Николај Гогољ

Од Википедија — слободната енциклопедија
(Пренасочено од Николај Васиљевич Гогољ)
Прејди на: содржини, барај
Николај Гогољ
N.Gogol by F.Moller (1840s, GIM).jpg
Портрет на Гогољ, дело на Фјодор Молер.
Роден Николај Василевич Гогољ
31 март 1809(1809-03-31)[1]
Сорочинци, Руска империја (денешна Украина)
Починал 4 март 1852(1852-03-04) (воз. 42 г.)
Москва, Руска империја
Занимање драматург, раскажувач, романсиер
Националност Русин
Народност Украинец
Период 1840–51

Потпис

Николај Василевич Гогољ (руски: Никола́й Васи́льевич Го́голь, украински: Мико́ла Васи́льович Го́голь; Сорочинци, Полтава, 31 март 1809 - Москва, 4 март 1852) — руски писател, хуморист и сатиричар од украинско потекло.

Биографија[уреди | уреди извор]

Куќата на Гогољ (денес музеј)

Николај Василевич Гогољ се родил на 20 март (1 април по нов стил) 1809 година во малото место Сорочинци, Миргородски округ, Полтавска губернија. Основното образование го добил дома, а во 1818 година отишол да учи во Полтава. Во 1821 година, во Нежин се отворила „гимназија на вишите науки“, па Василиј Афанасјевич, инаку мошне културен човек, го запишал синот таму. По завршувањето на гимназијата, во 1828 година, Гогољ отишол во Петербург, но и покрај сите препораки не можел да најде соодветна служба. Обидот да работи како предавач по историја на Петроградскиот универзитет не успеал.[2]Во овој период, тој се разочарал од рамнодушната и ситничавоста на животот во престолнината, а бил и депримиран од неуспехот на својот литературен првенец, поемата „Ханс Кихелгартен“, чии нераспродадени примероци подоцна ги откупил и ги запалил.
Поради тоа, Гогољ заминал во странство, но по два месеца повторно се вратил во Петербург. Откако не успеал да стапи во Александрискиот театар, при крајот на 1829 година стапил во служба која била монотона, но му послужила како извор на темите и ликовите за некои од неговите идни дела. Во тоа време, тој ги објавил и првите раскази со кои го привлекол вниманието на јавноста. Потоа работел како домашен учител, па како професионален писател, а едно време бил и доцент по историја на Петербуршкиот универзитет, но по неуспехот на својата универзитетска кариера заминал во странство. Гогољ се вратил во Русија во 1841 година, но по острите напади на неговите дела „Мртви души“ и „Ревизор“, повторно заминал во странство и во Русија се вратил во 1846 година. Гогољ умрел на 21 февруари 1852 година. Закопот бил величествен, во присуство на голем број жители на Москва.

Творештво[уреди | уреди извор]

На книжевната сцена Гогољ првпат се појавил во списанието „Туѓински записи“ (1830) со своите романтично-фолклорни раскази, кои ги собрале симпатиите на читателите и на критичарите. Најзначајниот производ во овој период од творештвото на Гогољ е романот „Тарас Буљба“ во кој авторот е понесен со романтичарското восхитување спрема слободољубието, чистољубието и родољубието на своите козачки предци. Подоцна, обземен од мислата дека излезот од општественото зло може да се најде само во религијата, во личното морално усовршување, во 1847 година Гогољ ја објавил книгата „Одбрани места од преписката со пријателите”, која предизвикала остра реакција меѓу напредните луѓе и која била повод Белински да го напише своето прочуено „Писмо од Гогољ“.

Мртви души[уреди | уреди извор]

Гогољ ги пали списите од делото „Мртви души“

Првиот том на „Мртви души“ се појавил во мај 1842 година и предизвикал општествени бранувања. Погресивниот дел на јавноста, на чело со највидните претставници на општествената и литературната мисла на Русија од тоа време, бил воодушевен, но реакционерните кругови остро го нападнале. Според неговиот концепт, романот „Мртви души“ требало да биде триологија. Меѓутоа, својата замисла тој никогаш не ја остварил. За време на престојот во странство напишал многу глави од вториот том, но во состојба на физичка исцрпеност и душевна криза, во 1845 година ги запалил ракописите. Кон крајот на 1851 година го завршил вториот том на „Мртви души“, меѓутоа, физичката болест и душевната исцрпеност довеле до тоа, една февруарска ноќ, да стане од постела и да го запали напишаното.

Раскази[уреди | уреди извор]

Во своите раскази, Гогољ често обработува бизарни мотиви кои се движат на границата на реалноста, така што дури и во неговите најреалистични дела е присутна фантасмагоричната атмосфера. Сложената уметничка личност на Гогољ се одликувала со бројни противречности поради тој што создавал чудни ликови и настани. Тоа се забележува уште во првите раскази на Гогољ, кои се засновани врз народните верувања во Украина. На пример, таков е случајот со расказот „Вечери на чифлигот покрај Диканка“, во кој е прикажан фантастичниот свет на душата на примитивниот човек при што нереалното не може да се оддели од реалните настани. Како исклучок од ваквиот пристап се јавува исклучително реалистичниот расказ за Иван Фјодорович Шпоњка и неговата тетка. Неколку години подоцна, Гогољ напишал два расказа во кои се обработува баналното секојдевие: „Старовременски спахии“ и „Приказна за тоа како се скараа Иван Иванович и Иван Никифорович“ во кои е присутно типичниот гогољевски третман на стварноста. Фантастиката е уште поизразена во подоцнежните негови раскази во кои ирационалното преминува во гротеска и хипербола. Тоа е особено присутно во т.н. „Петроградски раскази“ кои, поради нагласените фантастични мотиви, се третираат и како „хофмански“.[3] Меѓу расказите на Гогољ особено се истакнува „Шинел“ кој претставува класично дело на рускиот реализам и извршил големо влијание врз подоцнежните руски писатели: доцните реалисти и модернистите.

Драми[уреди | уреди извор]

Гогољ го засакал театарот уште во најраните детски години. На имотот од богатиот Трошчински, далечен роднина на мајка му, кај кого често одело на гости неговото семејство, постоел еден вид домашен тетар, во чии претстави, во својство на режисер и актер, учествувал и таткото на големиот писател – Василиј Афанасјевич, кој освен тоа, пишувал и комедии на украински јазик. Не е познато дали и малиот Николај учествувал во овие претстави, но извесно е дека подоцна, во Нежинската гимназија, играл, режирал и правел сценографии за училишниот театар. Тој и подоцна, по првите литературни обиди, сметал дека театарот е негов животен предизвик, па дури и се јавил на аудицијата на Александрискиот театар во Петербург, но не успеал во својата намера.

Средбата помеѓу Гогољ, Жуковски и Пушкин

Уште во 1833 година, Гогољ ја започнал својата прва комедија „Владимир, трети степен“, но не ја завршил бидејќи сфатил дека „перото откажува токму на оние места кои цензурата нема да ги пропушти. А што вреди ако пиесата нема да се игра?“ Наоѓајќи се пред таква дилема, тој ја напуштил замислата и се вратил кон прозата. Но веќе по две години, во почетокот на октормври 1835 година, го замолил Пушкин да му даде сиже за комедија. Пушкин му излегол во пресрет на својот помлад пријател (нешто пред тоа му дал сиже и за “Мртви души”), и веќе во декември истата година Гогољ ја завршил комедијата „Ревизор“. Во почетокот на 1836 година, Гогољ ја читал комедијата во домот на поетот Жуковски, каде присуствувал и Пушкин. Впечатокот кај присутните бил блескав; Пушкин за сето време „се превиткувал од смеа“. Останувајќи доследен на својот став дека пиесата мора да биде играна на сцената, Гогољ направил чекори за изведба на „Ревизор“. Меѓутоа, цензурата не дозволила изведување на комедијата и благодарејќи само на заземањето на Жуковски, кој успеал да издејствува читање пред царот, таа била ставена на репертоарот. Приемната изведба „Ревизор“ се одржала на 19 април 1836 година на Александрискиот театар во Петербург, каде што Гогољ неколку години порано сакал да се вработи како актер. Публиката била шокирана: едни остро го напаѓале авторот, а други, воодушевено го фалеле. Комедијата „Ревизор“ е извонредна карикатура и жестока сатира на руските државни службеници во 1830-тите, во која е исмеан целокупниот бирократски поредок на тогашната Русија.

Корица од првото печатено издание на „Ревизор“

Позначајни дела[уреди | уреди извор]

Влијание[уреди | уреди извор]

Гогољ е еден од најголемите руски реалисти, заедно со Лав Николаевич Толстој. Затоа, кај руските писатели и ден-денес е одомаќинета изреката: „Сите ние излеговме од под „Шинелот” на Гогољ“, мислејќи на подолгиот расказ „Шинел“. Според Станислав Винавер, Гогољ е „Најголемиот мајстор на рускиот јазик што Русија воопшто го дала“.[4]

Гогољ како тема во уметноста и во популарната култура[уреди | уреди извор]

Надворешни врски[уреди | уреди извор]


Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Некои извори велат дека бил роден на 20 март/1 април 1809 год.
  2. Раде Силјан, Странски авиори и дела, Матица Македонска, Скопје, 2001, стр. 97.
  3. Nana Bogdanović, „N. V. Gogolj“, во: N. V. Gogolj, Petrogradske pripovetke. Beograd: Rad, 1964, стр. 129-130.
  4. Марија Стојиљковић, „Објашњења“, во: Николај В. Гогољ, Мртве душе (поема). Београд и Цетиње: Народна књига и Обод, 1970, стр. 437.
  5. Данил Хармс, Случаи. Скопје: Темплум, 2004.