Мартин Крпан

Мартин Крпан, илустрација Хинко Смеркар насловната страница на книгата од 1917 година

Мартин Крпан е измислен лик создадени врз основа на Внатрешна Крањска според усна традиција. Во 1858 година, Словенечкиот писател Фран Левстик го објавил расказот „Мартин Крпан од Врх“ (словенечки: Martin Krpan z Vrha) во литературното списание „Словенечки гласник“, а популарноста на расказот довела до тоа ликот да стане дел од словенечкиот фолклор.

Содржината на расказот е инспирирана од народните приказни на селаните од Крањската околина, при што го опишува Мартин како човек со исклучителна физичка сила, но и духовит, кој заработува со шверц на англиска сол, пркосејќи им на властите на Хабсбуршката монархија. На крајот, императорот е принуден да го ангажира Крпан за да го спаси уништениот империјален капитал од непобедливиот витез по име Брдавс..

Содржина

Мартин Крпан е неверојатно силен маж од селото Врх во областа Нотрањска, кој криумчари англиска сол на својата ослабната кобила. Граничарите постојано го прогонуваат, но не се во состојба да му се спротивстават. Еднаш, за време на патувањето од Виена во Трст, царот Јосиф забележува како Крпан, за да ја потргне од патот, ја крева на раце својата кобила натоварена со сол. Подоцна, кога во Виена се појавува џинот Брдавс, убивајќи ги на магедан царските јунаци, и најпосле и царскиот син, царот се присетува на Крпан и наредува да го доведат во Виена. Царскиот гласник го затекнува Крпан дома, токму во мигот кога лесно успева да совлада 15 граничари, лично уверувајќи се во неговата сила. По пристигнувањето во царскиот дворец, Крпан не може да избере оружје што е соодветно за него, па самиот си кове оружје за борбата против џинот. Исто така, царските коњи не се доволно силни, па затоа му ја носат неговата слаба, но цврста кобила. Така, тој изглегува на двобој со џинот, кого лесно го убива. Во знак на благодарност, царот му нуди голема награда, вклучувајќи ја и ќерката, но на тоа се спротивставува царицата која со подбив зборува за Крпан. Навредениот Крпан веднаш го напушта царскиот двор, а пред да замине, добива писмена дозвола од царот слободно да пренесува сол.

Илустрации

Приказната за Мартин Крпан, опишана од Лествик, првпат била илустрирана во 1917 година од Хинко Смрекар. Денес, илустрациите на Смрекар се најпознати од сликите на францускиот тарот картички за играње.

Во 1954 година, експресионистичкиот сликар Тон Кинг создал низа големи илустрации во боја на целата приказната. Неговата книга со илустрации, препечатена тринаесет пати, сега е со најпрепознатливата слика на Мартин Крпан.

Крпан е често прикажан како носи секира заедно со неговиот коњ.

За делото

Мотивот од народната приказна во расказот на Левстик прераснува во вистинско уметничко дело чии ликови (Крпан, царот, царицата и министерот Грегор) се прикажани многу успешно. Во ликот на Крпан авторот ги прикажува духот и стремежот на словенечкиот народ, кој во тоа време бил поробен од Австроунгарската монархија, навестувајќи ги неговите стремежи за слобода.

Изданија на македонски јазик

Расказот „Мартин Крпан“ бил објавен на македонски јазик повеќе пати. Во 1975 година се појавило заедничкото издание на Македонска книга и Наша книга при што книгата служела како лектира за шесто одделение според наставниот план и програмата во основните училишта во СР Македонија. Книгата, со обем од 23 страници, била испечатена во БИГЗ — Белград, во тираж од 10 000 примероци. Преводот го направила Мира Стибиљ, а автор на корицата е Ацо Каевски.

Надворешни врски

• Martin Kerpan z Verha. The original story published in Slovenski glasnik (1858).
• Martin Krpan - summary of the story