Прејди на содржината

Плато Карст

Од Википедија — слободната енциклопедија
Карпите на Дуино и заливот Систијана, провинција Трст, Италија, видени од патеката Рилке

Платото Карст или Карстниот регион (сло: Kras, италијански: Carso), локално наречен и Карст, е карстно плато регион кој се протега преку границата на југозападна Словенија и североисточна Италија.

Се наоѓа помеѓу долината Випава, ниските ридови што ја опкружуваат долината, најзападниот дел од ридовите Бркини, северна Истра и Трстскиот залив. Западниот раб на платото ја означува и традиционалната етничка граница помеѓу Италијанците и Словенците. Регионот го префрил името на карстната топографија. Поради оваа причина, истотака се нарекува и „Класичен карст".

Географска положба

[уреди | уреди извор]
Типични рурални карстни куќи во Штањел (Општина Комен), Словенија
Приближно подрачје на регионот Карст

Платото се издига прилично стрмно над соседниот пејсаж, освен неговата североисточна страна, каде што стрмнината е помалку изразена. Платото постепено се спушта од југоисток кон југозапад. Во просек лежи на 334 м надморска височина. Неговиот западен раб, познат како Карстен раб (сло: Kraški rob), е продолжение на планинскиот венец од Учка во источна Истра, и се издига на исток и југоисточно од Трст, завршувајќи во стрмни карпи помеѓу Аурисина и Дуино. Многу интересни геолошки феномени се случуваат долж карстниот раб, вклучувајќи ја и живописната долина Росандра (позната како и Глиншчица).

Затоа што Карстот се спушта стрмно кон Јадранското Море, тој е помалку изложен на поволни климатолошки ефекти од Средоземното Море. Во минатото, главната вегетација на платото биле дабови, но тие биле заменети со борови шуми во 19-тиот и 20-тиот век. Ден-денес, шумите покриваат само една третина од Карстот. Почнувајќи од Средниот век, платото претрпело претерано сечење на шуми по економски причини. Иако често се вели дека многу од дрвото за блиско поставените колци кои ги поддржуваат острововскиот град на Венеција кои потекнуваат од оваа област. Венеција можеби го користела дрвото за морнарица. Најрадикалното исечје на шуми се случило во првата половина на 19-тиот век поради сеча на дрвја од локалните фармери и пренамена на земјата во пасишта за кози и овци.[1]

Карстот е познат по своите пештери. Во Словенија, тие ја вклучуваат пештерата Виленица (најстарата изложбена пештера во Европа), пештерата Липица, пештерата Дивача, пештерата Качна, пештерата Постојна и пештерите Шкоцјански Јами (светско наследство на УНЕСКО) и Грота Гиганте во Италија (најголемата ревијална пештера во светот).

Поголемиот дел од карстот се наоѓа во словенечкото приморје, на површина од 429 км², со население од околу 19.000 луѓе. Карстот има точно 100 населби. Градот Сежана е центар на регионот на словенечката страна на границата. Главни селски центри се населбите Дивача, Дутовље и Комен. Штањел е живописна групирана населба на врвот на северниот раб на висорамнината, неговите куќи се цврсто групирани околу ридот Турн, давајќи му изглед на средновековен град. На италијанската страна на границата, важни населби вклучуваат Опицина, Дуино и Аурисина.

Природни услови, вклучително и бури, ветерот и локалниот начин на живот ги обликуваат елементите на карстната архитектура, создавајќи едноставни, но сепак добро дефинирани форми. Еден од главните туристички центри е Липица, со својата ергела (домот на расата на коњите Липицанер) и други туристички капацитети.

Јазик, култура и традиции

[уреди | уреди извор]
Традиционални карстни народни носии на словенечка комеморативна прослава во Басовица во близина на Трст

Големото мнозинство од жителите на Карстното плато се етнички Словенци. Традиционално, само селата Сан Мартино дел Карсо и Погџо-Сдраусина (во општината Саградо) биле населени со говорници на фриулски јазик, селата Полацо (во општината Фољано-Редипоља), Вермељано и Селц (во општината Ронки деј Легионари) со говорници на венетски, а градот Дуино бил долго време населен со мешана популација, додека остатокот од регионот бил скоро целосно словенски говорен од Средниот век до крајот на Првиот светски војна, по што неколку илјади Италијанци се преселиле во регионот кога тој бил целосно под италијанска сувереност, и повторно од крајот на 1940-тите и во текот на 1950-тите, кога Истриски Италијанци кои бегале од Југославија биле населени во карстските села во Провинцијата Трст, особено во општината Дуино. Како резултат, денес се проценува дека една петина од популацијата на Карстното плато зборува италијански, додека остатокот главно зборува словенски.

Словенците во регионот зборуваат два тесно поврзани словенечки дијалекти, кои двајцата припаѓаат на групата на Литоралните дијалекти. Во јужниот дел на платото (во општините Дивача и Хрпелје-Козина, и јужниот дел на општината Сежана, во италијанската општина Монрупино и во повеќето словенечки говорни области на општината Трст), се зборува внатрешен карниолски дијалект. Во северниот дел (северниот дел на општина Сежана, во словенечките општини Комен и Мирен-Костањевица, во италијанските општини Сгонико, Дуино-Аурисина и Добердо дел Лаго, како и во некои источни предградија на Трст, како Баркола), се зборува карстен дијалект.

Карстот е познат по своето силно црвено вино, познато како теран, пршутата и неговата традиционална кујна, која е мешавина од средоземна и средноевропска кујна. Традиционално произведената карстна пршута, еден вид сува шунка, е заштитена на европско ниво.[2]

Познати жители

[уреди | уреди извор]
Карстни селани во гравура од делото на Јохан Вајхард фон Валвасор „ Славата на Војводството Крањска“, 17 век

Истакнати личности кои се родени или живееле во овој регион се поетите Сречко Косовел, Иго Груден, Цирил Злобец и Бранка Јурка; општествениот активист Данило Долчи; архитектот Макс Фабијани; сликарите Август Чернигој и Лојзе Спацјл; писателите, Алојз Ребула, Игор Торкар и Богомир Магајна; теологот Антон Махнич; политичарите Драго Марушиќ, Јосип Ферфолја и Мајда Ширца; економистот Милко Брезигар и глумицата Ита Рина. Живописниот карстен пејзаж инспирирал бројни уметници кои не биле од овој регион, вклучувајќи ги поетите Рајнер Марија Рилке, Алојз Градник и Едвард Коцбек, есеистите Сципио Слатапер и Марјан Рожанц, писателите Итало Свево, Фулвио Томица, и режисерката Сузана Цро. Многу уметници и автори се населиле во областа, вклучувајќи ги Јосип Ости и Тарас Кермаунер.

Географско проширување

[уреди | уреди извор]

Општините кои се целосно или делумно во карстот вклучуваат:

Историски, регионот околу Пивка, Постојна и Илирска Бистрица исто така се сметал за дел од карстот. Овој подрегионален идентитет сè уште е документиран кон крајот на 17 век, но тој ослабел во подоцнежниот период, заменет со Нотрањски идентитет.

Поврзано

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Udovč, Lea (30 July 2022). „Pripoved o Krasu – zgodba, ki je ne more uničiti niti požar“ [A Tale of the Karst: A Story That Not Even a Fire Can Destroy] (словенечки). N1.
  2. ↑ „Zdaj uradno originalen: kraški pršut zaščiten v EU“ [Now Officially Original: The Karst Prosciutto Protected in the EU]. Delo.si (Slovenian). 15 June 2012.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)

Литература

[уреди | уреди извор]
  • Розана Бубола, Vivere il Carso edito dalla Pro Loco di Трст (Basadello di Campoformico ( Удине ): La tipografica, 2006)
  • Масимо Гобеси и Серхио Долче, Ил Карсо во таска (Трст: Edizioni Luglio, 2006)
  • Elio Forznarič et al., Kras je krasen: vodnik po občinah Kraške gorske skupnosti (Трст: Kraška Gorska skupnost/ Comunità Montana del Carso, 1991)
  • Daniel Jarc, Il patrimonioculture del Carso goriziano/ Kulturna dediščina goriškega Krasa (Трст: SLORI, 1997)
  • Миран Лапање, Сежански Крас (Сежана: Јамарско друштво, 1984)
  • Mojca Osvald et al., Kras in slovenska Istra ( Љубљана : Гимназија Бежиград, 2007)
  • Матјаж Жнидаршич, Словенски Крас: уметничка дедишчина ( Церкница : Накло, доо, 1996)

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]

45°42′N 13°52′E / 45.700°N 13.867°E / 45.700; 13.867

Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Плато_Карст&oldid=5564641“