Наемник

Во XVII век, наемниците биле ’рбетот на европското војување, достигнувајќи го својот врв за време на Триесетгодишната војна.

Наемник (во воена смисла познат и како платеник, „војник на среќата“ или „дива гуска“) — лице што стапува во вооружен судир не од идеолошки, национални или политички причини (и не припаѓа на која било страна вклучена во судирот), ниту пак во согласност со воена обврска, туку исклучиво заради лична корист.

Наемникот не служи во редовните вооружени сили на ниту една држава — без разлика дали таа е учесничка во судирот или не. Припадниците на армиите, морнарицата и воздухопловството што се формирани на доброволна основа (професионални војници), не се сметаат за наемници.

Почнувајќи од XX век, на наемниците сѐ почесто се гледа како на лица што имаат помалку права на заштита според воените закони во споредба со останатите учесници во војната. Всушност, Женевските конвенции прогласуваат дека на наемниците не им се признава статусот на легитимни комбатанти и не им се нуди истата правна заштита што им следува на заробените војници на редовните армии.

Историја

Наемништвото е познато уште од длабоката антика. „Анабаса“ на Ксенофонт (прва половина на IV век пр. н. е.) ја опишува историјата на грчките наемници на претендентот за престолот на Персиската држава, Кир Помладиот. Грци од истите градови држави војувале и во војската на Дариј III, и во војската на Александар Македонски што се борела против него.

Во средниот век, меѓу првите наемници биле викинзите, кои биле најмувани во личната гарда на византиските императори. Така, идниот крал на Норвешка, Харалд III, бил началник на обезбедувањето на императорот.

Честопати војната станувала еден од изворите на приход за граѓаните. И витезите станувале наемници. За пари можеле да служат како поединци, така и војски на цели политички заедници; плата за службата добивале како обичните витези, така и кралевите. Со формирањето на централизираните држави во Западна Европа на почетокот на XIV век, кралевите, за да ја зајакнат својата власт, на местото на феудалниот одред од витези почнале да создаваат сопствени војски од наемни војници што им биле лојални само ним.

Во Италија во доцниот среден век, кондотиерите — водачи на одреди наемници — станале главни фигури во бескрајните војни меѓу градовите-држави. Понекогаш тие ја преземале власта во нив и воспоставувале сињории, како Муцио Атендоло, наречен Сфорца (од италијански: sforzare — „совладува со сила“), поранешен селанец што го поставил почетокот на династијата на миланските војводи Сфорца.

„Прозивка по грабеж“ (Жан Жорж Вибер, 1866)

Во XV–XVII век одлучувачка улога во европските војни играле ландскнехтите — самостојни одреди на наемници од различни европски земји. На секои четиристотини борци имале по еден преведувач за неколку европски јазици, а капетанот — командант на одредот — бил должен и самиот да ги зборува тие јазици. Во 1474 г., францускиот крал Луј XI склучил договор со неколку швајцарски села. На секое од нив тој се обврзал да му плаќа годишно по 20 илјади франци, а за тие пари селата требало, доколку кралот води војна и бара помош, да му обезбедат вооружени луѓе. Така се појавиле швајцарските наемници. Широката распространетост на наемништвото во оваа епоха е поврзана со тоа што само најбогатите монарси можеле да си дозволат постојана професионална армија што требало да се издржува и во мирно време. Останатите морале да најмуваат ландскнехти пред самата војна. Во XVII век започнале познатите „летови на дивите гуски“ — одреди на ирски наемници (познати и како „диви гуски“), од кои првиот се случил во 1607 г.

Во Североисточна Русија, месните кнезови честопати најмувале маријски воини во своите дружини.

Се формирал слој на претприемачи што се занимавале со најмување и борбена подготовка на одреди наемници, при што кралот непосредно назначувал војсководец што бил под негова контрола (за разлика од наемниците под водство на кондотиерите). Конкретно за швајцарските наемници во XVI–XVII век било тоа што нив не ги ангажирале лични претприемачи, туку швајцарските кантони. Притоа, некои кантони (Ури, Унтервалден, Швиц) за надомест ги отстапувале своите наемни војски на кралевите на Франција, на папата и на италијанските трговски градови.

По стапувањето на епохата на регрутни армии во XIX век, наемништвото во Европа речиси исчезнало. Но во другите региони на светот тоа се задржало. Така, Американецот Фредерик Таунсенд Ворд во почетокот на 1860-тите стапил во служба на владата на Кина, која се борела против востанието на Тајпинзите. Неговата војска, чија основа ја сочинувале Филипинци и европски наемници, успешно се борела против востаниците.

Наемниците се покажале барани во 1917 г., кога се случила Октомвриската револуција и започнала Граѓанската војна во Русија. Подоцна дошло до пораст на наемништвото во 1960-тите години, кога започнала деколонизацијата на Африка. Во 1961 г. започнала Граѓанската војна во Конго. Во неа одлучувачка улога одиграле европските наемници, кои активно ги користел Моиз Чомбе, кој станал премиер во 1964 г. Но на крајот на 1970-тите настапил пад на традиционалното наемништво, особено по судењето на белите наемници заробени од владините сили на Ангола, каде четворица наемници биле осудени на смрт, а уште деветмина на долги затворски казни.

Во 1990-тите и 2000-тите години, наемници од постсоветските држави активно учествувале во разни вооружени судири во Африка, вклучително и во етиопско-еритрејската војна.

Во средината на 1990-тите години почнале широко да се користат приватни воени компании. Така, во 1995 г. за време на Граѓанската војна во Сиера Леоне, владата за 60 милиони долари ја ангажирала ПВК „Executive Outcomes“ од ЈАР за борба против бунтовниците. Компанијата брзо формирала лесен пешадиски баталјон од поранешни припадници на специјалните единици на ЈАР, опремен со оклопни транспортери и минофрлачи, кој дејствувал со поддршка на неколку ударни вртолети. Му биле потребни само околу две недели за да ги порази бунтовниците.

Подоцна, приватните воени компании биле широко користени од САД за време на Војната во Ирак и Војната во Авганистан.

Правен статус на наемниците

Според Дополнителниот протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 г., кој се однесува на заштитата на жртвите во меѓународните вооружени судири (Протокол I), од 8 јуни 1977 г., за наемник се смета лице што:

• е посебно ангажирано на самото место или во странство за да учествува во вооружен судир;
• всушност зема непосредно учество во воените дејствија;
• учествува во воените дејствија водено првенствено од желба за лична корист и на кое навистина му е ветена од страна на некоја страна во судирот (или по нејзино овластување) материјална награда што значително ја надминува наградата ветена или исплатена на комбатанти со сличен ранг и функција што се дел од вооружените сили на таа страна;
• не е ниту државјанин на страна во судирот, ниту лице со постојан престој на територија контролирана од страна во судирот;
• не е припадник на вооружените сили на страна во судирот;
• не е испратено од држава што не е страна во судирот за извршување на службени должности како припадник на нејзините вооружени сили.

Наемникот нема право на статус на комбатант или воен заробеник и подлежи на кривично гонење за своите дејствија, но има право на хуман третман. Нивната казна може да биде изречена само по пресуда од надлежен судски орган. Во наемници не спаѓаат воените инструктори и советници што службено се испратени од една држава за да помогнат во изградбата на вооружените сили на друга држава, под услов тие да не учествуваат лично во вооружениот судир.

Од овие законски акти може да се види дека наемникот се разликува од професионалниот војник и странскиот доброволец по тоа што тој војува исклучиво за материјална награда. Така, на пример, војниците на Француската легија на странци не се наемници. Иако таму можат да служат граѓани на која било земја, таа единица е дел од редовната француска армија и војниците добиваат плата во ист износ како и француските војници.

Правен статус во Македонија

Македонското законодавство го третира прашањето на наемништвото со исклучителна строгост, особено по измените на Кривичниот законик од 2014 г. (објавени во „Службен весник“ бр. 132/2014). Главниот правен инструмент за сузбивање на оваа појава е Членот 322-а.

Учество во странска војска, полиција, паравоени или параполициски формации (Член 322-а)

Овој член предвидува строги затворски казни за неколку видови активности поврзани со наемништвото:

• Организирање и ангажирање: Секој што создава, организира, превезува или обучува лица за учество во странски воени или паравоени групи надвор од Македонија, се казнува со затвор од најмалку пет години.
• Финансирање: Директно или индиректно обезбедување или прикривање финансиски средства наменети за овие активности е казниво со најмалку пет години затвор.
• Директно учество: Македонски државјанин, кој учествува во или се обучува од страна на странска војска или паравоена формација, се казнува со затвор од најмалку четири години.
• Пропаганда и врбување: Повикувањето на учество во вакви формации преку социјални мрежи, аудио-визуелни снимки или други облици на комуникација се казнува со најмалку четири години затвор.

Според ставот 8 од овој член, од казна се изземени лицата што имаат државјанство на државата во чии регуларни воени формации учествуваат, како и припадници на сили под контрола на меѓународно признати влади или меѓународни организации (на пр. мировни мисии).

Други важни одредби

• Служба во непријателска војска (Член 322): Се однесува на граѓани што за време на војна му служат на непријателот или учествуваат во борба против Македонија и нејзините сојузници (казна од најмалку три години).
• Шпионажа (Член 316): Предвидува казни за лица што стапуваат во странска разузнавачка служба (од една до десет години затвор).

Надворешни врски

• The Working Group on the use of mercenaries as a means of violating human rights and impeding the exercise of the right of peoples to self-determination UNHCR