Ран (божица)
Ран (на старонордиски: [ˈrɒːn]) — божица и персонификација на морето во нордиската митологија. Ран и нејзиниот сопруг Агир, јотун кој исто така го персонифицира морето, тие имале девет ќерки кои ги персонифицираат брановите. Божицата често се поврзува со мрежа, која ја користела за да ги заробува морепловците. Според прозниот вовед на песна во Поетска еда и во Велсунгашка сага, Ран еднаш му ја позајмила својата мрежа на богот Локи.
Ран е посведочена во Поетска Еда, составена во текот на 13 век од поранешни традиционални извори; Прозна еда, напишана во текот на 13 век од Снори Стурлусон; и во Велсунгашка сага“ и во „Сага за Фритхоф“; и во поезијата на скалдите, како што е „Сонаторек“, песна од 10 век од исландскиот скалд Егил Скалагримсон.
Етимологија
[уреди | уреди извор]Старонордиската општа именка rán значи „грабеж“ или „кражба“. За етимологијата на теонимот, научникот Рудолф Симек изјавил: „иако значењето на името не е целосно разјаснето, Rán се користело со значење „разбојник“... и нема никаква врска со [старонордискиот] ráða (владеење)“.[1]
Бидејќи Ран е персонификација на морето, скалдите го користеле нејзиното име во различни кенинзи кога зборувале за морето. Примери за тоа се Ранар-ленд („земјата на Ран“), -салр („салата на Ран“) и -вегр („патот на Ран“), а исто така и rán-beðr („кровјето на Ран“) што значи „кровјето на морето“.[2]
Во разни дела
[уреди | уреди извор]Сонаторек
[уреди | уреди извор]Ран и Агир се споменуваат во поемата „Сонаторек“ која му се припишува на исландскиот скалд Егил Скалагримсон од 10 век. Во поемата, Егил ја оплакува смртта на својот син Бодвар, кој се удавил во морето за време на бура.[3]
Во една тешка строфа подоцна во песната, скалдот ја изразува болката од губењето на синот со повикување на слика за убивство на персонифицираното море, овде персонифицирано како Егир (старонордиски: ǫlsmið[r], во превод: ковач на ел) и Ран (Ægis man, жена на Егир).[4]
Поетска еда
[уреди | уреди извор]
Ран е спомената три пати во Поетска еда; двапати во поезија и еднаш во проза. Првото споменување се случува во строфа во Хелгаквида Хундингсбејн I, кога валкирата Сигрун му помага на бродот на херојот Хелги Хундингсбејн додека тој наидува на свирепи води.[5]
Во белешките за нејзиниот превод, Каролајн Ларингтон вели дека Ран „се стреми да фаќа и дави мажи во својата мрежа“ и дека „да се даде некого на морската божица значи тој да се удави“.[6]
Вториот пример се јавува во строфа пронајдена во Helgakviða Hjörvarðssonar. Во оваа строфа, херојот Атли ја споменува Ран додека лета со Хримгерид, женски јотун.[7]
Конечно, во прозниот вовед во „Реџинсмал“, Локи ја посетува Ран (овде името било преведено како Рон) за да ја позајми нејзината мрежа:
- [Один и Хонир] го испратиле Локи да го земе златото; тој отишол кај Рон и ја зел нејзината мрежа, а потоа отишол до водопадот на Андвари и ја фрлил мрежата пред штуката, а штуката скокнала во мрежата.[8]
Преведувачот Хенри Адамс Белоус забележува како оваа верзија на наративот се разликува од она што се појавува во други извори, каде што Локи фаќа штука со своите раце.[8]
Прозна еда
[уреди | уреди извор]Деловите од Прозна еда, Скалдскапармал и Хататал, содржат неколку референци за Ран. Дел 25 од Скалдскапармал („Како ќе се споменува морето?“) ги наведува начините на кои поетите можат да се осврнат на морето, вклучувајќи: „сопруг на Ран“ и „земја на Ран и на ќерките на Егир“, но исто така и „татко на ќерките на Егир“.[9]
Во истиот дел, авторот цитира фрагмент од дело на исландскиот скалд Хофгарда-Рефр Гестсон од 11 век, каде што Ран е наведена како „Гимировата ... волва“.[10] Авторот на делот коментира дека строфата „[имплицира] дека сите се исти, Агир и Хлер и Гимир".[11][12]
Во 33-то поглавје од Скалдскапармал се дискутира зошто скалдите можат да го нарекуваат златото „оган на Егир“. Делот го проследува кенингот до наратив околу Егир, во кој јотунот користи „блескаво злато“ во центарот на својата сала за да го запали „како оган“ (што нараторот го споредува со пламените мечеви во Валхала). Делот објаснува дека „Ран е името на жената на Егир, а имињата на нивните девет ќерки се како што е напишано погоре... Потоа Асирите откриле дека Ран имала мрежа во која ги фаќала сите што оделе на море... па ова е приказната за потеклото на златото наречено оган или светлина или сјај на Егир, Ран или ќерките на Егир, и од таквите кенинзи сега се развила практиката златото да се нарекува оган на морето, бидејќи имињата на Егир и Ран исто така се однесуваат на морето, затоа златото сега се нарекува оган на езерата или реките, како и на сите имиња на реките“.[13]
Во делот насловен Nafnaþulur од Skáldskaparmál, Ран се појавува во списокот на божици (старонордиски ásynjur).[14]
Сага за Велсунзите и Сага за Фритхоф
[уреди | уреди извор]Ран се споменува само еднаш во „Сага за Велсунзите“. Како и во прозниот вовед на едската поема „Реџинсмал“ (дискутирана погоре): „тие го испратиле Локи да го земе златото. Тој отишол кај Ран и ја зел нејзината мрежа.“[15]
Во легендарната сага „Сага за Фритхоф“, Фритхоф и неговите луѓе се наоѓаат во силна бура, а протагонистот тагува што наскоро ќе почива во креветот на Ран.[16][17]
Научна рецепција и толкување
[уреди | уреди извор]Според Рудолф Симек, „... Ран е владетелка на царството на мртвите на дното на морето во кое одат луѓето што се удавиле“. Симек изјавил дека „додека Агир го персонифицира морето како пријателска сила, Ран ја отелотворува злокобната страна на морето, барем во очите на исландските морнари од доцното викиншко доба“.[1]
Наводи
[уреди | уреди извор]- 1 2 Simek (2007 [1993]: 260).
- ↑ Gudbrund Vigfusson (1874: 487–488).
- ↑ Kershaw (1922:135). Formatted for display.
- ↑ Einarsson (2003:149). Formatted for display.
- ↑ Bellows (1936: 299–300). Bellows renders Old Norse Rán as Ron throughout his translation.
- ↑ Davidson (1999 [1996]: 279, 280).
- ↑ Bellows (1936: 281).
- 1 2 Bellows (1936: 358–359).
- ↑ Faulkes (1995 [1989]: 91). Anthony Faulkes renders her name Ran in his translation.
- ↑ Faulkes (1998: 37).
- ↑ Faulkes (1995 [1989]: 91). Formatted for display. This stanza appears quoted a second time later in Skáldskaparmál, for which see Faulkes (1995 [1989]: 140).
- ↑ Faulkes (1998: 92).
- ↑ Faulkes (1998:95). The chapter continues with discussion regarding the development of these kennings and the concept of allegory.
- ↑ Faulkes (1998: 157).
- ↑ Byock (1990: 58).
- ↑ Friðþjófs saga ins frækna at Norrøne Tekster og Kvad, Norway.
- ↑ Eiríkr Magnússon and Morris (1875: 86).
Извори
[уреди | уреди извор]- Byock, Jesse. 1990. Trans. The Saga of the Volsungs. University of California Press. ISBN 978-0-520-27299-6
- Einarsson, Bjarni, уред. (2003). Egils saga (PDF). London: Viking Society for Northern Research. ISBN 9780903521543. Архивирано од изворникот (PDF) на 2025-10-05. Посетено на 2025-12-22.
- Kershaw, Nora. 1922. Trans. Anglo-Saxon and Old Norse Poems. Cambridge at the University Press.
- Eiríkr Magnússon and Morris, William. Trans. 1875. Three Northern Love Stories and Other Tales. Ellis & White.
- Faulkes, Anthony (Trans.). 1995 [1989]. Trans. Edda. Everyman. ISBN 0-460-87616-3
- Faulkes, Anthony. (Editor). 1998. Trans. Edda: Skáldskaparmál. I. Viking Society for Northern Research.
- Gudbrandur Vigfusson. 1874. Trans. An Icelandic-English Dictionary: Based on the Ms. Collections of the Late Richard Cleasby. Clarendon Press.
- Bellows, Henry Adams. 1936. Trans. The Poetic Edda. Princeton University Press. New York: The American-Scandinavian Foundation.
- Larrington, Carolyne (Trans.). 1999 [1996]. Trans. The Poetic Edda. Oxford World's Classics. ISBN 0-19-283946-2
- Simek, Rudolf. 2007 [1993]. Translated by Angela Hall. Dictionary of Northern Mythology. D.S. Brewer. ISBN 0-85991-513-1
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
