Прејди на содржината

Прв туркиски каганат

Од Википедија — слободната енциклопедија
(Пренасочено од Прв туркиски ханат)
Прв туркиски каганат
552–603
Прв туркиски каганат is located in Continental Asia
FIRST TURKIC KHAGANATE
The First Turkic Khaganate at its greatest extent, in 576.
СтатусХанат (Степска империја)
Главен град
Говорени јазици
Вероисповед
Тенгризам, Будизам
ДемонимиTürük
Türk
Qaghan 
• 552
Бумин Каган (прв)
• 599–603
Tardu (last)
Yabgu 
• 552–575
Istämi (first)
• 575–599
Tardu (last)
Историски периодPost-classical
• Bumin Qaghan revolts against Rouran Khaganate
542
• Основана
552
581
• Brief re-unification
603
• Division of Western and Eastern Turkic Khaganates
603
Површина
557[9][10][11]6.000.000 km2 (2,300,000 sq mi)
Население
• 6th century[12]
3 милиони
Претходници
Наследници
Рурaнски каганат
Hephthalite Empire
Источнотуркиски каганат
Западнотуркиски каганат

Првиот Туркиски Ханат, познат и како Ѓоктурски Каганат — бил првата туркиска држава што го носела името „Турк“ во политичка смисла. Оваа империја, основана во 552 година од кланот Ашина, се протегала од Манџурија до Црното Море, покривајќи околу 6 милиони км² и имала население од приближно 3 милиони луѓе во 6 век. Со центар во Отукен, во денешна Монголија, каганатот бил клучен играч во Средна Азија, наследувајќи ја хегемонијата на Роуранскиот Каганат и контролирајќи го Патот на свилата. Постоењето на каганатот траело до 603 година, кога се поделил на Источен и Западен Турски Каганат поради внатрешни конфликти и надворешни притисоци.

Историја

[уреди | уреди извор]

Потекло и основање (546–552)

[уреди | уреди извор]

Каганатот бил основан од Бумин Каган, лидер на кланот Ашина, кој потекнувал од турските племиња во Алтајските Планини. Во 546 година, Бумин предводел бунт против Роуранскиот Каганат, чиј владетел Јуџулу Анагуи го навредил, нарекувајќи го „ковач роб“, што укажува на можен вазален статус или специјализација во металургија. Бумин склучил сојуз со Западната Веи династија во Кина, оженувајќи се со принцезата Чангле. Во 552 година, тој го поразил Анагуи северно од Хуајхуанг и се прогласил за Илиг Каган во Отукен, но починал истата година. Неговиот син, Мукан Каган, и братот Истаеми (Јабгу на Западот) продолжиле да ја прошируваат империјата.

Ширење (552–581)

[уреди | уреди извор]

Мукан Каган ги консолидирал источните територии, поразувајќи ги преостанатите роурански сили и потчинил номадски племиња како Ујгурите и Тиеле.

Истаеми, како Јабгу на Западот, водел кампањи против Хефталитското Царство во сојуз со Сасанидска Персија. Во 557 година, оваа коалиција ги уништила Хефталитите, овозможувајќи им на Гоктуркиците да ја преземат контролата врз трговијата по Патот на Свилата. До 576 година, Гоктуркијците стигнале до Крим, преминувајќи го Керчкиот Проток и опколувајќи го византискиот град Херсонесус во 581 година. Нивните јужни граници се протегале до реката Аму Дарја, што довело до судири со Сасанидите, кои ги поразиле во 589 година.

Граѓанска војна и поделба (581–603)

[уреди | уреди извор]
Каганатот во 552 година, по неговата поделба на Западен туркиски каганат и Источен туркиски каганат.

По смртта на Таспар Каган во 581 година, избувнала граѓанска војна поради спорови за наследство меѓу Апа Каган, Ишбара Каган и други претенденти. Оваа нестабилност била искористена од кинеската Суи династија, која поттикнувала внатрешни бунтови. Тарду, син на Истаеми, се обидел да ја обедини империјата, напаѓајќи го кинескиот град Чанг'ан околу 600 година. Сепак, бунт на тиеле племињата, поддржан од Суи дипломатијата, го соборил во 603 година. Ова довело до формална поделба на каганатот:

  • Источен Туркиски Каганат: Со центар во Отукен, под силно влијание на Кина.
  • Западен Туркиски Каганат: Фокусиран на западните територии, вклучувајќи го Согдијана и Бактрија.
  1. "The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex", Kljastornyj, 1980, p. 93
  2. ↑ "The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex", Kljastornyj, 1980, p. 93
  3. ↑ Sinor 1969, стр. 101.
  4. ↑ Peter Roudik (2007). The History of the Central Asian Republics. стр. 24.
  5. ↑ Golden, Peter B. (2011). Central Asia in World History.
  6. ↑ Roux 2000, стр. 79.
  7. ↑ Baratova 2005.
  8. ↑ Vovin 2019, стр. 133.
  9. ↑ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D. (December 2006). „East–West Orientation of Historical Empires“. Journal of World-Systems Research. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Посетено на 16 September 2016.
  10. ↑ Taagepera, Rein (1979). „Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.“. Social Science History. 3 (3/4): 129. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959.
  11. ↑ Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2020). The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience (англиски). Oxford University Press. стр. 92–94. ISBN 978-0-19-977311-4.
  12. ↑ Karatay, Osman. Göktürk Çağı Türk Nüfusu Üzerine Düşünceler. 18. Türk Tarih Kongresi, 1-4 Ekim 2018 Ankara.