Прејди на содржината

Полинезијци

Од Википедија — слободната енциклопедија
Полинезијци
Вкупен број
ок. 2.000.000
Подрачја со значајно население
 Нов Зеланд1.157.478[1]
 САД988.519[2]
 Австралија409.805
 Француска Полинезијаок. 215.000[3]
 Самоа192.342
 Тонга103.036
 Кукови Острови17.683
 Канада10.760[4]
 Тувалу10.645[5]
 Чиле9.399[6]
Јазици
полинезиски јазици (хавајски, маорски, рапанујски, самоански, тахитски, тонгански, тувалски и други), англиски, француски и шпански
Вероисповед
христијанство (96,1 %)[7] and Polynesian mythology[8]
Сродни народи
други австронезиски народи

Полинезијци или полинезиски народи — етнојазична група од блискосродни народи домородни во Полинезија, која ги опфаќа островите во рамките на Полинезискиот Триаголник на Тихиот Океан. Водат рано праисториско потекло од островска Југоисточна Азија и се дел о дпоголемата австронезиска етнојазична група, чија прататковина е Тајван. Говорат полинезиски јазици, гранка на окранското потсемејство на австронезиските јазици. Најброен народ меѓу нив се Маорите во Нов Зеланд,[9] followed by Самоанците, Хавајците, Тахиќаните, Тонганците и Куковоостровјаните.

Во 2012 г. е проценето дека на на светот живеат 2 милиони Полинезијци (чисти или мешани). Највеќето од нив живеат како мнозински народи во независни држави (Самоа, Ниуе, Кукови Острови, Тонга и Тувалу) или како малцинства во земји како Нов Зеланд, Австралија, Чиле (Велигденски Остров), прекуморска Франција (Француска Полинезија и Валис и Футуна) и САД (Хаваи и Американска Самоа), како и во британската прекуморска територија Питкернски Острови. Највеќе Полинезијци во историјата имал Нов Зеланд, проценети на 110.000 во XVIII век.[10]

Полинезијците важат за големи морепловци, чии пловила им овозможиле да ги населат сите краишта на Океанија, на острови многу оддалечени едни од други: Хаваите, Рапануи (Велигденски Остров) и Аотеароа (Нов Зеланд).[11] Овие народи користеле прастари морепловни вештини, водејќи се според ѕвездите, струите, облаците и летот на птиците, кои се пренесуваат од колено на колено до денешен ден.[12]

Потекло

[уреди | уреди извор]
Полинезиската колонизација на т.н. Полинезиски Триаголник.

Полинезијците, вклучувајќи ги Самоанците, Тонганците, Ниуеанците, Куковоостровјаните (т.н. Куковоостровски Маори), Тахиќаните, (Маоли), Маркисците и новозеландските Маори, се подгрупа на австронезиските народи. Имаат заедничко потекло со староседелците на Тајван, островска Југоисточна Азија, Микронезија и Мадагаскар.[13] За ова сведочат генетските,[14] јазичните[15] и археолошките докази.[16]

Времеследно распространување на австронезиските народи[17]

Постојат повеќе претпоставки за прапотеклото и начинот на распространување на австронезиските народи, но најшироко прафатена теоријата е дека нивните предци се иселиле од Тајван некаде помеѓу 3000 и 1000 г. п.н.е. Потоа тие набргу ги колонизирале островите во Индискиот и Тихиот Океан користејќи релативно напредни изуми како катамаранот, пловила со потпора и едра со облик на ракова клешта. Биле првите луѓе што ги преминале огромните водни пространства во морски пловила.[18] Самите Полинезијци потекнуваат од гранка на австронезиски доселеници во островска Меланезија.

За непосредни предци на Полинезијците се сметааат луѓето од неолитската лапитска култура. Оваа група настанала во островска Меланезија и Микронезија околу 1500 г. п.н.е. и била сочинета од луѓе од островска Југоисточна Азија на запад и претходен бран на австронезиски доселеници од Микронезија на север. Културата се одликува со грнчарија со забести втисоци. Меѓутоа, нивното ширење на исток запрело кога стасале до западнополинезиските острови Фиџи, Самоа и Тонга до приближно 900 г. п.н.е. Ова останало така во следните 1.500 години, during which лапитската култура на овие острови нагло ги изгубила грнчарските вештини. Продолжиле да се селат на исток околу 700 г., проширувајќи се на Куковите Острови, Француска Полинезија и Маркиските Острови. Подоцна продолжиле кон Хаваите (кон 900 г.), Велигденскиот Остров (1000 г.), и конечно во Нов Зеланд (1200 г.).[19][20]

Генетски проучувања

[уреди | уреди извор]
Тахитски пахи — двотрупни борбени чунови на илустрација од 1827 г.

Според анализите на Кејзер и неговите колеги, само 21 % од полинезискиот автозомен генетски фонд е од австралоидско потекло, а останатите 79 % се од австронезиско.[21] Друго проучување на Фридлендер и колегите (2008) потврдува дека Полинезијците се генетски поблиски со Микронезијците, тајванските староседелци и островските Југоисточноазијци. Од ова е изведен заклучокот дека Полинезијците прилично бргу прешле преку Меланезија, поради што дошло до само ограничено мешање помеѓу Австронезијците и Папуанците.[22] Полинезијците претежно ѝ припаѓаат на хаплогрупата B (мтДНК), особено на мтДНК B4a1a1 (полинезиски мотив). Големата застапеност на мтДНК B4 кај Полинезијците е производ на генетско поместување и ги претставува потомците на неколку австронезиски жени кои се смешале со папуански мажи.[23] Полинезиското население претрпело основачки ефект и генетско поместување поради малиот број на потомци.[24][25] Поради основачкиот ефект, Полинезијците се особено различни генотипски и фенотипски од нивните предци. Ова се случило бидејќи тие произлегуваат од многу мал број на поединци од поголемо население, што води до загуба на генетска разновидност.[26][27]

Соарес и неговите колеги (2008) изнесуваат аргументи за предхолоценско сундаландско потекло во островска Југоисточна Азија според митохондриската ДНК.[28] Моделот за тајванско потекло е ставен под прашање од проучувањето на Лидскиот универзитет објавено во Molecular Biology and Evolution. Испитувањето на митохондриските ДНК-лози укажува не тоа дека тие претрпеле етногенеза во островска Југоисточна Азија подолго отколку што дотогаш се мислело. Предците на Полинезијците стасале до Бизмарковиот Архипелаг во Папуа Нова Гвинеја пред барем 6.000 до 8.000 години.[29]

Во 2014 г. Липсон и колегите направиле проучување на целогеномски податоци кое ги потврдува наодите на Кајзер и колегите. Денешните Полинезијци имаат помал австраломеланезиски удел отколку Австронезијците во островска Меланезија. Сепак, смешаност има кај обете групи, заедно со другите австронезиски населенија вон Тајван, што укажува на различни степени на мешање помеѓу дојдовните неолитски австронезиски доселеници и постоечките палеолитски австраломеланезиски населенија во островска Југоисточна Азија и Меланезија.[30][31][32]

Проучувањата од 2016 и 2017 г. одат во прилог на идејата дека најраните лапитски доселеници претежно ја заобиколиле Нова Гвинеја, доаѓајќи право од Тајван или северните Филипини. Смешаноста со австраломеланезиските Папуанци присутна во генетиката на денешните Полинезијци (како и островските Меланезијци) се појавиле дури по населувањето на Тонга и Вануату.[33][34][35]

Во 2020 г. е утврдено дека Полинезијците и јужноамериканските староседелци дошле во контакт околу 12 века пред првиот контакт со Европејците кај обете групи.[36][37]

Народи

[уреди | уреди извор]
Портрет на Маор од Готфрид Линдауер.
Пиење на кава ('ава) во Самоа на почетокот на XX век.

На светот живеат околу 2 милиони Полинезијци и лица од делумно полинезиско потекло, од кои највеќето живеат во Полинезија, САД, Нов Зеланд и Австралија.[38] Подолу се наведени полинезиските народи подредени според нивната проценета бројност:

Полинезија
Полинезиски ексклави

Поврзано

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Population Movement in the Pacific: A Perspective on Future Prospects. Wellington: New Zealand Department of Labour Архивирано на 7 февруари 2013.
  2. ↑ „Chuukese and Papua New Guinean Populations Fastest Growing Pacific Islander Groups in 2020“.
  3. ↑ Landfalls of Paradise: Cruising Guide to the Pacific Islands, Earl R. Hinz & Jim Howard, University of Hawaii Press, 2006, page 80.
  4. ↑ „Census Profile, 2016 Census“. 8 февруари 2017.
  5. ↑ „Population of communities in Tuvalu“. world-statistics.org. 11 април 2012. Посетено на 20 март 2016.
  6. ↑ „Síntesis de Resultados Censo 2017“ (PDF). Instituto Nacional de Estadísticas, Santiago de Chile. стр. 16.
  7. ↑ Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission, Center for the Study of Global Christianity
  8. ↑ Wellington, Victoria University of (1 декември 2017). „Arts, humanities and social sciences“. victoria.ac.nz. Архивирано од изворникот на 13 април 2016. Посетено на 14 април 2018.
  9. ↑ „Māori population estimates: At 30 June 2022“. www.stats.govt.nz. Посетено на 31 јануари 2023.
  10. ↑ King, Michael (2003). The Penguin History of New Zealand. London: Penguin. стр. 91.
  11. ↑ Wilmshurst, Janet M.; Hunt, Terry L.; Lipo, Carl P.; Anderson, Atholl (1 февруари 2011). „High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia“. Proceedings of the National Academy of Sciences (англиски). 108 (5): 1815–1820. doi:10.1073/pnas.1015876108. ISSN 0027-8424. PMC 3033267. PMID 21187404.
  12. ↑ DOUCLEFF, MICHAELEEN (23 јануари 2013). „How The Sweet Potato Crossed The Pacific Way Before The Europeans Did“. NPR. Посетено на 25 јануари 2020.
  13. ↑ Bellwood, Peter; Fox, James J.; Tryon, Darrell (2005). The Austronesians: historical and comparative perspectives. ANU E Press. ISBN 9781920942854.
  14. ↑ „Mitochondrial DNA Provides a Link between Polynesians and Indigenous Taiwanese“. PLOS Biology. 3 (8): e281. 2005. doi:10.1371/journal.pbio.0030281. PMC 1166355.
  15. ↑ „Pacific People Spread From Taiwan, Language Evolution Study Shows“. ScienceDaily. 27 јануари 2009. Посетено на 29 април 2010.
  16. ↑ Pietrusewsky, Michael (2006). „Initial Settlement of remote Oceania: the evidence from physical anthropology“. Во Simanjuntak, T.; Pojoh, I.H.E.; Hisyam, M. (уред.). Austronesian Disapora and the Ethnogenesis of People in Indonesian Archipelago. Proceedings of the International Symposium. Jakarta: LIPI Press. стр. 320–347.
  17. ↑ Chambers, Geoffrey K. (2013). „Genetics and the Origins of the Polynesians“. eLS. doi:10.1002/9780470015902.a0020808.pub2. ISBN 978-0470016176.
  18. ↑ Dr. Martin Richards. „Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia“. Oxford Journals. Посетено на 1 јануари 2010.
  19. ↑ Heath, Helen; Summerhayes, Glenn R.; Hung, Hsiao-chun (2017). „Enter the Ceramic Matrix: Identifying the Nature of the Early Austronesian Settlement in the Cagayan Valley, Philippines“. Во Piper, Philip J.; Matsumara, Hirofumi; Bulbeck, David (уред.). New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory. terra australis. 45. ANU Press. ISBN 9781760460952.
  20. ↑ Carson, Mike T.; Hung, Hsiao-chun; Summerhayes, Glenn; Bellwood, Peter (јануари 2013). „The Pottery Trail From Southeast Asia to Remote Oceania“. The Journal of Island and Coastal Archaeology. 8 (1): 17–36. Bibcode:2013JICA....8...17C. doi:10.1080/15564894.2012.726941. hdl:1885/72437. S2CID 128641903.
  21. ↑ Kayser, Manfred; Lao, Oscar; Saar, Kathrin; Brauer, Silke; Wang, Xingyu; Nürnberg, Peter; Trent, Ronald J.; Stoneking, Mark (2008). „Genome-wide analysis indicates more Asian than Melanesian ancestry of Polynesians“. The American Journal of Human Genetics. 82 (1): 194–198. doi:10.1016/j.ajhg.2007.09.010. PMC 2253960. PMID 18179899.
  22. ↑ Friedlaender, Jonathan S.; Friedlaender, Françoise R.; Reed, Floyd A.; Kidd, Kenneth K.; Kidd, Judith R.; Chambers, Geoffrey K.; Lea, Rodney A.; и др. (2008). „The genetic structure of Pacific Islanders“. PLOS Genetics. 4 (1): e19. doi:10.1371/journal.pgen.0040019. PMC 2211537. PMID 18208337.
  23. ↑ Assessing Y-chromosome Variation in the South Pacific Using Newly Detected, By Krista Erin Latham
  24. ↑ Ioannidis (2021). „Paths and timings of the peopling of Polynesia inferred from genomic networks“. Nature. 597 (7877): 522–526. Bibcode:2021Natur.597..522I. doi:10.1038/s41586-021-03902-8. PMC 9710236 Проверете ја вредноста |pmc= (help). PMID 34552258 Проверете ја вредноста |pmid= (help).
  25. ↑ Murray-McIntosh, Rosalind P.; Scrimshaw, Brian J.; Hatfield, Peter J.; Penny, David (21 јули 1998). „Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences“. Proceedings of the National Academy of Sciences. 95 (15): 9047–9052. Bibcode:1998PNAS...95.9047M. doi:10.1073/pnas.95.15.9047. PMC 21200. PMID 9671802.
  26. ↑ Provine, W. B. (2004). „Ernst Mayr: Genetics and speciation“. Genetics. 167 (3): 1041–6. doi:10.1093/genetics/167.3.1041. PMC 1470966. PMID 15280221.
  27. ↑ Templeton, A. R. (1980). „The theory of speciation via the founder principle“. Genetics. 94 (4): 1011–38. doi:10.1093/genetics/94.4.1011. PMC 1214177. PMID 6777243.
  28. ↑ Martin Richards. „Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia“. Oxford Journals. Посетено на 28 март 2017.
  29. ↑ DNA Sheds New Light on Polynesian Migration, by Sindya N. Bhanoo, Feb. 7, 2011, The New York Times
  30. ↑ Lipson, Mark; Loh, Po-Ru; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Ko, Ying-Chin; Stoneking, Mark; Berger, Bonnie; Reich, David (2014). „Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia“. Nature Communications. 5 (1): 4689. Bibcode:2014NatCo...5.4689L. doi:10.1038/ncomms5689. PMC 4143916. PMID 25137359.
  31. ↑ Lipson, Mark; Loh, Po-Ru; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Ko, Ying-Chin; Stoneking, Mark; Berger, Bonnie; Reich, David (19 август 2014). „Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia“. Nature Communications. 5 (1): 4689. Bibcode:2014NatCo...5.4689L. doi:10.1038/ncomms5689. PMC 4143916. PMID 25137359.
  32. ↑ Kayser, Manfred; Brauer, Silke; Cordaux, Richard; Casto, Amanda; Lao, Oscar; Zhivotovsky, Lev A.; Moyse-Faurie, Claire; Rutledge, Robb B.; Schiefenhoevel, Wulf; Gil, David; Lin, Alice A.; Underhill, Peter A.; Oefner, Peter J.; Trent, Ronald J.; Stoneking, Mark (ноември 2006). „Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific“. Molecular Biology and Evolution. 23 (11): 2234–2244. doi:10.1093/molbev/msl093. hdl:11858/00-001M-0000-0010-0145-0. PMID 16923821.
  33. ↑ Pontus Skoglund; и др. (27 октомври 2016). „Genomic insights into the peopling of the Southwest Pacific“. Nature. 538 (7626): 510–513. Bibcode:2016Natur.538..510S. doi:10.1038/nature19844. PMC 5515717. PMID 27698418.
  34. ↑ Skoglund, Pontus; Posth, Cosimo; Sirak, Kendra; Spriggs, Matthew; Valentin, Frederique; Bedford, Stuart; Clark, Geoffrey R.; Reepmeyer, Christian; Petchey, Fiona; Fernandes, Daniel; Fu, Qiaomei; Harney, Eadaoin; Lipson, Mark; Mallick, Swapan; Novak, Mario; Rohland, Nadin; Stewardson, Kristin; Abdullah, Syafiq; Cox, Murray P.; Friedlaender, Françoise R.; Friedlaender, Jonathan S.; Kivisild, Toomas; Koki, George; Kusuma, Pradiptajati; Merriwether, D. Andrew; Ricaut, Francois-X.; Wee, Joseph T. S.; Patterson, Nick; Krause, Johannes; Pinhasi, Ron; Reich, David (3 октомври 2016). „Genomic insights into the peopling of the Southwest Pacific“. Nature. 538 (7626): 510–513. Bibcode:2016Natur.538..510S. doi:10.1038/nature19844. PMC 5515717. PMID 27698418.
  35. ↑ „First ancestry of Ni-Vanuatu is Asian: New DNA Discoveries recently published“. Island Business. декември 2016. Архивирано од изворникот на 30 јули 2018. Посетено на 11 јануари 2017.
  36. ↑ „DNA reveals Native American presence in Polynesia centuries before Europeans arrived“. National Geographic Society. Архивирано од изворникот на 10 јули 2020.
  37. ↑ Ioannidis (2020). „Native American gene flow into Polynesia predating Easter Island settlement“. Nature. 583 (7817): 572–577. Bibcode:2020Natur.583..572I. doi:10.1038/s41586-020-2487-2. PMC 8939867 Проверете ја вредноста |pmc= (help). PMID 32641827.
  38. ↑ „The Pacific Islands & New Zealand“.
  39. ↑ „Māori population estimates: At 30 June 2022 | Stats NZ“. www.stats.govt.nz. Посетено на 31 јануари 2023.
  40. ↑ „Ancestry | Australia | Community profile“. profile.id.com.au. Архивирано од изворникот на 2022-01-14. Посетено на 1 февруари 2023.
  41. ↑ „Cultural diversity: Census, 2021 | Australian Bureau of Statistics“. www.abs.gov.au (англиски). 12 јануари 2022. Посетено на 31 јануари 2023.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Полинезијци&oldid=5502818“