Нормандски јазик

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Нормандски
Normaund
Застапен во
ПодрачјеНормандија и Каналските Острови
Говорницинепознато поради дефинициско разидување  (2017)
Јазично семејство
Претходни облици:
старонормандски
  • нормандски
Дијалекти
гернзиски (Guernésiais)
џерсиски (Jèrriais)
сарчки (Sercquiais)
ошки (Augeron)
коски (Cauchois)
Писмолатиница (француски правопис)
Јазични кодови
ISO 639-3nrf (делумно: гернзиски и џерсиски)
Linguasphere51-AAA-hc & 51-AAA-hd
{{{mapalt}}}
Подрачја со најголема застапеност на нормандскиот јазик: Џерси, Гернзи, Котантен и Па де Ко.

Нормандски јазик (самонар. Normaund, француски: Normand) — еден од оилските јазици на романското семејство, застапен во Нормандија во северна Франција и Каналските Острови од британска страна. Се среќава и поимот нормандски француски, кој го опфаќа не само нормандскиот, туку и поранешните управни јазици англонормандски и правен француски кои се користеле во Англија. Овој јазик е во голема мера заеморазбирлив со францускиот, олеснето со усвојувањето на францускиот правопис.

Географска распространетост[уреди | уреди извор]

Во континентална Нормандија во Франција, каде нема службен статус, туку важи за регионален јазик. Постои јазична настава во неколку училишта околу Шербур-Октевил.

На Каналските Острови, нормандскиот се развил одвоено, иако не во изолација. Ги има следниве дијалекти:

Британската и ирската влада ги признаваат џерсискиот и гернзискиот како регионални јазици во рамките на Британско-ирскиот совет. Сарчкиот впрочем води потекло од џерзискиот говорен од доселениците од Џерси кои во XVI век го населиле овој дотогаш ненаселен остров.

Последниот говорник на олдернискиот дијалект (на островот Олдерни) како мајчин починал во XX century, иако меѓу постарото население има поединци кои помнат зборови и изрази. Говорот на островот Херм исто така е е изгубен (не се знае кога) и веројатно бил варијанта на гернзискиот, земајќи предвид дека Херм немал трајно население во цутот на нормандската култура.

Северните и јужните дијалекти на нормандскиот јазик се поделени со изоглоса наречена „Жореова линија“ (ligne Joret), која се протега од Гранвил до француската јазична граница во Ено и Тјераш, Белгија. Воедно, дијалектите се делат на источни и западни, исто така според говорните одлики.

За јазикот важат три различни правописни стандарди: континентален, џерсиски и гернзиски. Тие се одраз на посебната историја на овие говори, секој со своја книжевност. Затоа, норманскиот се смета за плурицентричен јазик.

Англонорманскиот дијалект бил јазикот на управата во Англија по норманското освојување во 1066 г. Овој потоа се прелеал во подоцнежниот „правен француски“ застапен во англиските судови, иако во него иамало париски влијанија. Во Ирска, влијанието највеќе се чувствува во југоистокот на островот, освоен од Норманите во 1169 г. Денес нормандскиот има мошне ограничено присуство во Британија, во облик на формални државнички изрази; ваков пример е давањето на кралско одобрение на закон донесен во парламентот, каде се користи изразот La Reyne (le Roy) le veult („Кралицата (Кралот) посакува“).

Во XI и XIII век Норманите ја освоиле јужна Италија, и со тоа јазикот бил донесен во Сицилија и јужните делови на Апенинскиот Полуостров. Денес од него има мошне малку остатоци, со исклучок на некои зборови во сицилискиот јазик.

Нормандската книжевност има илјадагодишна историја, протегајќи се од првите англонормандски дела, па до дејците на книжевната преродба во XIX век и денешните писатели.

Во денешно време нормандскиот е најзачуван во помалку достапните делови на некогашното Војводството Нормандија: Каналските Острови и полуостровот Котантен (котантенски дијалект) на запад и крајот Па де Ко (коски дијалект) на исток. Нормандската култура значително настрадала во попристапните делови на Нормандија со Индустриската револуција, која го поттикнала развојот на сообраќајот и туризмот.

Историја[уреди | уреди извор]

Норманите од денешна Данска, Норвешка и Шведска стасале во Неустрија (во тогашна Франкија) и ја населиле областа подоцна наречена Нормандија. Овој германојазичен народ почнал да се меша со постоечкото романојазичното население. Со време дојденците се асимилирале во галороманските староседелци и го примиле нивниот јазик, иако името на областа останало нордиско. Подоцна, припадници на овој народ ја населиле Англија и повторно со време го усвоиле говорот на мештаните. Сепак, елитата во двата случаја оставила свој белег врз јазикот на новонастанатиот народ, создавајќи вкрстен говор.

Во Нормандија, новиот нормандски јазик наследил зборови од старонордискиот. Фонологијата била многу помалку засегната, иако се смета дека присуството на приздивните /h/ и /k/ се остаток од нордиско време.

Нормандски зборови од старонордиско потекло и нивни рефлекси (корени соодветници) во скандинавските јазици
Македонски Нормандски Старонордиски Скандинавски рефлекси Француски
мамец baite, bète, abète beita beita (исл.), beite (нор.), bete (шве.) appât
пердувка dun, dum, dumet, deumet dúnn dúnn (исл.), dun (шве., нор., дан.) duvet (од нормандски)
кикиритка génotte, gernotte, jarnotte *jarðhnot jarðhneta (исл.), jordnøtt (нор.), jordnöt (шве.), jordnød (дан.) terre-noix
рибизла gade, gadelle, gradelle, gradille gaddʀ (—) cassis, groseille
лизга griller, égriller, écriller *skriðla skrilla (ст.шве.), skriða (исл.), skride (дан.) overskride (нор.) glisser
островче hommet/houmet hólmʀ hólmur (исл.), holme (шве.), holm (нор., дан.) îlot, rocher en mer
хумка hougue haugʀ haugur (Ice.), haug (нор.), hög (Swe.), høj (дан.) monticule
галеб mauve, mave, maôve mávaʀ (pl.) mávar (pl.) (исл.), måge (дан.), måke/måse (нор.), mås (шве.) mouette, goëland
дина, песочина mielle, mièle melʀ mjele (нор.), mjälla (шве.), mile (дан.) dune, terrain sableux
песочна трева milgreu, melgreu *melgrös, мн. од *melgras melgras (исл.) oyat
мокар, влажен mucre mykr (сп. анг. muck) myk (нор.) humide
спила, стрмнина nez nes nes (нор., исл.), næs (дан.), näs (шве.) cap, pointe de côte
вратичка viquet, (-vic, -vy, -vouy во топоними) vík vík (исл.), vik (нор., шве.), vig (дан.) guichet (од нормандски)

Во извесни случаи, старонордиските зборови во нормандскиот влегле во францускиот јазик како заемки. Во поново време, зборови од нормандско потекло се јавуваат во францускиот по пат на англизми кои водат нормандско потекло.

Бар со нормандско име во селото Ле Беке, Манш.

Влијание врз англискиот[уреди | уреди извор]

Со освојувањето на Англија во 1066 г. нормандскиот станал јазикот на владејачката класа и извршил силно влијание врз тогашниот англиски. Еве некои примери на јасно изведување на поимите од нормандскиот наспроти нивните француски еквиваленти.

Англиски Нормандски Француски Превод
fashion < faichon = façon начин
cabbage < caboche = chou (сп. caboche) зелка
castle < castel (од окситански) = château, castelet замок
cauldron < caudron = chaudron казан
causeway < caucie (денес cauchie)[2] = chaussée насип
catch < cachier (денес cachi)[3] = chasser фаќа
cater < acater = acheter снабдува
cherry (ies) < cherise (chrise, chise ) = cerise цреша/и
mug < mogue/moque[4] = mug, boc чашка
poor < paur = pauvre сиромав
wait < waitier (старонормандски) = gaitier (мод. guetter ) чека
war < werre (старонормандски) = guerre војна
warrior < werreur (старонормандски) = guerrier воин
wicket < viquet = guichet (сп. piquet) вратичка

Други заемки како captain, kennel, cattle и canvas покажуваат како нормандскиот го задржал латинското /k/ кое е изгубено во францускиот.

Влијание врз францускиот во Северна Америка[уреди | уреди извор]

Нормандските доселеници во Северна Америка исто така оставиле белези на својот јазик (норманизми) во квебечкиот француски и воопшто, францускиот јазик во Канада. Особено богат со нормандско влијание е социолектот жуал на работничката класа во Монтреал.

Поврзано[уреди | уреди извор]

Википедија
Издание на Википедија — слободната енциклопедија на нормандски јазик

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. 1,0 1,1 1,2 BBC Voices – Jerriais
  2. Oxford English Dictionary. "Causeway"
  3. Oxford English Dictionary. "Catch"
  4. The Oxford English Dictionary. Ставката „Mug¹“ вели дека зборот е од неизвесно потекло — може да е заемка од нормандски или да доаѓа од некој друг јазик, а да е наметнат преку нормандскиот.

Литература[уреди | уреди извор]

  • Essai de grammaire de la langue normande, UPN, 1995. .
  • V'n-ous d'aveu mei? UPN, 1984.
  • La Normandie dialectale, 1999,
  • Alain Marie, Les auteurs patoisants du Calvados, 2005. .
  • Roger Jean Lebarbenchon, Les Falaises de la Hague, 1991. .
  • Jean-Louis Vaneille, Les patoisants bas-normands, n.d., Saint-Lô.
  • André Dupont, Dictionnaire des patoisants du Cotentin, Société d'archéologie de la Manche, Saint-Lô, 1992.
  • Geraint Jennings and Yan Marquis, "The Toad and the Donkey: an anthology of Norman literature from the Channel Islands", 2011,

Надворешни врски[уреди | уреди извор]