна дестинација поради суровите услови. Уште повеќе загинале во текот на првата зима.

Дел од Латвијците кои успеале да ги избегнат депортациите решиле да се кријат во шумите, каде што биле организирани антисoветски единици. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз, бунтовниците веднаш започнале соработка со нацистичка Германија.[51]

Последици

[уреди | уреди извор]

Окупација на Латвија од страна на нацистичка Германија 1941–1944

[уреди | уреди извор]

Советско-германската војна ја прекинала оваа прва година од советската окупација. Нацистичката офанзива, започната на 22 јуни 1941 година, нешто повеќе од една недела откако биле извршени масовните депортации, влегла во Рига на 1 јули 1941 година. Ова ги попречила документираните планови на НКВД за депортирање на уште неколку стотици илјади луѓе од балтичките држави на 27-28 јули 1941 година.

Германските трупи биле пречекани по нивното пристигнување од страна на Летонците како ослободители. На радио се слушала латвиската национална химна и, како што напишал Крис Белами:„[антисоветскиот] бунт избувнал веднаш по веста за Барбароса“.[51] Поголемиот дел од етничките Летонци кои биле принудени да служат во Црвената армија дезертирале од своите единици и набргу потоа ја нападнале НКВД. На 2 јули 1941 година, единица латвиски дезертери го освоил градот Сигулда, а три дена подоцна, латвиските бунтовници ја презедоа контролата врз друг град, Смилтене, исто така блокирајќи го стратешкиот пат до Псков. Летонците не само што масовно дезертирале од редовните единици на Црвената армија, туку избегале и од воените кампови за обука, кои биле дел од советскиот план за мобилизација. Меѓу другите битки со советските единици што се повлекувале, Белами ги споменува Лимбажи (4 јули), Олејн (5 јули) и Алуксне (9 јули). Сите овие локации биле освоени од латвиските бунтовници пред првите единици на Вермахтот да се појават во областа.[51]

Сепак, нацистичка Германија немала план ниту желба да ја врати автономијата на Латвија, иако му наредиле на полковникот Александар Плеснерс да го надгледува формирањето на Латвиските одбранбени сили. На 8 јули Германците објавиле дека носењето негермански униформи е забрането. Исто така, на бунтовничките единици им било наредено да се разоружаат.

До 10 јули 1941 година, германските вооружени сили ја окупирале целата територија на Латвија. Латвија станала дел од Рајхскомесаријатот Остланд на нацистичка Германија - Генералниот покраински совет на Латвија (Generalbezirk Lettland).

Во 1939 година, нацистичка Германија изготвила Генерален план Ост, кој ги опфаќал источните земји. Што се однесува до Латвија, било утврдено дека населението од околу 2.000.000 жители треба да се намали за 50%, а преостанатите да се сметаат за достојни за „германизација“. Според тоа, Евреите, Ромите, комунистите, воените офицери, политичарите и другите интелектуалци биле уапсени.[32]:54–56 Понатамошно намалување на цивилното население би се постигнало преку недостиг на храна, што би резултирало со масовен глад.[32]:56

Втора советска окупација 1944–1991

[уреди | уреди извор]

Ришката офанзива била дел од поголемата Балтичка офанзива на Источниот фронт за време на Втората светска војна. Се одржала кон крајот на 1944 година и ги протерала германските сили од градот Рига.

Латвија повторно била окупирана од Советскиот Сојуз од 1944 до 1991 година. Под советската окупација илјадници Летонци биле депортирани во сибирските логори, погубени или принудени на егзил.

Многу Летонци избегале со рибарски чамци и бродови во Шведска и Германија, од каде што до 1951 година се преселиле во различни делови од западниот свет (претежно Австралија и Северна Америка). Приближно 150.000 Летонци емигрирале на Запад.

Според приближни проценки, како резултат на Втората светска војна, населението на Латвија се намалило за половина милион (25% помалку отколку во 1939 година). Во споредба со 1939 година, латвиското население се намалило за околу 300.000. Војната, исто така, нанела големи загуби врз економијата - многу историски градови биле уништени, како и индустријата и инфраструктурата.

Во јули 1989 година, по драматичните настани во Источна Германија, Врховниот совет на Латвија усвоил „Декларацијата за суверенитет“ и го изменил Уставот за да ја потврди супериорноста на своите закони над оние на СССР.

На 23 август 1989 година се одржале политичките демонстрации „Балтички пат“. Околу два милиони луѓе се здружиле за раце за да формираат човечки синџир долг над 600 километри низ трите балтички држави (Естонија, Латвија, Литванија). Овие демонстрации биле организирани за да го привлечат вниманието на светот кон заедничката историска судбина што ја претрпеле овие три земји.

Во март 1990 година, кандидатите од партијата за независност, Латвиски народен фронт, добиле двотретинско мнозинство во Врховниот совет на демократски избори.

На 4 мај 1990 година, Латвискиот совет ја прогласила својата намера да ја врати целосната независност на Латвија. Советските политички и воени сили безуспешно се обиделе да ја соборат латвиската влада. На 21 август 1991 година, Латвија прогласила де факто независност. Следело меѓународно признавање, вклучително и она од СССР. Соединетите Американски Држави, кои никогаш не ја признале насилната анексија на Латвија од страна на СССР, ги обновиле целосните дипломатски односи со Латвија на 2 септември 1991 година.[52]

Во февруари 1992 година, Русија се согласила да започне со повлекување на своите трупи од Латвија.[53]

Во август 1994 година, последните руски трупи се повлекле од Република Латвија.[54]

Русија официјално го завршила своето воено присуство во Латвија во август 1998 година по декомисионирањето на радарската станица Скрунда-1, кој билпоследниот активен руски воен радар во Балтикот. Последните руски трупи се повлекле од станицата наредната година.[55]

Советска верзија на настаните

[уреди | уреди извор]
„Духот на Велики Ленин и неговото победничко знаме нè инспирираат за Големата патриотска војна“ (Сталин)

До преиспитувањето на советската историја што започнало за време на Перестројката, што довело до официјална осуда на тајниот протокол од 1939 година од страна на советската влада, советскиот став за настаните од 1939-1940 година е сумиран на следниов начин: Владата на Советскиот Сојуз ѝ предложила на Владата на Република Латвија да склучат договор за меѓусебна помош меѓу двете земји. Притисокот од латвиските работнички народи ја принудил латвиската влада да ја прифати оваа понуда. Бил потпишан Пакт за меѓусебна помош[56] со кој на СССР му се дозволувало да стационира ограничен број единици на Црвената армија во Латвија. Економските тешкотии, незадоволството од политиките на латвиската влада „кои го саботирале исполнувањето на Пактот и латвиската влада“ и политичката ориентација кон нацистичка Германија довеле до револуционерна ситуација што кулминирала во јуни 1940 година. За да се гарантира исполнувањето на Пактот, во Латвија влегле дополнителни советски воени единици, поздравени од латвиските работници кои побарале оставка од буржоаската латвиска влада и нејзиниот фашистички лидер, Карлис Улманис.[57] Истиот јуни, под водство на Латвиската комунистичка партија, латвиските работници одржале демонстрации, а на тој ден фашистичката влада била соборена и формирана Народна влада. Изборите за латвискиот парламент биле одржани кратко потоа, во јули 1940 година. „Работничкиот народен сојуз“, создаден по иницијатива на Латвиската комунистичка партија, доби огромно мнозинство гласови.[58] Парламентот ја усвоил декларацијата за враќање на советската власт во Латвија и ја прогласи Латвиската Советска Социјалистичка Република. Потоа, парламентот ја прогласил желбата на Латвија слободно и доброволно да се приклучи кон СССР, усвојувајќи резолуција за тоа. Тоа барање било одобрено од Врховниот совет на СССР и Латвија станала составен дел од СССР.

Конфликтни верзии на историјата

[уреди | уреди извор]
Велсовата декларација, со која се осудува окупацијата на Латвија и двете други балтички држави од страна на Советскиот Сојуз во 1940 година и се одбива да се признае нивната анексија како советски републики.

Прашањето за советската окупација и нејзините мотиви и последици остануваат точка на спор меѓу балтичките држави и Русија. Во сржта лежат различни верзии на историските настани за време на Втората светска војна и по неа: латвиската (која ја делат и Естонија и Литванија и е широко прифатена од западната историска наука) и советската, која продолжува да биде поддржана и бранета од владата на Русија.

Според Европскиот суд за човекови права,[59] Владата на Латвија,[60] Соединетите Американски Држави,[61] и Европската Унија,[62][63][64] окупацијата на Латвија од страна на СССР во 1940 година и нејзиното последователно повторно вклучување во Советскиот Сојуз во 1944 година, била нелегална. Според ова сведоштво, законската влада на Латвија била соборена во 1940 година, а советската власт била наметната со сила. Последователно, Советскиот Сојуз спровел систематски дејства и акции, вклучувајќи убиства и масовни депортации против латвиското население. Организирани се фалсификувани избори на кои само на кандидатите поддржани од Советскиот Сојуз им било дозволено да се кандидираат;[65] резултатите биле случајно објавени во западниот печат во Лондон пред изборите да бидат дури и завршени. Како што објавил „Тајм“ во 1940 година, на оние на кои не им биле ставени печати во пасошите за гласање на Латвија во СССР им било дозволено да бидат застрелани во задниот дел од главата од страна на советската НКВД,[66] Земјата останала окупирана од Советскиот Сојуз сè до обновувањето на нејзината независност во 1991 година. 48-те години советска окупација и анексијата на балтичките држави никогаш не биле признати како легални од страна на западните демократии. Соединетите Држави особено ја примениле претходно усвоената Стимсонова доктрина во прашањето на балтичките држави, што довело до тоа таа да стане воспоставен преседан во меѓународното право.

Иако Конгресот на народните пратеници на Советскиот Сојуз ја осудил анексијата на Латвија и другите балтички држави пред распадот на СССР,[67] Руската Федерација, наследник на СССР, не ја признава насилната окупација на Латвија од страна на Советскиот Сојуз. Поточно, во однос на Латвија, Руската Дума донела резолуција со која „ги потсетува пратениците на Латвискиот Саем дека Латвија е дел од Советскиот Сојуз заснована на факти и закон од меѓународно правна гледна точка “.[68] Владата на Русија понатаму тврди дека Советскиот Сојуз ја ослободил Латвија од Германците во 1944 година.

Наследство

[уреди | уреди извор]

Во 2000 година, Денот на советската окупација — 17 јуни — станал ден на сеќавање во Латвија.[69][70]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ The World Book Encyclopedia ISBN 0-7166-0103-6
  2. ↑ "Soviet occupation of the Baltic States" at Encyclopædia Britannica
  3. ↑ The History of the Baltic States by Kevin O'Connor ISBN 0-313-32355-0
  4. ↑ "The Soviet occupation and incorporation of Latvia" at Encyclopædia Britannica
  5. ↑ CASE OF KONONOV v. LATVIA European Court of Human Rights. 17 May 2010. Retrieved 15 June 2013.
  6. ↑ European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States
  7. ↑ The Occupation of Latvia Архивирано на 23 ноември 2007 г. at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia
  8. ↑ "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship" at state.gov
  9. ↑ Motion for a resolution on the Situation in Estonia by EU
  10. ↑ Dehousse, Renaud (1993). „The International Practice of the European Communities: Current Survey“ (PDF). European Journal of International Law. 4 (1): 141. doi:10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821. Посетено на 2011-01-28.
  11. ↑ European Parliament (13 January 1983). „Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania“. Official Journal of the European Communities. C 42/78.
  12. ↑ Kellogg-Briand Pact [{{{1}}} Архивирано] на 3 јули 2007 г. at Yale University
  13. ↑ League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3408, pp. 123–125 and 127
  14. ↑ Aggression Defined at Time magazine
  15. ↑ League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3391.
  16. ↑ League of Nations Treaty Series, vol. 198, pp. 106-109.
  17. ↑ Jerzy W. Borejsza, Klaus Ziemer, Magdalena Hułas. Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe. Berghahn Books, 2006. Page 521.
  18. ↑ Per Hitler's request, the Soviets transmitted coded messages to support the invading German airforce. Karski, Jan (1985). The Great Powers and Poland 1919–1945. University Press of America. ISBN 0-8191-4398-7.
  19. ↑ Karski, pages 373–392; Chamberlain quote confirmed in two original sources cited in Karski.
  20. ↑ Moscow dispatched a telegram of congratulations to Berlin on the premature news that Warsaw had fallen to the Nazis. Karski, Jan. The Great Powers and Poland 1919–1945. 1985. University Press of America. Lanham, MD.
  21. ↑ These Names Accuse. 1982. Stockholm. "Having learned that Germany after the defeat of the Polish army planned to create the State of Little Poland, Stalin suggested the exchange of Lithuania for two Polish voyevodstva (provinces) with the view of immediately 'solving the Baltic problem' with Hitler's consent. Thus, the second secret protocol, which was signed on 28 September in Moscow, came into being."
  22. ↑ Telegram transmitted 3 October 1939. Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948
  23. ↑ Secret Protocol, signed Moscow, 10 January 1941 by Schulenburg and Molotov. Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948
  24. ↑ Moscow's Week at Time on Monday 9 October 1939
  25. ↑ The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania by David J. Smith, Page 24, ISBN 0-415-28580-1
  26. ↑ latvians.com: The Story of Latvia: The Tragedy of 1940 Архивирано на 26 септември 2007 г.
  27. ↑ League of Nations Treaty Series, vol. 198, pp. 382-387.
  28. ↑ These Names Accuse: Historical Introduction, Part 2 Архивирано на 26 септември 2007 г.
  29. ↑ These Names Accuse: Historical Introduction, Part 2 Архивирано на 26 септември 2007 г.
  30. ↑ Central Europe Review: "A Brief History of Estonia" by Mel Huang
  31. ↑ These Names Accuse: Historical Introduction, Part 2 Архивирано на 26 септември 2007 г.
  32. 1 2 3 4 5 6 7 8 Buttar, Prit (21 May 2013). Between Giants. ISBN 9781780961637.
  33. ↑ These Names Accuse: Historical Introduction, Part 3 Архивирано на 26 септември 2007 г.
  34. ↑ Berzins, Alfreds. The Unpunished Crime, introduction by Senator Thomas J. Dodd, (1963), New York, Speller & Sons. quoting Izvestia, 25 December 1918: "Estonia, Latvia, and Lithuania are directly on the road from Russia to Western Europe and are therefore a hindrance to our revolution because they separate Soviet Russia from Revolutionary Germany. ... This separating wall must be destroyed. The Russian red proletariat should find an opportunity to influence Germany. The conquest of the Baltic Sea would make it possible for Soviet Russia to agitate in favor of the social revolution in the Scandinavian countries so that the Baltic Sea would be transformed into the Sea of Social Revolution."
  35. ↑ Stalin ordered the Estonian Communist party to organize a putsch in Tallinn on 1 December 1924, which, should it succeed, would lead to the proclamation of the Estonian Soviet Republic.
  36. ↑ Tanner (1956), p. 114
  37. ↑ Trotter (2013), p. 58, 61
  38. ↑ Tanner (1956), p. 114
  39. ↑ Trotter (2013), p. 58, 61
  40. ↑ "Minus a Member" at Time magazine on Monday, 25 December 1939
  41. ↑ Trotter (2002), pp. 234–235
  42. ↑ Enkenberg (2020), p.215
  43. ↑ Zalts, Alberts Zalts (ed.). Latvian Economic Review, No. 2(18) April 1940. Latvian Chamber of Commerce and Industry. Riga.
  44. ↑ (на фински) Pavel Petrov Архивирано на 21 август 2009 г. at Finnish Defence Forces home page
  45. ↑ (на руски) documents published Архивирано на 19 февруари 2005 г. from the State Archive of the Russian Navy
  46. ↑ The Last Flight from Tallinn Архивирано на 25 март 2009 г. at American Foreign Service Association
  47. ↑ Five Years of Dates at Time magazine on Monday, 24 June 1940
  48. 1 2 The Occupation of Latvia Архивирано на 23 ноември 2007 г. at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia
  49. ↑ Justice in The Baltic at Time magazine on Monday, 19 August 1940
  50. ↑ Justice in The Baltic at Time magazine on Monday, 19 August 1940
  51. 1 2 3 Chris Bellamy. The Absolute War. Soviet Russia in the Second World War, page 196. Vintage Books, New York 2008. ISBN 978-0-375-72471-8
  52. ↑ Background Note: Latvia at US Department of State
  53. ↑ RUSSIA, LATVIA AGREE ON TROOP WITHDRAWAL Deseret News. 3 February 1992. Retrieved 8 January 2013.
  54. ↑ Baltic Military District globalsecurity.org
  55. ↑ „Latvia takes over the territory of the Skrunda Radar Station“. Embassy of the Republic of Latvia in Copenhagen. 21 October 1999. Архивирано од изворникот на 29 February 2012. Посетено на 15 June 2013.
  56. ↑ (на руски)1939 USSR-Latvia Mutual Aid Pact (full text) Архивирано на 3 март 2016 г.
  57. ↑ Concise Encyclopedia of the Latvian SSR
  58. ↑ Great Soviet Encyclopedia
  59. ↑ European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States
  60. ↑ The Occupation of Latvia Архивирано на 23 ноември 2007 г. at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia
  61. ↑ "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship" at state.gov
  62. ↑ Motion for a resolution on the Situation in Estonia by EU
  63. ↑ Dehousse, Renaud (1993). „The International Practice of the European Communities: Current Survey“ (PDF). European Journal of International Law. 4 (1): 141. doi:10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821. Посетено на 2011-01-28.
  64. ↑ European Parliament (13 January 1983). „Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania“. Official Journal of the European Communities. C 42/78.
  65. ↑ A Historical Dictionary of European National Groups; p238 ISBN 0-313-30984-1
  66. ↑ Justice in The Baltic at Time magazine on Monday, 19 August 1940
  67. ↑ The resolution passed 24 December 1989, stated the annexation had been "in conflict with the sovereignty and independence of a number of third countries." Kohen, M. Secession: International Law Perspectives, Cambridge University Press, 2006
  68. ↑ Reported in Pravda on Friday 19 November 1999. This declaration states the incorporation of Latvia into the USSR was legal according to the laws of the Soviet Union and according to international law (de jure).
  69. ↑ Latvia still occupied today Архивирано на 1 август 2012 г.
  70. ↑ Netīrā diena[мртва врска]

Литература

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Советска_окупација_на_Латвија_во_1940_година&oldid=5543495“