Пепелиште

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Пепелиште
Панорама на Пепелиште и Криволак 7.JPG

Поглед на селото Пепелиште од ридот над него, а во позадина се гледа селото Криволак

Пепелиште is located in Македонија
Пепелиште
Местоположба на Пепелиште во Македонија
Координати 41°31′08″N 22°07′41″E / 41.51889° СГШ; 22.12806° ИГД / 41.51889; 22.12806Координати: 41°31′08″N 22°07′41″E / 41.51889° СГШ; 22.12806° ИГД / 41.51889; 22.12806
Регион Logo of Vardar Region.svg Вардарски
Општина Coat of arms of Negotino Municipality.svg Неготино
Население 1070 жит.
(поп. 2002)
Пошт. бр. 1441
Повик. бр. 043
Надм. вис. 140 м
Слава Илинден
Commons-logo.svg Пепелиште на Ризницата


Пепелиште — село во Општина Неготино, во околината на градот Неготино.

Географија и местоположба[уреди | уреди извор]

Глетка од Пепелиште со Криволак во позадината

Пепелиште се наоѓа во средишниот дел на Македонија во регионот на средниот дел на областа Повардарие во Тиквешката Котлина, на левата страна од реката Вардар. Сместено е на самиот лев брег на Вардар, веднаш наспроти селото Криволак. Веднаш крај самото село Пепелиште води новоасфалтираниот регионален пат Р - 108 Прилеп - Неготино - Радовиш кој води од Неготино за Радовиш и Штип, односно долината на реката Крива Лакавица.[1] Од градот Неготино е оддалечено околу 6 километри во источен правец.[1]

Селото Пепелиште лежи во рамнината на снижените делови на една тераса висока околу 40 метри на левиот брег на Вардар.[2] Над селото од источната страна се издигнува планината Серта, на чие благо закосено подножје се изградени селската црква и куќите. Во тој предел над селото под отсеците на падината наречена Мелуја во Вардар се влева Вештанска Река, а под селото се влева Ветуничка Река.

Пепелиште е рамничарско село сместено на надморска височина од 130 метри[1], во малото таканаречено Пепелишко Поле кое заедно со целата околина има изразит степски карактер со пепелаво сива боја на изглед. Атарот на Пепелиште е голем и зафаќа простор од 38,2 км², на кои пасиштата заземаат површина од 2.195 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат 1.158 хектари. Селото Пепелиште се дели на седум краеви - маала: Кантуровско, Тангуровско, Моктапашово, Чебовско, Кајовско, Пашагино и Долно.[2]

За селото Пепелиште постои и урбанистички план[1], според кои се гради и развива населбата.

Историја[уреди | уреди извор]

Панорама на дел од селото Пепелиште и соседното село Криволак

Корените на село Пепелиште се простираат далеку во историјата што може да се заклучи од археолошките ископувања кој откриваат дека овде се живеело уште во времето на античка Македонија и римското време. Во понатамошниот период нема пишани документи и не се знае многу за натамошната историја на селото се до доаѓањето на Турците.

Во однос на настанокот на сегашното село Пепелиште е едно од селата во Тиквеш кое избегнало уништување и преместување во време на турското ропство.[2] Затоа, Пепелиште меѓу населението се смета дека е староземанско односно е настанало и постоело уште пред доаѓањето на турските поробувачи во XIV век.[2] Први жители на селото биле Македонците и Турците. Кон крајот на XVII век настанал голем и насилен процес на исламизација („потурчување“) на многу христијански села во рамнината на Тиквешката котлина, предводен од некојси Кара-паша кој од Дебар се населил во Сопот, при што меѓу другите било опфатено и селото Пепелиште.[2] Имајќи предвид дека Пепелиште е прво големо село кое се наоѓа на левиот брег на Вардар на влезот на многу важниот пат од Радовишко-штипскиот Јуруклук во Тиквеш, тоа во XVII и XVIII век се нашло на удар и од Турците - Јуруци кои во голем број се населиле во непосредната околина во селата од левата страна на Вардар. Потоа и самото Пепелиште станало седиште и центар од каде се спроведувало потурчување на околните села од страна на неговиот тогашен жител Кантур-бег кој како владетел на овој предел бил познат меѓу народот како голем крвник, насилник и силеџија.

За селото Пепелиште во својот патепис за Тиквеш насловен како „Љубљано-Пеонија“ објавен во „Цариградски весник“ на 12 февруари 1855 македонскиот просветител Јордан Хаџи-Константинов - Џинот запишал дека тоа има прекрасно изградена џамија чие минаре е највешто направено и е ретка красота, а во селото имало и прекрасен палат кој бил една од најубавите европски градби по европски терк, но го запалиле и тоа станало пепел[3] По Балканските Војни во 1912/1913 Турците се иселиле во Солун при што нивните куќи биле запалени.[4]

На почетокот на XX век настанува промена во населението на селото со доселувања на луѓе од различни страни и краишта: во 30-тите години на 20 век во селото биле населени српски колонистички семејства, а пред Втората светска војна во селото се населиле и Македонци од селото Горица (денешна Албанија), кај Преспанското Езеро. И последниот бран на населување е во поново време со ромски семејства.

Потекло и значење на името[уреди | уреди извор]

Името на селото Пепелиште потекнува од македонскиот јазик од зборот пепел, односно именката пепелиште која што означува место што е уништено од пожар, војна, земјотрес; силна прашина во воздухот, виор од прашина; место каде што има многу пепел, обично во огниште[5]. Меѓу населението постои преданието дека Пепелиште своето име го добило по легендата од времето на Отоманското царство која вели дека селаните му ја пресекле главата на локалниот турскиот бег и ја запалиле, а од истата која се влечела по земјата се запалило целото село и сè се претворило во пепел.[4]

Друг можен извор за настанок на името на селото е постојаната прашина која ја носи ветерот од околните ридови со сиво-бела боја во летниот период која наликува на пепел. Честа појава во Македонија е места кои се наоѓаат во карпести, каменести и соголени предели и околини каде што преовладува сивата боја да се именуваат по именката пепел, како што се на пример врвот Пепелјак на планината Караџица, местноста Пепелавец во карпестата клисура Пешти на реката Бабуна. Така и во околината на Пепелиште преовладува сивата пепелава боја поради голите каменести и карпести падини на Серта (раселено село Пештерица) и самата сува почва на селото.

Стопанство[уреди | уреди извор]

Стопанството е послаба страна на село Пепелиште, иако селото има доста развиен стопански живот во земјоделието, трговијата и индустријата, сепак голем број на негови жители се исклучително сиромашни и социјално загрозени, при што работат како надничари орајќи, копајќи, берејќи или товарејќи земјоделски производи. Жителите претежно се земјоделци и одгледуваат винова лоза, дињи, пиперки, праски. Со одгледување на пипер (зелена, црвена, ајварка) се занимава секоја куќа при што вообичаениот принос изнесувал 200 тони на годишно ниво, што во моментов е во опаѓање.[4]

Покрај пиперот од градинарските култури се одгледуваат и патлиџани (домати) кои заедно со пиперките се преработуваат во зимници и кечапи во блиските прехранбени фабрики „Ким“, „Македонија“ во Неготино. Во многу голема мерка се одгледува бостан, односно дињи и лубеници, при што Пепелиште е едно од селата кои се најголемите производители и извозници на дињи во Македонија. Како најголем производител на дињи, како и на пиперки, домати и праски, во летниот период Пепелиште е место каде што директно се врши откуп на зеленчук, овошје и земјоделски производи. Во последните години во поголеми размери е започнато одгледувањето на тутун, кој дава средни приноси.

Поради поволните климатски услови на атарот на Пепелиште во доцната есен и во текот на зимата на зимување се носат голем број на стада овци од Западна Македонија кои престојуваат во бројните трла во самото село и неговата околина сѐ до средината на пролетта. Мал дел од населението одгледува и крави, волови, телиња и друг крупен добиток како и доста кози и живина (кокошки, мисирки).

Во Пепелиште има 5 продавници како и една спортска обложувалница, интернет кафе, дискотека во летниот период, сепарација за песок, земјоделска аптека и земјоделска задруга односно комбинат „Александар Илиев“ кој моментално не работи во полн капацитет бидејќи сточарската фарма за одгледување крави и овци е надвор од употреба. Во моментов во Пепелиште во завршна фаза на изградба е производствен погон на фабриката за кабли „Про Зденка Кабли“ од Неготино.

Население[уреди | уреди извор]

Според статистиката на Васил К'нчов („Македониja, Етнографиja и статистика“) од 1900 година, во Пепелиште живееле 984 жители, од кои 850 Македонци муслимани, 80 Македонци христијани и 54 Роми.[6]

Според пописот од 2002 во село Пепелиште живеат 1.070 жители, и тоа:[7]

Поради поволната местоположба Пепелиште бележи постојан пораст на бројот на своите жители. Така, во 1961 година во Пепелиште живееле 818 жители, од кои 530 биле Македонци, 221 Срби и 66 Турци, додека во 1994 бројот на жителите се зголемил на 1033 од кои 717 Македонци, 233 Срби, 58 Турци и 20 Роми.[1] Бројот на Македонците за разлика од доселувањата порано во последниот период бележи постојан и стабилен пораст пред сѐ поради природниот прираст, додека бројот на Роми е зголемен поради скорешните доселувања. Постојано намалување бележи бројот на Турци, а од последниот попис во опаѓање е и бројот на изјаснетите жители како Срби.

Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Пепелиште:

Години Македонци Турци Роми Срби Ост. Вкупно
1948 723
1953 471 61 180 32 744
1961 530 66 221 1 818
1971 597 70 189 7 863
1981 673 42 217 43 975
1991 712 42 28 233 20 1035
1994 717 58 20 233 5 1033
2002 796 33 25 194 22 1070

* Извор: Државен завод за статистика на Република Македонија (1953-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години

Родови[уреди | уреди извор]

Речиси сите семејства кои живеат во Пепелиште потекнуваат од доселеници од разни краишта. Македонските семејства Наумови и Паунови во Пепелиште потекнуваат од с.Горица во Мала Преспа, Андови потекнуваат од Корча, Стојанови, Јованови, Ѓорѓиеви, Јаневи, Насковски, Мицкови, Атанасови, Илиеви, Михајлови, Темелкови, Василеви, Величковски и останатите се доселени од соседните села преку планината Серта во Радовишко, тиквешките села во повисоките предели на висорамнината Витачево и Кожуф, Кривопаланечко и Кумановско. Поголемиот дел од семејствата кои се изјаснуваат како Срби потекнуваат од изворишниот дел на реката Пчиња во југоисточна Србија поради што тие од бугарските власти во Втората светска војна биле оставени да живеат во селото, за разлика од останатите српски колонистички семејства од Шумадија, Лика, Далмација кои биле протерани.

Општествени установи[уреди | уреди извор]

Основното училиште „Страшо Пинџур“ во Пепелиште

Во село Пепелиште има голем број на општествени установи од различен карактер пред сѐ за услужно-управни, верски, образовно-потребни и културни потреби.

Управни
  • пошта поштенски број 1441 на сред село,
  • канцеларија за информации на општина Неготино 2 кат,
  • амбуланта во зградата на месната заедница,
  • матична служба во зградата на месната заедница 2 кат,
Културно-образовни и просветни
  • Основно училиште „Страшо Пинџур“ на сретсело, во кое настава до V одделение посетуваат четириесетина деца во 5 паралелки[4]
  • библиотека во зградата на месната заедница 2 кат,
  • младинска организација Пепелиште и
  • ловно друштво Пепелиште во месната заедница
Воени
  • Центар за обука на Македонската армија

Самоуправа и политика[уреди | уреди извор]

Месната заедница во селото Пепелиште

Селото се наоѓа во Општина Неготино, која била една од ретките општини во Македонија, која не била воопшто менувана во поглед на нејзините граници со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година.

Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Неготино. Селото припаѓало на општината Неготино и во периодот 1957-1962 година.

Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Пепелиште, во која покрај селото Пепелиште, се наоѓале и селата Брусник, Војници, Јанешево, Кзлањево, Криволак, Липа, Пепелник, Пештерница, Црвени Брегови и Џидимирци. Во периодот 1950-1952 година, селото се наоѓало во рамките на тогашната општина Криволак, во која покрај Пепелиште, влегувале и селата Брусник, Криволак, Пештерница и Џидимирци.

Културни и природни знаменитости[уреди | уреди извор]

Црквата „Св. Илија“ во Пепелиште
Цркви[8]
Споменици

Редовни настани[уреди | уреди извор]

  • Денот на АСНОМ и Илинден (2 август) — истовремено и селска слава во Пепелиште. За време на оваа манифестација на 1 и 2 се одржуваат игранки со народни песни. Се одржува традиционален фудбалски турнир во мал фудбал. За време на оваа манифестација во Пепелиште има и по 1000 гости.
  • За првомајскиот пикник традиционално се оди на излетничкото место „Студена Вода“.
  • За време на Велигденските празници се врти околу црквата во утринските часови.

Култура и спорт[уреди | уреди извор]

Фудбалскиот клуб „Победа“ е единствениот спортски клуб од Пепелиште. Во најдобрите денови Победа во 90-тите години била на чекор до влез во втората сојузна лига. Имало период на пауза, но клубот повторно започнал да игра во 2003 година. Позначајни успеси во новиот перид се 2. место во општинскиот фудбалски куп Неготино во 2004 година и 1. место во фудбалската лига на Неготино, а истовремено и во Купот 2005 година. Најзначаен натпревар на Победа е оној со ОФК Београд кој завршил со резултат 3-1 за ОФК Београд, член на 1. српска лига. Во поново време, оној со Вардар Неготино кој заврши 7-4 за Вардар, инаку член на Втората фудбалска лига на Република Македонија.

Иселеништво[уреди | уреди извор]

Постојат многу мал број на иселеници од Пепелиште од кои има иселеници во Србија, САД, Англија, Австралија и Ирска.

Галерија[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Панов, Митко (1998) (на македонски). Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја. Скопје: Патрија. стр. 231. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Радовановиќ, Воислав (1914). Јасминка Јанева (превод). уред (на македонски). Тиквеш и Раец (2011 (превод) издание). Култура. стр. 185, 204, 484. 
  3. Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. Избрани страници - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987 год. стр.71
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Според кажување на мештаните на Пепелиште. Забележале Марио Шаревски, Тони Ристовски и Никола Цибрев на 10 април 2015
  5. Јованов, Митко. „Пепелиште - Дигитален речник на македонскиот јазик“ (македонски). Табернакул. конс. 15 октомври 2015. 
  6. Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 155.
  7. http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис во Македонија 2002. - Книга 10.
  8. Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски (2011). Валентина Божиновска. уред. Карта на верски објекти во Македонија. Менора - Скопје: Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи. ISBN 978-608-65143-2-7. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]