Прејди на содржината

Парол

Од Википедија — слободната енциклопедија
Тезга на продавач со разлиќни дизајни на пароли

Парол ― филипински украсен фенер изложен за време на божиќната сезона.

Паролот бил традиционален дел од Панунулујанската парада во деветдневната божиќна поворка Новена за време на шпанскиот колонијален период на Филипините. Првично бил правоаголен или издолжен по форма и се изработувал од бела хартија, но на крајот почнал да се изработува во различни форми и бои. Станал стандардизиран во петокрака ѕвезда (која ја симболизира Витлеемската ѕвезда) за време на американскиот колонијален период.[1] Останува иконски симбол на филипинскиот Божиќ.

Историја

[уреди | уреди извор]
Пароли ја осветлуваат парохиската црква Свети Јосиф во Лас Пињас за време на Симбанг Габи.

Како и во другите делови од Југоисточна Азија, хартиените фенери почнале да се користат на Филипините пред шпанската колонизација на Филипините.[2] Зборот paról е современ филипински правопис на оригиналното шпанско име farol, што значи „фенер“.[3] На домородните јазици, фенерите се познати и како paritaan.[4]

Традицијата на поврзување на паролот со Божиќ датира од шпанскиот колонијален период на Филипините. Тоа е локална адаптација на хиспанската традиција на носење мали извори на светлина (како факели, свеќи или мангали) за време на деветдневната божиќна поворка на новена што води до полноќната миса (наречена Симбанг Габи на Филипините).[1][5][6]

Шестокрак парол во Сан Фернандо, Пампанга во 1904 година од колекцијата на Лутер Паркер, Национална библиотека на Филипините.

Тие се особено поврзани со парадата Панунулујан која ја придружува поворката, што е реконструкција на Христовото Рождество и потрагата по сместување од страна на Јосиф и бремената Дева Марија во Витлеем. Актерите кои ги глумат Јосиф и Марија, како и граѓаните, носеле хартиени фенери направени од бамбус и јапонска хартија. По поворката, овие фенери потоа биле закачени пред куќите како украси. Со текот на времето, тие станале неизбежен дел од филипинската божиќна традиција.[1][5][7] Значењето на паролот во традиционалните филипински божиќни прослави е нагласено во писмо од Хозе Ризал во 1893 година. Додека бил во егзил во Дапитан, Ризал го замолил своето семејство да му испрати јапонска хартија за да може „правилно да го прослави Божиќ“.[1]

Пароли прикажани на прозорците на традиционална филипинска куќа (бахај на бато) во 1982 година

Паролите од раната шпанска ера првично биле едноставни со правоаголни или издолжени форми и биле изработени од бела хартија. Тие биле осветлени со свеќи или ламби од кокосово масло. Нивните форми и бои станале поразновидни до 1830-ти години, вклучувајќи сложени дизајни направени со превиткувана сечена хартија. Сите фенери биле рачно изработени, и затоа дизајните варирале во зависност од домаќинство.[1][6][8]

Во традиционалните поворки Лубенас во Пампанга, кои датираат од 1800-тите,формите и локациите на користените пароли станале стандардизирани. Тие имале парола во форма на крст на чело на поворката која го претставувала Исус, проследена со парола во форма на риба со шарнирни вилици (наречени асан) кои го претставуваат Ихтис. Зад нив се карозата (кочија со тркала) или андите (паланкин на рамо) кои носат религиозни слики. Кочијата била опкружена со два реда од по шест пароли во форма на ѕвезда (обично имаат повеќе од пет краци) звкупно дванаесет; секој фенер претставувал еден од дванаесетте апостоли. Зад кочијата се наоѓал џиновски сложено дизајниран фенер (кој е по потеклото од Фестивалот на џиновски фенери). Овој џиновски фенер можел да има било која форма.[9][10] Во 1933 година, џиновскиот фенер на Барангај. Дел Пилар бил наводно изграден по ликот на Кинг Конг.[11] Потоа следел хорот и оркестарот кои пееле различни верзии на локални адаптации на „Аве Марија“ со шпански текст.[9][10]

Едноставен парол во форма на ѕвезда направен од школки од капиз

Во минатото, освен рибата, се носеле и пароли во форма на јагне (кое го претставува Божјото Јагне), гулаб (кое го претставува Светиот Дух) и животни од сцената на раѓањето, заедно со пароли во форма на ангел. Но, тие поретко се појавуваат денес. Сите пароли претставени во Лубени традиционално се најчесто бели, но денес се користат други бои за украсите.[9][10] Лубени била традиција која исчезнувала, практикувана само од околу седум градови до 2000 година, но по неодамнешните напори за нејзино оживување, има повеќе градови кои одржуваат поворка на Лубени секоја година.[6][12][13]

Паролот не ја добил својата стандардна форма на петокрака ѕвезда сè до американскиот колонијален период.[1] Врз основа на усни сведоштва, занаетчија од Пампанга по име Франциско Естанислао наводно го изработил првиот парол во форма на петокрака ѕвезда во 1908 година.[14] Неговото дело било направено од ленти од бамбус покриени со јапонска хартија, осветлени со свеќа или калбуро (карбидна ламба).[15]

Првите пароли на батерии со жарулка биле произведени во 1940-ти години. Во 1957 година, пароли со роторски системи биле измислени од производителот на фенери Родолфо Давид. Паролите биле користени за годишното учество на Барангај Санта Лучија на фестивалот на џиновски фенери во Сан Фернандо, Пампанга, на кој победувале од 1957 до 1959 година. Неговите пароли користеле ротирачки челични тапани со жици на шноли за програмирање на светлина и музика. Ова станало шаблон за комерцијални електрични пароли наречени Парул Сампернанду, кои се продавале од 1964 година па наваму.[16][11]

Фаролитоси (или луминарии) од Ново Мексико, се хартиени фенери кои ја имаат истата функција за време на Лас Посадас, се изведени од филипинскиот парол преку галеоните од Манила.[17][18][19][20]

Дизајн и изработка

[уреди | уреди извор]
Пароли со програмирани LED светла

Традиционално, паролите имаат рамка направена од бамбусови стапчиња кои потоа се покриваат со обоени парчиња јапонска хартија или креп хартија. Најчеста форма е петокрака ѕвезда со две декоративни „опашки“.

Изработка на рамка на традиционален парол со бамбусови стапчиња

Денес, материјалите се движат од пластика, школки, стакло, монистра, фолија, пердуви, коноп, лисја, семиња, пластични сламки, дрво, па дури и метал.[21] Тие обично се достапни во различни големини, од мали лампиони од фолија до гигантски лампиони кои се осветлени електрично ноќе и може да имаат една, три или повеќе опашки покрај присутните две. Некои имаат опкружувачки „ореол“, а бројот на краци на ѕвездата обично се движи од четири до десет (сепак, постојат и со повеќе краци). Што се однесува до ѕвездените, посложените форми кои се среќаваат се розата, бромелијадата или ананасот, снегулката и морскиот еж.

Други дизајни покрај вообичаениот ѕвездест модел вклучуваат ангели, огромни цвеќиња, лицето на Дедо Мраз, ирваси, среќни лица и новогодишни елки, меѓу другите западни симболи за празниците.[22]

Производителите на фенери од Пампанга имаат своја долгогодишна традиција во дизајнирање на пароли. Капампанганскиот парол има четири концентрични слоеви. Централниот кружен дел е познат како тамбор или тамбур („тапан“). Потоа следува сику-сику , кој ги содржи вкрстените ѕвездести форми. Третиот слој е палимбунот (од капампанганскиот збор лимбун), кружен раб што го опкружува сику-сику. Последниот слој се пунтетите („рабови“ или „врвови“) кои содржат помали сложени детали. Од пампанга исто така водат потеклото и првите електрични и пароли на батерии со автоматизирани роторски системи, познати како парул сампернанду, кои датираат од 1940-ти до 1960-ти години.[23]

Од неодамна, иновациите од Пампанга вклучуваат производство на фенери со електронски светла кои можат да се програмираат за да создадат танцувачки ефект, како што е и употребата на LED светла од јаже, познати како фенери „флексилајт“.[24]

Оригиналниот ѕвездест дизајн на паролот останува вообичаен на Филипините и се смета за посебен за Филипинците.[22] Традиционалниот занает за изработка на фенери вообичаено учениците го учат околу Божиќ, но вистинското производство сега првенствено се врши во квартовите и побласионите и ретко се прави во урбаните средини.[25] Значаен исклучок е Сан Фернандо, Пампанга, кој се смета за „Дом на џиновските фенери“ поради неговата индустријализација за производство на фенери од милион пезоси, како и Лас Пињас, град во Метро Манила, од каде што потекнуваат и многу пароли.

Употреба

[уреди | уреди извор]

На Филипините

[уреди | уреди извор]
Фестивалот на џиновски фенери во Сан Фернандо, Пампанга во 2012 година
Пароли висат на столбови за светилки во Урбизтондо, Пангасинан

На Филипините, паролот станал иконски симбол на филипинскиот Божиќ и е подеднакво важен за Филипинците како што е важна елката во западните култури. Неговото годишно појавување на куќите и улиците е најчесто во септември, заедно со други божиќни симболи, сигнализирајќи го доаѓањето на сезоната.[26] Паролот, исто така, ја задржал својата оригинална поврзаност со ритуалот Симбанг Габи, серија од зорни миси коитраат девет дена. Овие фенери остануваат до јануари, традиционално се отстрануваат по Водици, во чест на Мудреците од исток и нивната посета на бебето Исус.[27]

Многу заедници, како што се села, училишта и групи, организираат натпревари за да видат кој може да направи најдобар парол. Еден таков настан е годишниот Фестивал на џиновски фенери во Пампанга, кој привлекува различни занаетчии од целиот архипелаг. Натпреварот се движи околу осветлувањето и изведбите на џиновски пароли кои можат да достигнат и до 12 метри во ширина. Овие џиновски фенери се програмирани да „танцуваат“ во придружба на дувачки оркестар или снимена музика.[28]

Во странство

[уреди | уреди извор]

Иако употребата на паролот како божиќна декорација воглавно се прави на Филипини, други земји каде што се населила филипинската дијаспора, исто така, ја адаптирале неговата употреба. Во Австрија, фенерите се голема атракција на годишниот Виенски Божиќен пазар (Виенски божиќен пазар). Церемонијално палење на 60 пароли во „Филипинско дрво“ било извршено на Виенскиот плоштад. Проектот бил соработка помеѓу градската влада и филипинската амбасада во Виена, која ги вовела фенерите во 2006 година. [29]

Од 2005 година, уметникот, Фред де Асис, нуди бесплатна работилница за изработка на пароли за филипинска заедница во областа Чикаго, Илиноис и соседните држави. Работилниците биле координирани од јавни библиотеки, цркви во заедницата и локални културни организации на филипинско-американските заедници. За време на работилницата, учесниците учеле да изработуват традиционален филипински божиќен парол, првично дизајниран од уметникот, со употреба на само 5 бамбусови стапчиња, јапонска хартија, гумени ленти, жица, лепак и украси.[30]

Во Сан Франциско и Лос Анџелес, Калифорнија, филипинските Американци го слават годишниот фестивал на пароли во декември.[31] Паролите се вообичаени и како божиќни украси за филипинско-американските домови и цркви. Филипинците во Канада закачуваат пароли во своите сали за забави за време на божиќните забави за да се потсетат на нивната традиционална употреба и занаетот.[32]

  1. 1 2 3 4 5 6 Tan, Nigel (17 December 2016). „PH X'mas symbols, practices trace roots to Spanish era“. Rappler. Посетено на 1 December 2020.
  2. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  3. ↑ Villanueva, George (November 27, 2013). „Lighting Christmas Parols in Historic Filipinotown with Prayers for Victims of Typhoon Haiyan“. KCET. Посетено на November 11, 2020.
  4. ↑ „Gacad: The Light of Christmas“. SunStar. December 1, 2015. Посетено на November 10, 2020.
  5. 1 2 „Parol: A symbol of Filipino Christmas Spirit“. The Mixed Culture. 15 December 2013. Посетено на 1 December 2020.
  6. 1 2 3 Orejas, Tonette (14 December 2012). „'Lubenas' is alive in Angeles City“. Philippine Daily Inquirer. Посетено на 2 December 2020.
  7. ↑ Ferrolino, Mark Louis F. (15 December 2017). „A Christmas like no other“. BusinessWorld. Посетено на 1 December 2020.
  8. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  9. 1 2 3 „Pampanga Christmas Lanterns: The Star Wonders“. Travel Trilogy. 21 December 2018. Посетено на 2 December 2020.
  10. 1 2 3 Delos Reyes, Ramil (4 December 2013). „Ing Lubenas ning Pasku 2013“. PinasMuna. Посетено на 2 December 2020.
  11. 1 2 Pangilinan, Ching (29 November 2014). „In search of San Fernando lantern-making history“. Sun Star Pampanga. Посетено на 3 December 2020.
  12. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  13. ↑ „Gacad: The Light of Christmas“. SunStar. December 1, 2015. Посетено на November 10, 2020.
  14. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  15. ↑ „Gacad: The Light of Christmas“. SunStar. December 1, 2015. Посетено на November 10, 2020.
  16. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  17. ↑ Castro, Rafaela (2001). Chicano Folklore: A Guide to the Folktales, Traditions, Rituals and Religious Practices of Mexican Americans. OUP USA. стр. 94. ISBN 9780195146394.
  18. ↑ Greene, Bizia (27 December 2017). „Holiday charm of farolitos started in the Philippines“. Santa Fe New Mexican. Посетено на 1 December 2020.
  19. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  20. ↑ Ribera Ortega, Pedro (1973). Christmas in old Santa Fe (2. изд.). Sunstone Press. стр. 14–23. ISBN 0-913270253.
  21. ↑ „Giant Lantern Festival“. SEAsite: Center for Southeast Asian Studies, Northern Illinois University. Архивирано од изворникот на 2023-04-10. Посетено на December 20, 2007.
  22. 1 2 Romares-Sevilla, Joy (December 18, 2007). „Symbols of Christmas“. SunStar Davao. Sun.Star Publishing, Inc. Архивирано од изворникот на December 20, 2007. Посетено на December 20, 2007.
  23. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  24. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  25. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  26. ↑ J., John (2005). A Christmas Compendium. Continuum International Publishing Group. стр. 67. ISBN 0-8264-8749-1. Посетено на December 20, 2007.
  27. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  28. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  29. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  30. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  31. ↑ Dormido, Hannah (2023). „The story of the Filipino Christmas parol and how to make one“. www.washingtonpost.com/.
  32. ↑ Magocsi, Paul R. (2006). Encyclopedia of Canada's Peoples. University of Toronto Press (објав. 1999). стр. 510. ISBN 0-8020-2938-8. Посетено на December 20, 2007.
  33. Frank, Sarah (2006). Filipinos In America. Lerner Publications (објав. 2005). стр. 53. ISBN 0-8225-4873-9. Посетено на December 20, 2007. history of paper parol or christmas lanterns.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Парол&oldid=5485499“