Прејди на содржината

Лобода

Од Википедија — слободната енциклопедија
Лобода
Градинарска лобода (Atriplex hortensis)
Од Sturm & Sturm (1796): Deutschlands Flora in Abbildungen.
Научна класификација [ у ]
Царство: Растенија
клад: Скриеносеменици
клад: Евдикоти
Ред: Каранфиловидни
Семејство: Штирови
Потсемејство: Диволободови
Род: Лобода
L.
Типски вид
Градинарска лобода (Atriplex hortensis)
L.[1]
Видови

Погл. Список на видови лобода

Синоними[1]
Список
  • Armola (Kirschl.) Montandon
    Blackiella Aellen
    Cremnophyton Brullo & Pavone
    Halimione Aellen
    Halimus Wallr.
    Haloxanthium Ulbr.
    Lophocarya Nutt. ex Moq.
    Morrisiella Aellen
    Neopreissia Ulbr.
    Obione Gaertn.
    Pachypharynx Aellen
    Phyllocarpa Nutt. ex Moq.
    Pterocarya Nutt. ex Moq.
    Pterochiton Torr. & Frém.
    Schizotheca (C.A.Mey.) Lindl.
    Senniella Aellen
    Sukhorukovia Vasjukov
    Teutliopsis (Dumort.) Celak.
    Theleophyton Moq.

Лобода (науч. Atriplex)[2] — род од околу 250 видови растенија и му припаѓа на семејството на штировите (Amaranthaceae). Овој род е различен од родот дива лобода (Chenopodium), со кој дели потсемејство.

Родот е прилично варијабилен и нашироко распространет. Опфаќа многу пустински и крајбрежни растенија и халофити (солољубиви растенија), како и растенија што виреат во влажни станишта. Името на родот доаѓа од латинскиот јазик и прв го употребил Плиниј Постариот за јадливите лободи.[3]

Опис

[уреди | уреди извор]

Видовите од овој род се едногодишни или повеќегодишни билки, полугрмушки или грмушки. Растенијата се прекриени со меурести влакна кои потоа спласнуваат и образуваат сребреста, лушпеста или прашкеста површина, ретко со издолжени трихоми. Листовите се распоредени наизменично долж гранките, ретко во спротивни парови, или приседнати или на лисна дршка, и понекогаш се листопадни. Самиот лист може да има различни облици и може да биде цел, назабен или поделен.[4][5][6][7][8]

Листовите се држат на лисни пазуви или на краеви од гранчиња, во шилци или шилести метлички. Цветовите се еднополови, некои видови еднодомни, а други дводомни. Машките цветови имаат три до пет околуцветни поделоци и три до пет прашници. Женските цветови обично немаат околуцветник, туку се обвиени во листовидни прицветничиња, имаат кратко столпче и две устенца.[4][5][6][7][8]

Откако ќе процути, the прицветничињата понекогаш се зголемуваат, задебелуваат и обвиваат плодот без да се залепени за него.[4][5][6][7][8]

Хромозомскиот базен број е x = 9, освен кај малтешката лобода (A. lanfrancoi), каде е x=10.[9]

Неколку видови лобода се C3-растенија, но највеќето се C4-растенија, со својствена лисна анатомија, наречена венечна или кранцова анатомија.[9]

Таксономија

[уреди | уреди извор]

Родот лобода (Atriplex) прв формално го опишал Карл Линеј (Species Plantarum, 1753).[1][10][11] Името на родот го користел Плиниј Постариот за градинарската лобода (A. hortensis).[12]

Овој род еволуирал во средниот миоцен, патеката на C4-фотосинтезата се развила пред 14,1 – 10,9 милиони години, кога климата станала посушна. Родот набргу се разгранил и проширил на разни континенти. C4-лободата ја колонизирала Северна Америка, веројатно од Евроазија за време на средниот/доцниот миоцен, пред 9,8 – 8,8 милиони години, и потоа се проширила во Јужна Америка. Австралија била колонизирана на два наврата од C4-лози, еднаш од Евроазија или Америка пред 9,8 – 7,8 милиони години, и еднаш од Средна Азија пред 6,3 – 4,8 милиони години. Последната лоза бргу се разгранила, и станала предок на денешните видови лобода во Австралија.[9]

Типски вид (лектотип) е градинарската лобода (Atriplex hortensis).[13] Лободата е многу богат род — содржи 250[5]-300[9] видови, а се откриваат и нови. На пример, јилирската лобода (A. yeelirrie) е формално опишана во 2015 г.[14]

Традиционалната таксономија на лободите (Atripliceae) заснована на морфолошките одлики е спорна.[15] Молекуларните проучувања покажале дека многу родови не се вистински кладови. Една од нив утврдила дека Atripliceae може да се поделат на два главни клада — Archiatriplex, со неколку расеани видови, и поголемиот клад Atriplex кој е многу разновиден и распространет низ светот.[15] По филогенетските испитувања Kadereit et al. (2010) го исклучиле Halimione како одделен сестрински род. Преостанатите видови лобода биле групирани во неколку кладови.[9]

Во Македонија

[уреди | уреди извор]

Во Македонија природно се застапени 5 видови и 1 подвид на лобода.[16]

Распространетост и живеалиште

[уреди | уреди извор]

The genus Atriplex is distributed nearly worldwide од суптропските до умерените, па до субарктичките краишта. Most species-rich are Австралија, Евроазија, Јужна Америка и Северна Америка. Many species are халофити and are adapted to dry environments with salty soils.[9]

Екологија

[уреди | уреди извор]

Лободите се храна за ларвите на некои пеперутки и молци.[17] Понекогаш ги јадат и камили.[18] Пајаците како Phidippus californicus и други членконоги ги користат растенијата како засолниште и место за лов во живеалиште кое инаку е пусто. Претположено е дека лободата била главна храна на изумрениот џиновски кенгур Procoptodon goliah.[19]

Употреба

[уреди | уреди извор]

Денес луѓето ја јадат градинарската лобода (A. hortensis),[20][21][22] но многу видови се јадливи и се јаделе од доцниот епипалеолит.

За разгранетата лобода (A. patula) е знае дека е археофит во северна Европа, и се претпоставува дека ја јаделе луѓето од ертебелската култура.[23] Нејзините семки се среќаваат во наоди од приготвување на житарки од доцното железно време во Британија.[24] Сивата лобода (A. cinerea) се користи како храна во Австралија уште од праисториско време. Седата (A. canescens) и густолисната лобода (A. confertifolia) ја јаделе американските староседелци, а копјеста лобода (A. hastata) била храна во рурална Евроазија.

Проучувањата на лободата го покажале нејзиниот потенцијал во земјоделството. Месото од овците што се хранеле со лобода има изненадувачки многу витамин Е, и е попосно и посочно од обичното јагнешко.[25] Повисокото количество на витамин Е е поповлно за животното, а воедно ја продолжува свежината на месото. Овој ефект е покажан за монетната (A. nummularia) и речната лобода (A. amnicola). Од непознати причини, овците претпочитаат повлакнестата и помалку хранлива речна лобода.[26][25]

Лободите се користат и како украсни растенија во пределното уредување и може да послужат во спречување на ерозија на почвата на крајбрежни места.[27][28] Монетната лобода (A. nummularia) исто така успешно е користена за рехабилитација на стари рудни копови во Австралија.

Наводи

[уреди | уреди извор]
  1. 1 2 3 „Atriplex L.“. Plants of the World Online. Посетено на 19 јуни 2022.
  2. ↑ Лозановски, Ристо (1994). „Терминологија од областа на плевелните растенија“. Македонска терминологија. МАНУ. XXIV (83–84): 96.
  3. ↑ Quattrocchi, Umberto (2000). CRC World Dictionary of Plant Names. I: A-C. CRC Press. стр. 232. ISBN 978-0-8493-2675-2.
  4. 1 2 3 Stanley L. Welsh: Atriplex - online, In: Flora of North America Editorial Committee (ed.): Flora of North America North of Mexico, Volume 4: Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 1., Oxford University Press, New York. 2003, ISBN 0-19-517389-9.
  5. 1 2 3 4 Gelin Zhu, Sergei L. Mosyakin & Steven E. Clemants: Chenopodiaceae: Atriplex - online, In: Wu Zhengyi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (ed.): Flora of China, Volume 5: Ulmaceae through Basellaceae., Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2003, ISBN 1-930723-27-X.
  6. 1 2 3 Walsh, Neville G. „Atriples“. Royal Botanic Gardens Victoria. Посетено на 16 јули 2022.
  7. 1 2 3 Jacobs, Surrey W.L. „Atriplex“. Royal Botanic Garden Sydney. Посетено на 16 јули 2022.
  8. 1 2 3 „Atriplex“. FloraBase. Министерство за биоразновидност, природозаштита и знаменитости, Влада на Западна Австралија. (англиски)
  9. 1 2 3 4 5 6 Gudrun Kadereit, Evgeny V. Mavrodiev, Elizabeth H. Zacharias & Alexander P. Sukhorukov: Molecular phylogeny of Atripliceae (Chenopodioideae, Chenopodiaceae): Implications for systematics, biogeography, flower and fruit evolution, and the origin of C4 Photosynthesis. - American Journal of Botany 97(10): 1664-1687, 2010.
  10. ↑ Linnaeus, Carl (1753). Species Plantarum. 2. стр. 1052–1053. Посетено на 19 June 2022.
  11. ↑ Carl Linnaeus (1753), „Atriplex“, Species Plantarum, 2, Lars Salvius/Biodiversity Heritage Library, стр. 1052–1054, Посетено на 19 мај 2015
  12. ↑ Sharr, Francis Aubi; George, Alex (2019). Western Australian Plant Names and Their Meanings (3rd. изд.). Kardinya, WA: Four Gables Press. стр. 61. ISBN 9780958034180.
  13. ↑ Atriplex at Tropicos, accessed 2013-07-11
  14. ↑ Shepherd, Kelly; Thiele, Kevin; Sampson, Jane; Coates, David; Bryne, Margaret (2015). „A rare, new species of Atriplex (Chenopodiaceae) comprising two genetically distinct but morphologically cryptic populations in arid Western Australia: implications for taxonomy and conservation“. Australian Systematic Botany. 28 (4): 235. Bibcode:2015AuSyB..28..234S. doi:10.1071/SB15029. S2CID 85903596. Посетено на 8 септември 2021.
  15. 1 2 Flores, Hilda; Davis, Jerrold I. (2001). „A Cladistic Analysis of Atripliceae (Chenopodiaceae) Based on Morphological Data“. Journal of the Torrey Botanical Society. 128 (3): 297. doi:10.2307/3088719. JSTOR 3088719.
  16. ↑ Мицевски, Кирил (1995). Флора на Република Македонија. Том I, св. 3. Скопје: МАНУ. стр. 96-97.
  17. ↑ Robinson, Gaden S.; Ackery, Phillip R.; Kitching, Ian; Beccaloni, George W.; Hernández, Luis M. (2023). „HOSTS - The Hostplants and Caterpillars Database at the Natural History Museum“. www.nhm.ac.uk. doi:10.5519/havt50xw. Посетено на 28 септември 2020.
  18. ↑ Shawket, S. M. (1999). „Fattening of camel calves on saltbush, Atriplex halimas with different energy sources“. Mansoura University, Journal of Agricultural Sciences (Egypt) (English). ISSN 1110-0346.CS1-одржување: непрепознаен јазик (link)
  19. ↑ Prideaux, Gavin J.; Ayliffe, Linda K.; DeSantis, Larisa R. G.; Schubert, Blaine W.; Murray, Peter F.; Gagan, Michael K.; Cerling, Thure E. (14 јули 2009). „Extinction implications of a chenopod browse diet for a giant Pleistocene kangaroo“. Proceedings of the National Academy of Sciences (англиски). 106 (28): 11646–11650. Bibcode:2009PNAS..10611646P. doi:10.1073/pnas.0900956106. ISSN 0027-8424. PMC 2710660. PMID 19556539. S2CID 19904871.
  20. ↑ „Orach facts and health benefits“ (англиски). 4 февруари 2020. Посетено на 28 септември 2020.
  21. ↑ „Atriplex hortensis Orach, Garden orache PFAF Plant Database“. pfaf.org. Посетено на 28 септември 2020.
  22. ↑ „Atriplex hortensis (garden orache)“. www.cabi.org (англиски). 2021. doi:10.1079/cabicompendium.87637450. Посетено на 28 септември 2020.
  23. ↑ Koch, Eva (декември 1999). „Prehistoric plant food of Denmark“. Архивирано од изворникот на 17 јули 2006.
  24. ↑ Christopher Evans (2015), North West Cambridge Archaeology: University of Cambridge 2013 Excavations, The Traveller's Rest Sub-site (PDF), Cambridge Archaeological Unit University Of Cambridge, стр. 100–113, Архивирано од изворникот (PDF) на 2015-05-20, Посетено на 2026-07-15
  25. 1 2 Pearce, Kelly & Jacob, Robin (2004): Saltbush lifts sheep meat vitamin content. Farming Ahead 153(October): 63. PDF fulltext Архивирано на 23 јули 2005.
  26. ↑ Norman, Hayley C.; Freind, Colby; Masters, David G.; Rintoul, Allan J.; Dynes, Robyn A. & Williams, Ian H. (2004): Variation within and between two saltbush species in plant composition and subsequent selection by sheep. Aust. J. Agr. Res. 55(9): 999–1007. doi:10.1071/AR04031 (HTML abstract)
  27. ↑ „Saltbushes for dryland salinity management in Western Australia“. www.agric.wa.gov.au (англиски). Посетено на 28 септември 2020.
  28. ↑ Pasiecznik, N. (2015). „Atriplex semibaccata (Australian saltbush)“. cabi.org (англиски). CABI Compendium: 7903. doi:10.1079/cabicompendium.7903. Посетено на 28 септември 2020.

Библиографија

[уреди | уреди извор]
  • Davidson, Alan (1999): Orach. In: Oxford Companion to Food: 556. ISBN 0-19-211579-0
  • Everitt, J.H.; Lonard, R.L.; Little, C.R. (2007). Weeds in South Texas and Northern Mexico. Lubbock: Texas Tech University Press. ISBN 0-89672-614-2
  • Gulliver, George (1864). „Observations on Raphides and other Crystals“. The Annals and Magazine of Natural History, Including Zoology, Botany, and Geology. Third Series. 14: 250–252.

Надворешни врски

[уреди | уреди извор]
Преземено од „https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Лобода&oldid=5609582“