Прејди на содржината

Небесни стебла

Од Википедија — слободната енциклопедија
Небесни стебла
Кинески назив
Кинески 天干
Јапонски назив
Канџи 十干
Хирагана じっかん
Корејски назив
Хангул 천간
Ханча 天干
Виетнамски назив
Латинично thiên can

Небесни стебла (кинески: 天干, тјенган) — систем од десет редни броеви со потекло од Кина и во употреба ширум Источна Азија, посведочени уште од ок. 1250 г. п.н.е. за време на династијата Шанг како имиња за десетте дена во неделата. Во тоа време се користеле и во обреди како имиња за починатите од семејството, на кои има се принесувале жртви на соодветниот ден од неделата. Стеблата денес не се користат како имиња за денови од неделата, туку имаат други намени. Највеќе се користат заедно со дванаесетте земски гранки во шеесетгодишен циклус, од голема важност во историските кинески календари.[1]

Потекло

[уреди | уреди извор]
甲 (1), желкина черупка
乙 (2), рибина утроба
丙 (3), рибина опашка
丁 (4), шајка
戊 (5), хелебарда
己 (6), конец
庚 (7), млат и вршалка
辛 (8), жиг
壬 (9), двострана секира
癸 (10), плуг со четири рачки
Небесните стебла во нивниот изворен облик од бронзеното писмо.

Некои стручњаци сметаат дека небесните стебла и нивната десетдневна недела се поврзани со приказна од кинеската митологија кога на небото се појавиле десет сонца, чиј редослед сочинувал десетдневен циклус (旬, син); се смета дека секое стебло е име за секое од овие сонца.[2] Се среќаваат во имињата на кралевите од династијата Шанг и нивните храмовни имиња. Се состоеле од роднински збор („татко“, „мајка“, „дедо“, „баба“) пред името на едно од стеблата (на пр. „Дедо Ѓа“). Овие имиња се среќаваат на бронзени садови каде се чествуваат нивните имиња и покажуваат на кој ден треба да им се принесе жртва. Синологот Дејвид Кајтли, специјалист за стари бронзени предмети, смета дека стеблата се избирале посмртно со гатање.[3] Некои историчари сметаат дека владеачката класа на Шанг имала десет кланови, но нејасно е дали општеството било одраз на митот или обратно. Нивната поврзаност со концептите јин и јанг и петте елементи се развила по распадот на Шанг.

Џонатан Смит вели дека небесните стебла постоеле и пред династијата Шанг и изворно се однесувале на десетте астеризми долж еклиптиката, претставени на древното коскено писмо како цртежи; забележува сличности помеѓу овие астеризми и подоцнежните системи на четири слики и дваесет и осум куќи. Тие се користеле за следење на движењето на Месечината долж нејзиниот месечен пат, заедно со земските гранки кои се однесуваат на мената.[4]

Буквалните значења на знаците биле (и денес се) овие.[5] Меѓу современите значења, оние добиени од положбата на знакот во низата на небесни стебла се напишани закосено.

Небесно стебло Пинјин[6][7][8] Мак тран.Значење
ИзворноДополнителни
1 甲 jiǎ ѓа„желкина черупка“
  • „прв“
  • „метил група“
  • „шлем“
  • „оклоп“
  • зборови поврзани со тврдокрилци, ракови и нокти
2 乙 yǐ ји„рибина утроба“
3 丙 bǐng бинг„рибина опашка“
  • „трет“
  • „светол“
  • „оган“
4 丁 dīng динг„шајка“
  • „четврти“
  • „маж“
  • „крупен“
  • „во облик на Т“
  • „удирање“
  • презиме
5 戊 wù ву „хелебарда“Н/П
6 己 jǐ ѓи „нишка на разбој“ „сепство“
7 庚 gēng генгвечерница (Венера) „возраст“
8 辛 xīn син„навредување на надредени“
  • „горчлив“
  • „пикантен“
  • „напорен“
9 壬 rén жентовар
  • „нарамува“
  • „доверува служба“
10 癸 guǐ гуејплуг со четири рачкиН/П

Денешна употреба

[уреди | уреди извор]

Небесните стебла и денес се во широка употреба како редни броеви ширум синосферата, слично како азбучниот редослед во македонскиот.

  • Кинескиот математичар Ли Шанлан (1810–1882) разработил систем каде небесните стебла и земските гранки ги заменуваат латиничните букви како ознаки за математичките променливи. Во неговиот систем, буквите a – j се претставени со десетте небесни стебла, k – v со дванаесетте земски гранки, а последните четири букви w, x, y и z со 物 („материја“), 天 („небо“), 地 („земја“) и 人 („човек“).[9] Клучот ⼝ „уста“ може да се придодаде кон секој од знаците за да се означи големиот облик на буквата: на пр. a → 甲, A → 呷; d → 丁, D → 叮.[10]
  • Имиња на органските хемикалии — на пр. метанол (甲醇; ѓачуен), етанол (乙醇; јичуен).
  • Болести — на пр. хепатит А (甲型肝炎; ѓасјинг ганјан), хепатит Б: (乙型肝炎; јисјинг ганјан).
  • Спорски лиги — на пр. италијанската Серија А се пишува како 意甲; јиѓа.
  • Улилишните оценки во Тајван со 優 (јоу = одличен) се вметнуваат пред небсните стебла од списокот — т.е. македонските оценки 5, 4, 3, 2 и 1 се претставуваат со 優, 甲, 乙, 丙 и 丁.
  • Во астрологијата и фенг шуи небесните стебла и земските гранки од четирите столбови на кинеската метафизика во гатачките системи Ѓимен дуенѓа и Даљурен.
  • Во Кореја и Јапонија небесните стебла се користат во правни документи: корејските варијанти гап (甲) и ул (乙) се употребуваат за укажување на поголемата и помалата страна во правен договор и понекогаш се синоними за истите. Оваа употреба е честа и во корејската информатичка индустрија.

Поврзано

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Jonathan Smith 2011.
  2. ↑ Allan 1991, стр. 36–38.
  3. ↑ Kuwayama, George, уред. (1991). „The Quest for Eternity in Ancient China: The Dead, Their Gifts, Their Names“. Ancient Mortuary Traditions of China: Papers on Chinese Ceramic Funerary sculptures. Far Eastern Art Council, Los Angeles County Museum of Art. стр. 16–17. ISBN 978-0-87587-157-8.
  4. ↑ Smith, Jonathan M. (2011). „The Di Zhi 地支 as Lunar Phases and Their Coordination with the Tian Gan 天干 as Ecliptic Asterisms in a China before Anyang“. Early China. 33: 199–228. doi:10.1017/S0362502800000274. S2CID 132200641. Посетено на 29 јануари 2022.
  5. ↑ William McNaughton. Reading and Writing Chinese. Tokyo: Charles E. Tuttle, 1979.
  6. ↑ „Heavenly Stems and Earthly Branches“. en.chinaculture.org. Посетено на 25 март 2025.
  7. ↑ „Chinese Notes“. chinesenotes.com. Посетено на 25 март 2025.
  8. ↑ „Chinese Culture: 12 Heavenly Stems & 10 Earthly Branches“ (англиски). 23 март 2021. Посетено на 25 март 2025.
  9. ↑ (стр. 147 и 148)
  10. ↑ Yang Ziqiang (楊自強) (2017). 李善蘭: 改變近代中國的科學家 (кинески). 獨立作家－新銳文創. стр. 147–148. ISBN 978-986-94864-1-5.

Библиографија

[уреди | уреди извор]
  • Allan, Sarah (1991). The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China. Albany: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-0459-1.
  • Barnard, Noel (1986). „A New Approach to the Study of Clan-Sign Inscriptions of Shang“. Во Kwang-chih Chang (уред.). Studies of Shang Archaeology: Selected Papers from the International Conference on Shang Civilization. New Haven, CT: Yale University Press. стр. 141–206. ISBN 978-0-300-03578-0.
  • Tsien, Tsuen-hsuin; Chang, Kwang-chih (1978). „T'ien kan: a key to the history of the Shang“. Во Roy, David (уред.). Ancient China: Studies in Early Civilization. Hong Kong: Chinese University Press. стр. 13–42. ISBN 978-962-201-144-1.
  • Chang Tai-Ping (1978). „The role of the t'ien-kan ti-chih terms in the naming system of the Yin“. Early China. 4: 45–48. doi:10.1017/S0362502800005897. S2CID 161397647.
  • Keightley, David (2000). The Ancestral Landscape: Time, Space, and Community in Late Shang China, ca. 1200-1045 B.C. Berkeley: Center for Chinese Studies, University of California. ISBN 978-1-55729-070-0.
  • Norman, Jerry (1985). „A Note on the Origins of the Chinese Duodenary Cycle“. Во Thurgood, Graham (уред.). Linguistics of the Sino-Tibetan Area: The State of the Art: Papers Presented to Paul K. Benedict for his 71st Birthday. Canberra: Australian National University. стр. 85–89. ISBN 0-85883-319-0.
  • Pulleyblank, Edwin G. (1995). „The Ganzhi as Phonograms“. Early China News. 8: 29–30. ISSN 0362-5028. JSTOR 23351501.
  • Smith, Adam (2011). „The Chinese sexagenary cycle and the ritual origins of the calendar“. Во Steele, John (уред.). Calendars and Years II: Astronomy and Time in the Ancient and Medieval World (PDF). Oxford: Oxbow. стр. 1–37. ISBN 978-1-84217-987-1. Архивирано од изворникот (PDF) на 2011-08-13. Посетено на 2011-06-10.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Небесни_стебла&oldid=5509607“