Прејди на содржината

Смрдлив здравец

Од Википедија — слободната енциклопедија
Смрдлив здравец
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
клад: Розиди
Ред: Здравцовидни
Семејство: Здравци
Род: Здравец (род)
Вид: Смрдлив здравец
Научен назив
Geranium robertianum
L.
Синоними

Robertiella robertiana

Смрдлив здравец (латински: Geranium robertianum) — вид растение од родот здравец кој е широко распространет низ целата северна полутопка и е воведен во некои земји на јужната полутопка. Често се наоѓа во шуми, живи огради, градини и на пуста земја, а може да се најде и на каменити плажи и варовнички коловози. Не е ретко ниту загрозено, а на некои места се смета за инвазивно.

Опис

[уреди | уреди извор]

Општи одлики и стебло

[уреди | уреди извор]

Смрдливиот здравец (латински: Geranium robertianum) е едногодишно или едногодишно презимувачко растение, кое честопати добива карактеристична црвена боја. Достигнува висина од 10 до 50 см и е прилично разгрането.

Стеблото е вертикално, со тркалезен пресек, со зелена или црвеникава боја. Површината на стеблото е покриена со многубројни мали, густи и расперени влакненца, како и со ретки, долги жлездести влакна кои го лачат специфичниот мирис на растението.[1]

Листови

[уреди | уреди извор]

Листовите во основата се насечени на 3 повеќе или помалку јајцевидни делови со должина од 3–6 см. Овие делови се повторно двојнопересто насечени на помали, ланцетовидни делови, кои на самиот врв се заокружени или кусо заострени.

Листовите се покриени со влакна од двете страни. Постои разлика во лисните дршки:[1]

  • Базалните (приземните) листови имаат долги дршки.
  • Стеблените листови се поставени наспрамно и имаат куси дршки.

Лисните дршки се покриени со густи мали расперени влакненца и расперени жлездести влакна. Прилисниците се мали, со јајцевидно-копјеста форма, црвеникава боја и со долги жлездести влакна распоредени по работ.[1]

Соцветие и цвет

[уреди | уреди извор]

Цветовите се развиваат по два заедно во соцветие. Двата поединечни цвета имаат куси дршки, додека главната дршка на целото соцветие е многу подолга, правејќи ги цветовите значително подолги од пазувниот лист.

Дршката на цветовите и на соцветието е покриена со густи, мали и куси расперени влакна, како и со густи, долги расперени жлездести влакна, покрај кои се забележуваат и куси, искривени влакна. Брактсите (заштитните ливчиња на соцветието) се вкупно 4 на број, со копјеста форма и влакнести рабови.[1]

Чашка и венче

[уреди | уреди извор]
  • Чашката е со зелена боја, но почесто добива црвена нијанса. Чашкините ливчиња се со должина од 7 до 9 мм исправени, со јајцевидно-копјест облик. На врвот се заострени и завршуваат со едно шиловидно врвче долго 1 до 2 мм. Имаат 3 изразени жили и се покриени со многу долги, расперени жлездести влакна.
  • Венчето е светлорозово. Венечните ливчиња се обратно-јајцевидни, со целокрајни рабови, долги од 10 до 13 мм и при основата одеднаш се стеснуваат во кус дел со клиновидна форма.[1]

Прашници и плод

[уреди | уреди извор]
  • Прашниците обично имаат должина колку и самата чашка, а нивните филаменти (прашнички конци) се целосно голи.
  • Плодот и неговите плодни делови се голи (без влакненца). Во горниот дел плодните делови имаат неколку брчки, додека во долниот дел брчките се со мрежест распоред. На самиот врв имаат 2 бели влакна и не се одделуваат заедно со надворешниот дел на клуновидното продолжение.
  • Семките се со светлокафеава боја и имаат мазна површина.[1]

Таксономија

[уреди | уреди извор]

Научното име го доделил Линеј во „Species Plantarum “ (1753),[2] и оттогаш не се променило; но не било оригинално. Линеј го наведува Баухин дека го користел полиномот Geranium robertianum primum it во неговиот Pinax theatri botanici во 1623 година.[3] Баухин, пак, му ја припишал на Додоенс, кој го навел Geranium robertianum во неговата Stirpium historiae во 1554 година.[4] Но, Додоенс го добил името од Руелиј, кој го објавил делото „De natura stirpium “ („За природата на видовите“) во 1543 година,[5] кое во голема мера било превод на делото „De materia medica“ од Диоскорид. Во ова, постои само еден вид „геранион“, кој е опишан како да има глави како „рог“ на жерав, и можеби бил она што сега го нарекуваме гераниум. Затоа, името Robertiana herba можеби првпат го употребил Руелиј, бидејќи не е употребено кај Диоскорид.

Генеричкото име доаѓа од старогрчкиот збор за растението, γεράνιον (géranion), што доаѓа од γέρανος (géranos) „ жерав “ со деминутивната завршница -ιον, „мал жерав“. Ова го користеле и Римјаните.[6] Се однесува на клуновиот облик на стилот кај овошјето.

Постојат многу истозначници, повеќето од нив се појавиле како описи на сорти или подвидови. Овие сега не се широко прифатени. Целосен список е даден во „Plants of the World Online“ . Сепак, некои стручњаци сè уште препознаваат различни облици. Сел и Мурел,[7] на пример, опишуваат три подвида во Британија:

  • подвид celticum Ostenf. , зелено обоено едногодишно растение со бледи цветови, кое се наоѓа на варовнички почви на запад;
  • подвид maritimum (Bab.) HG Baker, испружено црвено двегодишно растение со темни цветови, кое се наоѓа на каменити плажи;
  • подвид robertianum, вообичаениот облик што се наоѓа во внатрешноста.

Главно е утврдено дека Geranium robertianum има број на хромозоми од 2n = 64, иако има и бројка од 2n = 32. Тесно поврзаниот Geranium purpureum има хромозомски број 2n = 32, и има шпекулации дека овој вид може да биде предок на смрдливиот здравец. Утврдено е дека двата вида се хибридизираат на плажите во Југозападна Британија и Ирска и произведуваат во голема мера неплодни потомци со хромозомски број 2n = 48. Овој хибрид не е регистриран на друго место во Европа.[8][9]

Живеалиште

[уреди | уреди извор]

Смрдливиот здравец вирее на карпи, влажни места, во буково-елови шуми, како и покрај буковите шуми. Се среќава на надморска височина до 2.000 m.[1]

Распространетост и статус

[уреди | уреди извор]

Главните области на распространестост на смрдливиот здравец се низ цела Европа, северно до Балтичкото Море и источно сè до Русија. Исто така, се јавува во Северна Африка и се смета за автохтоно растение во Северна Америка,[10] иако во некои западни држави се смета за плевел.[11]

Листовите од семето имаат изразит облик.

Расте на надморска височина до 700 м во Грејт Дан Фел во Англија [12] и до 2.400 м во Кашмир.[13]

МСЗП не го проценила статусот на загрозеност на овој вид, но во некои земји е класифициран како незагрозен вид.[14][15]

Македонија

[уреди | уреди извор]

Во Македонија, ова растение е широко распространето и научно забележано на следниве месности:[1]

Употреба

[уреди | уреди извор]

Белоцветните сорти на смрдливиот здравец се одгледуваат во градините со векови.[16] Белата сорта „Селтик вајт“ со мали цветови и мирис, денес е популарно градинарско растение.[17][18]

Медицинската вредност на смрдливиот здравец е неизвесна. На пример, Мод Грив воопшто не го споменала во нејзиниот влијателен хербален лек,[19] но постојат и други извештаи за неговата употреба во народната медицина во неколку земји, вклучително и како лек за дијареја, за подобрување на функционирањето на црниот дроб и жолчното кесе,[20] за забоболка и крвавење од носот,[21] и како заздравување на рани (се користи за или е корисен за заздравување на рани).[22] Се вели дека свежо набраните лисја, кога се втриваат по телото, ги одбиваат комарците.[22]

Хемиските состојки вклучуваат танини, горчливо соединение наречено гераниин и есенцијални масла.[23] Некои истражувачи објавиле можни корисни лековити својства во растителните екстракти.[24]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Мицевски, Кирил (2005). ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6. Скопје: МАНУ. стр. 1507-1508. ISBN 9989-101-46-9 (св. 6) Проверете ја вредноста |isbn=: invalid character (help). Укажано повеќе од еден |pages= и |page= (help); |access-date= бара |url= (help)
  2. ↑ Carl Linnaeus (1753). Species Plantarum. 2. стр. 681.
  3. ↑ Gaspard Bauhin (1623). Pinax theatri botanici.
  4. ↑ Rembert Dodoens (1554). Stirpium historiae. 1. стр. 62.
  5. ↑ Jean Ruel (1543). De natura stirpium.
  6. ↑ „De Materia Medica“ (PDF).[мртва врска]
  7. ↑ Sell, Peter; Murrell, Gina (2009). Flora of Great Britain and Ireland, vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press.
  8. ↑ Stace, C.A. (2019). New Flora of the British Isles (4th. изд.). Suffolk: C&M Floristics. ISBN 978-1-5272-2630-2.
  9. ↑ Stace, C.A.; Preston, C.D.; Pearman, D.A. (2015). Hybrid Flora of the British Isles. Bristol: Botanical Society of Britain and Ireland.
  10. ↑ „Geranium robertianum L.“. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. Посетено на 15 March 2023.
  11. ↑ „Herb Robert identification and control: Geranium robertianum - King County“.
  12. ↑ Pearman, D.A. „Altitudinal Limits of British Plants, 2021“.
  13. ↑ Tofts, R.J. (2004), „Biological flora of the British isles No. 234 Geranium robertianum L“, Journal of Ecology, 92 (3): 537–555, doi:10.1111/j.0022-0477.2004.00892.x
  14. ↑ „PlantAtlas“. plantatlas2020.org. Посетено на 2024-11-15.
  15. ↑ „Géranium herbe-à-Robert“. Inventaire National du Patrimoine Naturel. Посетено на 15 November 2024.
  16. ↑ Leighton, W.A. (1841). A Flora of Shropshire. London: John van Voorst.
  17. ↑ Mabey, Richard (1996). Flora Britannica. London: Reed International. ISBN 1-85619-377-2.
  18. ↑ „Geranium robertianum &s;Celtic White&s; | Annual Biennial/RHS“. www.rhs.org.uk (англиски). Посетено на 2024-11-16.
  19. ↑ Grieve, Maud (1931). A Modern Herbal. New York: Dover Publications Inc. ISBN 0-486-22798-7.
  20. ↑ „Herb Robert: Uses, Side Effects, Interactions, Dosage, and Warning“. www.webmd.com. Посетено на 2019-09-22.
  21. ↑ Foster, Steven (2006), Desk Reference To Nature's Medicine, Washington, DC: National Geographic Society, стр. 210–11, ISBN 0-7922-3666-1
  22. 1 2 Milliken, W.; Bridgewater, S. (2004), Flora Celtica, Edinburgh, U.K.: Birlinn Ltd., стр. 221, ISBN 1841583030
  23. ↑ „Herb Robert – Herbs are Special“ (англиски). Посетено на 2024-05-05.
  24. ↑ Świątek, Ł; Wasilewska, I; Boguszewska, A. (2023). „Herb Robert's Gift against Human Diseases: Anticancer and Antimicrobial Activity of Geranium robertianum L.“. Pharmaceutics. 15 (5): 1561. doi:10.3390/pharmaceutics15051561. PMC 10223082 Проверете ја вредноста |pmc= (help). PMID 37242803 Проверете ја вредноста |pmid= (help).

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Смрдлив_здравец&oldid=5610992“