Прејди на содржината

Мегленски Власи

Од Википедија — слободната енциклопедија
Мегленски Власи
Вкупен број
5.000–20.000
Подрачја со значајно население
 Грција4.000
 Македонија1.000
 Турција4.000–5.000[1]
 Романија (Добруџа)1.200
 Србија (Банат)непознато
Јазици
мегленовлашки,
грчки, македонски
Вероисповед
православие, сунитски ислам (во Турција)
Сродни народи
Власи, Истророманци, Романци

Мегленски Власи, Мегленовласи или Мегленороманци (мегленовлашки: Miglinits) — источноромански народ од подобласта Влахомеглен на областа Меглен, Егејска Македонија и некои села во Гевгелиско, Република Македонија (иако денес се сведени само на с. Ума). These people live in an area of approximately 300 км2 in size. За разлика од нивните сродници Власите, Мегленовласите традиционално се занимавале со земојделство и живееле во трајни населби наместо со преселно сточарство и колибарски населби.

Тие го говорат мегленовлашкиот јазик, кои самите го нарекуваат „влахеште“ (vlăheşte), но нивната дијаспора во Романија го користи и поимот „мегленоромана“ (meglenoromână).

Нивната бројност се проценува на 5.213 лица (П. Атанасов, последна проценка), а во минатото броеле 20.000 (П. Папахаџи, ок. 1900 г.). Постои поголема мегленовлашка дијаспора во Романија и Турција, нешто помала во Македонија и многу помала во Србија. Многумина сè уште се во Грција, но таа не признава малцинства. Се смета дека низ светот има 20.000 луѓе од мегленовлашко потекло, вклучувајќи ги асимиларните во секоја земја.

Историја

[уреди | уреди извор]

Потекло

[уреди | уреди извор]

Областа Меглен (Караџова на турски) се наоѓа во северна Егејска Македонија, на границата со Р. Македонија. Се граничи со реката Вардар на исток, Кожуф и Ниџе на запад, Ениџевардарското Поле на југ и Маријанска Планина на север.[2]

Историчарите Овид Денсусијану и Константин Јиречек сметале дека Мегленските Власи се потомци на Романци смешани со Печенези, доселени во Меглен од византискиот цар Алексиј I Комнин во 1091 г. Делумен повод за овој став бил азијатскиот лик (поистакнати јаболчни коски) на Мегленските Власи. За разлика од нив, Густав Вајганд и Џорџе Мурну сметале дека тие се потомци на луѓе од Романско-бугарското Царство кој се повлекле во Меглен.[3] На ова гледиште се спротивставил Јиречек. Перикле Папахаџи пак, сметал дек Мегленските Власи се потомци на група Романци кои неисправно биле нарекувани Власи и дошле во Мегленско за време на Добромир Хрс.[4] Стрез.

Теодор Капидан, прочувајќи ја сличноста на мегленовлашкиот со романскиот и други јазици заклучил дека Мегленските Власи мора да провеле извесно време на Родопите пред да дојдат во Меглен, поради присуството на јазични елементи слични на оние кај родопските Бугари.[5] Папахаџи и Капидан забележале дека влашкиот и мегленовлашкиот немаат словенски влијанија, а имаат грчки. Изучувајќи ги мегленовлашкиот и другите источноромански варијанти, Капидан заклучил дека постоел континуитет на Романци од двете страни на Дунав (север и југ) за време на настанокот на романскиот јазик во раниот среден век.

Постоеле неколку мали заселоци и колибарски населби во високите делови на планината Пајак пред основањето на денешните мегленовлашки села.[6] Од средниот до новиот век познато е дека Мегленските Власи имале самоуправа. Секо село го возглавувал капетан. Стопански и општествен центар било селото Ноти. Со нападите на мегленските муслимани против Османлиите, тие почнале прогони во мегленските села, вклучително и Влахомеглен. Највеќето села биле ставени под управа на бег кој крајно ги експлоатирал во замена за нивната безбедност. Меѓутоа, селото Ошин давало отпор многу подолго пред да му се потчини на Ахмед-бег околу 1790 г. благодарение на водството на способен капетан и борбената волја на населението дури и по неговото убиство.[7]

Демографска историја

[уреди | уреди извор]

Бројноста на Мегленските Власи во минатото е проценета различно од различни автори:

Романски училишта за Власи и Мегленски Власи во Отоманското Царство, 1886 г.
  • 14.000 во 1892 г.[8]
  • 21.700 во 1895 г.[9]
  • 11.960 во 1900 г.[10]
  • 20.000 во 1902 г.[11]
  • 14.720 во 1925 г.[12]

Во 1900 г. тогашната Гевгелиска Каза, која ги опфаќале највеќето мегленовлашки села, имала население од 49.315 жители. Од нив 20.643 биле Македонци, 14.900 Турци, 9.400 Власи и Мегленски Власи христијани, 3.500 Мегленски Власи муслимани, 655 Роми и 187 Черкези. Ова била состојбата на населението во мегленовлашките села:

Мегленовлашки населби во Егејска и Вардарска Македонија, 1925 г.
СелоНаселение
Ноти (Nânti, Nânta)3.660
Бериславци (Birislav)380
Лугунци (Lugunța, Lundzini)700
Ошин (Oșani)1.500
Љумница (Liumnița)2.600
Купа (Cupa)600
Баровица (Barovița)237
Црна Река (Tarnareca)400
Ума (Umă, Uma)490
Конско (Coinsco, Conițca)560
Серменин (Sirminină, Sirminina)480
Голема Ливада (Livezi)12.100

1или Giumala de Jos or Livãdz на влашки. Голема Ливада е влашко село обиколено од мегленовлашки.

Во XX век

[уреди | уреди извор]

Највеќето Мегленски Власи се православни, но населението на Ноти, кое во 1900 г. имало 3.660 жители северот на Мегленско Поле, прешло во ислам во XVII или XVIII век и е едиснтвен случај за источнороманско муслиманско село.[13] Целото население на Ноти било истерано во Турција во 1923 г. како дел од размената на население меѓу Грција и Турција, и преселено во Лозенград (Кркларели) и Шарќој. Таму тие се нарекуваат Караџовалии (Karacaovalılar)[14] по турскиот назив на Меглен — Караџова (Karacaova).[15]

По Втората балканска војна во 1913 г. балканските држави почнале програми на етничко чистење со меѓусебна размена. По Грчко-турската војна, согласно Лозанскиот договор, 500.000 Турци и други муслимани биле разменети со сличен број на малоазиски Грци. Мегленовлашките муслимани биле протерани во Турција поради верата, и покрај големиот отпор. Значителен број на грчки дојденци биле доведени во Егејска Македонија и Западна Тракија, истиснувајќи го главно македонското население, но и влашкото во Влахомеглен. По ова уследиле општествени и економски последици, кои довеле до судири помеѓу Власите и Грците. Поради угнетувањето од страна на грчката држава, во 1921–1923 г. меѓу Власите и Мегленските Власи се појавило национално движење со идеја за преселба во Романија, особено од Меглен, Бер и Воден.[13][16]

Во 1926 г. околу 450 семејства од Влахомеглен ја напуштиле Егејска Македонија и се преселиле во Романија, поточно во Јужна Добруџа, која прешла во под Романија во 1913 г. Тие биле од селата Ошин, Љумница, Лугунци, Бериславци и Голема Ливада и се населиле околу Силистра во села како Кочина (денес Професор Иширково), Каземир (денес Казимир), Капакли (денес Слатина), Безиран (подоцна Милетич), Ај Догду (подоцна Звездел), Татар Атмаџа (денес Сокол), Узунџа Орман (денес Богданци), Сребрна, Кадиќој (денес Мал Преславец), Хасќој (денес Добротица).[13]

Со Крајовската спогодба во 1940 г. Јужна Добруџа ѝ е вратена на Бугарија, па Мегленските Власи биле депортирани во размената на население помеѓу Бугарија и Романија во други краишта на Романија, највеќето во селото Черна во округот Тулча, Северна Добруџа. Таа година во селото се сместени 270 мегленовлашки и 158 влашки семејства. Меѓутоа, помеѓу 1940 и 1948 г. влашките семејства се иселиле на други места во Добруџа.[13][17]

Во 1947–1948 г. новата комунистичката власт иселила 40 мегленовлашки семејства од Черна во окрузите Јаломица и Браила, како и во Банат. Само неколку од нив се вратиле во Черна, каде околу 1.200 лица продолжуваат да говорат мегленовлашки.[13]

Друг бран на Мегленски Власи се иселиле во Романија и други земји за време на Втората светска и Грчката граѓанска војна поради тешките борби во Мегленско.[13]

Географска распределба

[уреди | уреди извор]
Карта на мегленовлашките населби во Егејска и Вардарска Македонија.

Ова е список на мегленовлашки села.[18][19]

Егејска Македонија

[уреди | уреди извор]

Мегленовлашкиот јазик сè уште се говори во неколку села. Околу 4.000 Мегленски Власи го задржале јазикот до денес, а уште неколку илјади се асимилирани:

Поранешни мегленовлашки села

Во 1990-тите е изведен проектот „Евромозаик“ за малцински јазици на Европската комисија со што е испитана географската застапеност и правниот статус на Мегленските Власи во Грција.[20] Утврдени се Мегленски Власи округот Кукуш во 3 историски села, во 3 други села и градот Кукуш.[20] Во округот Постол во 3 историски села и 2 други села, половината од населението на с. Капињани и некои во гратчето С’ботско.[20]

Република Македонија

[уреди | уреди извор]

Во Гевгелија и селото Ума живеат помалку од 1.000 лица од мегленовлашко потекло, од кои највеќето се веќе асимилирани. Од нив, околу 200 старци говорат мегленоромански:

Поранешни мегленовлашки села

Дијаспора

[уреди | уреди извор]

Турција

[уреди | уреди извор]

Првите доселеници од Ноти во Турција дошле во Согуџак, Визе и Мал Самоков (Демирќој) во 1912 г.[21] Во 1923 г. целото население на Ноти како муслиманско било насила протерано во Турција во размената на население помеѓу Грција и Турција.[21]

Овие 3.700 лица се населиле претежно во Одринско (главно Лозенград и Шарќој) на турска Источна Тракија и станале познати како Караџовалии (Karacaovalılar)[21] по Караџова, турското име на Меглен.[22]. Тие го примиле исламот во 1759 г. Во Турција биле чести браковите помеѓу Караџовалиите и Помаците.[21]

Бројот на семејства населени во Турција е: Лозенград (110), Одрин (100), Шарќој (80), Бабаески (70), Лулебургаз (80), Узунќопру (100), Чорлу (100), Малград (50), Бали (10), Ѓозсузќој (50), Каламиш (50), Хошќој (20), Мурефте (5), според германскиот етнолог Теде Кал.

Денес остануваат само 500 Караџовалии, и тоа само во Лозенград (Кркларели). Тие се културно асимилирани и највеќето говорат главно турски.

Романија

[уреди | уреди извор]

Во 1996 г. во Романија имало околу 820 семејства од мегленовлашко потекло.

Черна е ридско село на 55 км од градот Тулча и 25 км од Мачин. Во 2002 г. броело 2.427 жители и е општински центар три помали села општината имала 4.227 лица. Се проценува дека во него живеат од 1.200 до 2.000 Мегленски Власи. Се населиле на ова подрачје според селата од кои долшле: љумничани (lumnicianii) на југоисток, лугунчани (lunzaneții) на север, ошинчани (usineții) во средината, северот и истокот и купци (cupineții) на запад; староседелските Романци и Бугари во селото биле во западнниот дел.[13]

Магленовлашкиот јазик е многу добро зачуван во селото. Денес го говорат околу 1.200 луѓе.

Меѓутоа, поради нивната малобројност, по 1950 г. Мегленските Власи почнале да се мешаат со Романците. Ова е нивна разлика од Власите, чии традиционални занимања им дале посебен менталитет со кој се истакнуваат во романското општество и го зачувуваат својот идентитет (многу слабо мешање со Романци). Меѓутоа, поради потешкотиите кои ги издржала оваа мала заедница, Мегленските Власи во Романија сепак остануваат многу обединети. Сепак, на нивните свадби тие го веат романската тробојка, а многу ретко традиционалната бело-црвена. Ова покажува дека иако се различни по јазик, тие се чувствуваат како Романци. Според еден набљудувач, тие се сметаат за „пороманци од Романците“.[13]

Многу мал број на Мегленски Власи живеат и во општините Варијаш и Биледи градот Жимболија во округот Тимиш во историската област Банат.

Во 2021 г. во Романија е воведен Ден на балкансото романство за сите групи јужно од Дунав, каде спаѓаат Мегленските Власи, Власите и Истророманците. Овој ден (10 мај)[23] е избран како датумот на оснјовање на Влашкиот Милет во 1905 г.[24]

Србија

[уреди | уреди извор]

Во Србија живее многу мало малцинство на Мегленски Власи, и тоа само во селото Гудурица во Војводина. Селото изворно било германско, но по Втората светска војна тие биле протерани, и во септември 1945 г. во селото биле доведени Словенци, Хрвати, Бошњаци, Срби, Албанци и Македонци. Меѓу Македонците биле некои Власи и Мегленски Власи. Тие немале силно етничко самочувство, па затоа набргу се асимилирале. Некои Мегленски Власи се населиле и во други војводински села, но денес останале само гудуричките. Нивниот број е многу мал и во 2014 г. во селото имало само тројца мегленовлашки говорници.[25]

Значајни личности

[уреди | уреди извор]

Ова е список на позначајни личности од мегленовлашко потекло.

  • Петар Атанасов (р. 1939) — македонски јазичар
  • Иван Антонов (1924-1983) — познат македонски радиотелевизиски водител
  • Викторија Барба (1926–2020) — режисер на анимирани филмови во Молдавија
  • Јон Карамитру (1942–2021) — глумец и политичар во Романија
  • Димитру Черна (р. 1955) — политичар и поет во Романија
  • Димитру Чоти (1882/1885–1974) — младотурски деец во Македонија, уредник и наставник во Романија
  • Вирџил Коман (1973–2016) — историчар во Романија
  • Андреј Љапчев (1866–1933) — политичар во Бугарија
  • Теодор Минда (1911–1982) — поет, фоклорист и деец во Романија
  • Константин Ное (1883–1939) — уредник и професор во Романија
  • Василе Ширли (р. 1948) — композитор и продуцент во Романија

Поврзано

[уреди | уреди извор]

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. ↑ Kahl (2006), стр. 80–81
  2. ↑ Nenițescu (1895), стр. 384.
  3. ↑ George Murnu, Istoria romanilor din Pind, Vlahia Mare 980-1259, Bucharest, 1913, стр. 229-230
  4. ↑ Pericle Papahagi, op. cit., стр. 7
  5. ↑ Teodor Capidan, Meglenoromânii, I, 1925, стр. 56
  6. ↑ Kahl, Thede (2014): Geographische Überlegungen zur Siedlungsgeschichte der meglenitischen Vlachen. Во: Романистика и балканистика. Збoрник на трудови во чест на проф. д-р Петар Атанасов по повод 75 години од животот, уред. М. Алексоска-Чкатроска и Ј. Х.-Л. Христоска, 325-336. Скопjе: Филолошки факултет Блаже Конески.
  7. ↑ Theodor Capidan, Meglenoromânii, I, 1925, стр. 21-23
  8. ↑ G. Weigand, Die Vlaho-Meglen, Leipzig, 1892, стр. XXVI.
  9. ↑ Nenițescu (1895), стр. 389.
  10. ↑ В. Кончев, Македонија, Софија, 1900, стр. 146
  11. ↑ Pericle Papahagi, Megleno-Romanii. Studiu etnografico-folcloric, Bucuresti, 1902, стр. 44
  12. ↑ Th. Capidan (1925)
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 Tarcomnicu, Emil. „Megleno Romanaii“. Архивирано од изворникот на 18 февруари 2009. Посетено на 24 јануари 2006.
  14. ↑ Kahl (2006)
  15. ↑ (Kahl 2006)
  16. ↑ Constantin Noe, Colonizarea Cadrilaterului, Sociologie Romaneasca, anul III (1938), nr.4-6, Bucuresti, ISR, стр. 119-159
  17. ↑ Țîrcomnicu, Emil (2014). „Historical aspects regarding the Megleno-Romanian groups in Greece, the FY Republic of Macedonia, Turkey and Romania“ (PDF). Memoria Ethnologica. 14 (52–53): 12–29.
  18. ↑ Aromanian Society of America
  19. ↑ „Romania History - Meglan Vlach map“. www.eliznik.org.uk. Архивирано од изворникот на 18 октомври 2007.
  20. 1 2 3 Euromosaic (2006). „Le valaque/aromoune–aroumane en Grèce“ [Vlach/Aromanian–Aromanian in Greece] (француски). Research Centre of Multilingualism. Архивирано од изворникот 9 февруари 2019. Посетено на 3 мај 2025.
  21. 1 2 3 4 Kahl (2006).
  22. ↑ „Α. Vacalopoulos, History of Macedonia 1354-1833 - 10.2“.
  23. ↑ „Promulgat de Iohannis: Se instituie Ziua Românității Balcanice pe 10 mai“. Tomis News (романски). 7 јуни 2021. Архивирано од изворникот на 1 декември 2021. Посетено на 23 јануари 2022.
  24. ↑ Vușcan, Cătălin (13 мај 2021). „Ziua Românității Balcanice a fost adoptată de Camera Deputaților. Frații noștri din sud vor fi sărbătoriți, anual, pe 10 mai. Bust la Corcea, Albania, pentru Părintele-martir Haralambie Balamace, ucis de greci cu baionetele pentru că a slujit în română“. ActiveNews (романски).
  25. ↑ Sorescu Marinković, Annemarie; Măran, Mircea (2015). „Megleno-Romanians in Serbia – shifting borders, shifting identity“. Contextualizing Changes: Migrations, Shifting Borders and New Identities in Eastern Europe. стр. 365–377.

Извори

[уреди | уреди извор]

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]

Предлошка:Народи во Грција

Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Мегленски_Власи&oldid=5557844“