Логор Техарје

Логорот Техарје (словенечки: taborišče Teharje) — концентрационен логор во близина на Техарје, Словенија, организиран од југословенската тајна полиција (ОЗН) по крајот на Втората светска војна во Југославија. Првенствено се користел за интернирање на воени затвореници од словенечката домашна стража, етнички Германци и словенечки цивили.

Логорот бил изграден во 1943 година од германските сили и бил користен како воен логор за Хитлеровата младина. Се состоел од шест станбени бараки и десет други згради. Логорот бил напуштен за кратко време по војната, но подоцна бил реактивиран од југословенските комунисти на крајот на мај 1945 година за да може да се сместат поранешните членови на словенечката домашна гарда и други кои соработувале со Оската, како и цивилите кои побегнале пред напредувањето на Југословенската народна армија во австриските логори во Корушка. На 31 мај 1945 година, целиот втор јуришен баталјон на словенечката домашна гарда, предводен од страна на Вук Рупник, бил донесен во Техарје, а во првите денови на јуни 1945 година се приклучиле околу 3.000 дополнителни членови на словенечката домашна гарда. Се претпоставува дека повоените власти убиле речиси 5.000 интернирани од Техарје без судење во текот на првиот месец или два по Втората светска војна.

Меморијалниот парк дизајниран од словенечкиот архитект Марко Мушич бил изграден на местото на логорот во 2004 година, каде Владата на Словенија одржува годишна церемонија.

Позадина

Главна статија: Словенија во Втората светска војна

Заробеници на оската во градот Цеље во мај 1945 година

По окупацијата на Југославија во април 1941 година, областа Словенија била поделена на три дела меѓу Германија, Италија и Унгарија. На 27 април 1941 година, во Љубљана бил основан Ослободителниот фронт (Osvobodilna fronta) како главна антифашистичка организација. Вооружениот отпор започнал по германската инвазија на Советскиот Сојуз во јули 1941 година. Италијанските власти ги спонзорирале локалните антикомунистички единици кои служеле како помошни трупи во борбата против словенечките партизани. По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, Германија ги презела италијанските провинции во Словенија и ги обединила словенечките антикомунистички единици во Словенечката домашна гарда.

На крајот на војната, хрватските и германските сили почнале да се повлекуваат кон австриската граница преку Словенија. Словенечките сили, исто така, почнале да се повлекуваат и на 12 мај 1945 година. Околу 30.000 војници, вклучувајќи 10.000 до 12.000 Словенци, 10.000 Германци, 4.000 Срби, 4.000 членови на рускиот корпус и 6.000 словенечки цивили се предале на австриската граница.

Основање

Логорот бил изграден од Германците во близина на градот Техарје во летото 1943 година за да се сместат членовите на Хитлеровата младина (Hitlerjugend). Имало шест големи бараки и четири дворови во кои членовите на организацијата тренирале стрелање, учеле географија и спортувале.

ОЗН (Одделот за национална безбедност) го презел логорот во мај 1945 година и го претворил во затвор за интернирани во областа Цеље. Во извештајот на ОЗН на 16 мај, било зашишано дека „покрај затворот, формиравме концентрационен логор во Техарје“. Биле изградени дополнителни 16 згради, вклучувајќи магацин и бункер под него, кој го користеле како комора за мачење. Вкупно имало 17 големи бараки, шест во централниот дел на логорот, а останатите на околните падини. Секоја барака и двор биле посебно оградени со жица. Целиот комплекс, широк околу 500 метри и долг 800 метри, бил опкружен со бодликава жица. Надвор од оградата имало рефлектори и пет стражарски места на бункери со митралези или стражарски кули. Тоне Тарнхер бил командант на логорот.

Пристигнување на затворениците

Народниот одбранбен корпус на Југославија (КНОЈ) организирал транспорт на затвореници во Техарје. Први од нив биле притвореници од затворот Стари Пискер во Цеље. Во извештајот од 16 мај 1945 година било напоменато дека во логорот Техарје имало околу 1.088 интернирани, од кои повеќето биле заробени во рациите извршени од КНОЈ во Цеље. Словенечките затвореници биле одвоени од другите, кои биле предадени на 3-та армија или воените власти на нивните земји. ОЗН спровела масовни апсења на Германците од Кочевскиот регион (Готшери), кои исто биле донесени во Техарје. На 29 мај, Марко Селин, началникот на ОЗН на Цеље, објавил дека во округот Цеље во мај 1945 година биле убиени вкупно 252 затвореници.

Словенечката домашна стража која им се предала на британските сили во мај 1945 година, била интернирана во логорот Ветриње (Viktring) во близина на Клагенфурт, Австрија. Од 27 мај до 31 мај тие биле донесени со возови во Блајбург и вратени во Југославија, вкупно околу 9.500 домашни чувари и 600 цивили. Неколку илјади од нив биле однесени со возови од австриската граница кај Дравоград кон градот Цеље. На 28 мај, приближно 2.800 припадници на 4-от домашен гардиски полк и 200 цивили биле однесени од Блајбург во Словењ Градец. Третиот полк за домашна стража пристигнал во Словењ Градец на 29 мај и заедно со првата група бил испратен со воз во блиското Велење и оттаму во Цеље, каде стигнале утрото на 1 јули. Некои од затворениците успеале да побегнат за време на патувањето. На 30 мај, вториот полк за домашна стража отпатувал од Блајбург, преку Марибор, и пристигнал во Цеље на 31 мај.

Од железничката станица Цеље, ОЗН и КНОЈ пеш ги однеле низ градот кон блискиот камп Техарје, 7 километри источно од Цеље. За време на целото патување затворениците биле тепани, а оние што заостанавуале биле стрелани. По пристигнувањето во кампот морале да фрлат се што имале и останале само со облеката. Домашните чувари не добија храна првиот ден. Логорот не бил погоден за прием на затвореници од Блајбург, туку бил избран бидејќи веќе имал касарни и бил во близина на градот Цеље. Вкупно околу 4.000 до 5.000 словенечки домашни чувари и цивили биле префрлени од Блајбург во Техарје.

Постапување со затворениците

Домашната стража била сместена во дворовите, додека цивилите и Германците биле сместени во касарните. Касарната била долга 20 метри и ширина 8 метри и имала кревети на спрат, тоалети и мијалници. Прозорците имале железни решетки. Околу касарната имало тесен ров преку кој домашната стража не смеела да помине.

Бил направен список на секој затвореник со неговите лични податоци и датум на влегување во војска. Списоците биле искористени за да се поделат заробениците од домашната стража во три групи: групата А се состоела од малолетници, групата Б се состоела од оние кои биле мобилизирани во 1945 година, а групата Ц ги вклучувала сите други. Сепак, имало исклучоци од ова правило. Малолетниците од групата А биле сместени во барака и им било кажано дека ќе им судат Народни судови. Во посебна барака била и групата Б, но дел од нив биле убиени. Поголемиот дел од домашните чувари биле во групата Ц и биле оставени на отворено. Првите две групи добивале по два оброка на ден. Третата група трпела најтежок третман во логорот и не добивала вода и храна во првите два и пол дена. Подоцна добивале еден оброк дневно, а од 5 јуни два оброка дневно. Понекогаш им било дозволено да донесат вода и да ја делат со затворениците, што зависело од чуварите.

Интернираните цивили во логорот биле обвинетите за соработка кои беа уапсени во и околу Цеље, главно Германци и Словенци, и цивили кои пристигнале со домашната стража од Блајбург, главно членови на семејството. Имале слободен пристап до вода и имале подобра храна, но исто така трпеле и малтретирање. На моменти, чуварите на ОЗН во текот на ноќта носеле затворенички во главната касарна каде што биле силувани. Неколку сведоци изјавиле дека околу 15 доенчиња починале на вагон бидејќи биле изложени на сонце.

Службениците на домашната стража биле подложени на тортура во бункерот на логорот. Еден ден на група офицери им ги врзале очите и ги извеле надвор од касарната. Меѓу нив бил и првиот поручник Антон Кавчич, а неговата сопруга Марија, ќерката и двата сина биле меѓу интернираните цивили. Неговата ќерка го препОЗНла и почнала да вреска, па чуварите ја вратиле во касарната на затворениците. Неговата сопруга потоа била однесена во касарната ОЗН каде била силувана и убиена.

Тројца малолетни домашни чувари биле убиени откако ги фатиле како земаат конзервирана храна од ранците кои што им биле одземени по пристигнувањето.

Масакри

Голем број затвореници од Техарје биле убиени во масакрот во Барбарин ров.

Испраќањето на вицепремиерот на Југославија Едвард Кардељ од јуни 1945 година, барајќи побрзи ликвидации.

Сите затвореници од групата Ц и мнозинството од групата Б биле однесени во блиските јами, ровови или пештери и таму биле убивани. Трансферот на затворениците главно се вршел навечер. Откако ќе го слушнел неговото име, повиканиот затвореник требал да излезе надвор, рацете му ги врзувале со телефонски конци зад грб во пар со друг затвореник, по што се качувале во камионот. На затворениците им било кажано дека ги превезуваат во друг логор.

Меѓу првите жртви биле припадници на Белата гарда. Една ноќ биле повикани, ставени во камиони и автобуси и одведени во блиската долина каде што биле стрелани. Рафалите од огнено оружје од долината траеле цел час. Офицерите на домашната стража биле убиени во Стари Храстник. Неколку полицајци успеале да побегнат за време на патувањето. Транспортот на другите започнал на 5 јуни со вториот полк за домашна стража. ОЗН ангажирала возачи од целата држава за извршување на транспортот. Возачите не биле информирани за деталите од акцијата. Локациите биле претежно блиски јамски пештери. Откако пристигнале, затворениците биле носени надвор од патеката, им било наредено да ја соблечат облеката, ги наредиле покрај работ на јамата и биле застрелани. Некои од нив го преживеале почетниот истрел и падот во пештерата, па нивните врисоци се слушале со часови. Некогаш, војниците фрлале рачни гранати за да ги убијат оние кои се уште биле живи.

Повеќето домашни чувари од групата Ц биле убиени до средината на јуни. По нивните убиства, започнал вториот бран на чистки, тој пат на Домашните чувари од групата Б. Тие биле охрабрени од испраќањето на вицепремиерот на Југославија Едвард Кардељ до словенечкиот премиер Борис Кидрич на 25 јуни, во кое било изјаснето:

Најдоцна за три недели ќе се распуштат судовите на националната чест, воените судови ќе носат пресуди само за воениот персонал, се друго ќе го решаваат општите судови. Ќе биде објавена нова амнестија. Значи, немате причина да го спроведувате чистењето толку бавно како што го правите моментално.

До крајот на јуни, во логорот останале главно затвореници помлади од 18 години. Направен бил нов избор и околу 100 домашни чувари биле однесени со камиони во околината на Цеље и таму биле убиени. На 21 јуни, 11 затвореници се обиделе да побегнат од логорот. Ја пресекле првата ограда, успеале да го поминат чуварот и ја прескокнале втората ограда. Седуммина биле фатени, а четворица успеале да побегнат.

Најголемата масовна гробница на затвореници од Техарје бил напуштениот рудник за јаглен во Худа Јама, каде домашните чувари биле убиени во масакрот во Барбарин ров. Други локации за масовни гробници вклучуваат Храстник, Печовник, Марија Река, Згорња Худиња, Прапретно и Бежиград.

Амнестија и распуштање на кампот

Првите затвореници кои биле ослободени од логорот биле цивили на почетокот на јули. Пред да заминат, биле фотографирани и им биле земени отпечатоци од прсти. Помеѓу 19 и 24 јули, воен суд им судел на преостанатите домашни чувари. Сите биле осудени на казнена работа, која траела главно од неколку месеци до цела година. Претседателството на АВНОЈ донел декрет за општа амнестија и помилување на 3 август. 371 домашни чувари биле ослободени во текот на август согласно амнестијата. Логорот бил претворен во казнен логор и бил преименуван во Институт за принудна работа Техарје. Постоел до октомври 1946 година, кога повеќето од преостанатите затвореници биле префрлени во Марибор.

Југословенските логори за принудна работа официјално постоеле до јануари 1946 година, кога биле преименувани во „институции за принудна работа“, но продолжиле да работат на ист начин. Низ логорот Техарје поминале околу 7.000 до 8.000 луѓе. Од 5.000 словенечки домашни чувари, само неколку стотици сè уште биле во логорот кога била дадена општата амнестија во август 1945 година. По затворањето на кампот, бараките биле отстранети. Во 1974 година просторот на поранешниот логор бил претворен во складиште за отпад за фабриката за хемиска преработка во Цеље. На дел од локацијата бил изграден терен за голф.

Меморијален парк

Во 1993 година, словенечката влада го одобрила планот за изградба на меморијален парк на локацијата Техарје, дизајниран од словенечкиот архитект Марко Мушич. Меморијалниот парк, опишан како „централен симболичен споменик на Република Словенија, посветен на сеќавањето на жртвите на повоените убиства на територијата на земјата“, бил формално отворен на 10 октомври 2004 година. Тоа бил најголемиот споменик во Словенија. Секоја година се одржува церемонија во сеќавање на жртвите на убиствата по Втората светска војна на меморијалното место. Во 2014 година, паркот бил признат од словенечката влада како споменик на културата од национално значење.

Значајни луѓе затворени или убиени во логорот Техарје

• Иван Хрибовшек (1923–1945), поет, филолог и преведувач
• Францe Кунстељ (1914–1945), автор, драматург и уредник
• Тоне Полда (1917–1945), писател и поет
• Јоже Шерјак (1918–1945), писател и поет

Поврзано

• Масакр на Кочевски Рог
• Масовни гробници во Словенија

Литература

Книги и списанија 

• Corsellis, John; Ferrar, Marcus (2005). Slovenia 1945: memories of death and survival after World War II. Bloomsbury Academic. ISBN 1-85043-840-4.
• Ferenc, Mitja (2004). „Taborišče Teharje in prikrita grobišča v Sloveniji“. Iz zgodovine Celja, 1941–1945 (Slovenian). Celje: Muzej novejše zgodovine.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
• Grahek-Ravančić, Martina (2009). Bleiburg i križni put 1945: historiografija, publicistika i memoarska literatura [Bleiburg and the Death Marches 1945. Historiography, journalism and memoirs] (Croatian). Zagreb: Hrvatski institut za povijest. ISBN 9789536324798.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
• Hančič, Damjan; Podberšič, Renato (2008). „Totalitarian regimes in Slovenia in the 20th century“. Во Jambrek, Peter (уред.). Crimes Committed by Totalitarian Regimes (PDF). Ljubljana: Slovenian Presidency of the Council of the European Union. ISBN 978-961-238-977-2. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-04. Посетено на 2017-05-10.
• Mikola, Milko (2008). „Concentration and labour camps in Slovenia“. Во Jambrek, Peter (уред.). Crimes Committed by Totalitarian Regimes (PDF). Ljubljana: Slovenian Presidency of the Council of the European Union. ISBN 978-961-238-977-2. Архивирано од изворникот (PDF) на 2016-03-04. Посетено на 2017-05-10.
• Mikola, Milko (2006). „Pravosodje v Celju po letu 1945“. Iz zgodovine Celja, 1945–1991 (Slovenian). Celje: Muzej novejše zgodovine.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
• Portmann, Michael (2004). „Communist Retaliation and Persecution on Yugoslav Territory During and After World War II (1943-1950)“. Tokovi Istorije. Institut za noviju istoriju Srbije (1–2): 45–74.
• Rulitz, Florian Thomas (2015). The Tragedy of Bleiburg and Viktring, 1945. Northern Illinois University Press. ISBN 9781609091774.
• Skubic, Katja (2008). „Koncentracijsko taborišče Teharje“. Во Mikola, Milko (уред.). Dokumenti in pričevanja o povojnih koncentracijskih taboriščih v Sloveniji: Koncentracijska taborišča Št. Vid nad Ljubljano, Škofja Loka in Teharje ter taborišče za otroke Petriček, II. del [Documents and Memories of the Post-war Concentration Camps in Slovenia: Concentration Camps Št. Vid nad Ljubljano, Škofja Loka and Teharje, and children camp Petriček, part 2] (Slovenian). Ljubljana: Študijski center za narodno spravo. ISBN 978-961-92574-0-1. Архивирано од изворникот на 2017-04-24. Посетено на 2017-05-10.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
• Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford Univ: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2.