Купа

Од Википедија — слободната енциклопедија
Прејди на прегледникот Прејди на пребарувањето
Избивната хронологија на Мазама, пример за создавање на купа

Купа — налик казан депресија која се создава по празнењето на магматската комора/резервар. Кога големи зафатнини на магма ќе избијат за кус временски период, структурната поддршка над самата коморта се урушува. Па поовршината на земјата се урушува во внатрешноста на делумно испразнетата комора, оставајќи голема депресија на површината (од еден до неколку километри во пречник). Иако понекогаш се опишува како кратер, станува збор за вид на вртача, бидејќи се создава преку урушување и упаѓање наместо со експлозија или удар. Познати се околу 7 вакви урушувања кои создале купи од почетокот на XX век, најнеодамнешното кај исландскиот вулкан Бардарбунга.[1]

Создавање на купа[уреди | уреди извор]

Анимација на експеримент со кој се покажува создавањето на купата во кутија исполнета со брашно.
Слика од Ландсат на Тоба, на Суматра, Индонезија (со должина од 100 km и ширина од 30 km, една од светски најголемите купи). Издигнувачки конус го создал островот Самосир.

Урушувањето е предизвикано од страна на магматската комора под вулканот, понекогаш поради резултат на голрми експлозивни вулкански избиви (Погледајте Тамбора во 1815 година), но исто така за време на неконтролирани избиви на страните на вулканот (Погледајте Питон-де-ла-Фурнез во 2007 година) или пак на поврзан систем од пукнатини (Погледајте Бардарбунга во 2014–2015 година). Доколку се исфрли доволно магма, испразнетата комора не е во можност да ја поддржува тежината од вулканскиот отвор. Скоро кружна пукнатина наречена, „прстенест расед“, се развива околу работ на комората. Прстенестите пукнатини имаат улога на поттикнувачи на интрузијата на раседот, познат и како прстенест ров. Секундарните вулкански испусти може да се образуваат над прстенестата пукнатина. Како што се празни магматската комора, центарот на вулканот во самата прстенеста пукнатина започнува да се урушува. Урушувањето може да настане како резултат еден катаклизмичен избив, или пак може да биде резултат на низа на избиви. Вкупната област која може да се уруши може да има стотици па и илијадници километри квадратни.

Минерализација[уреди | уреди извор]

Некои од купите познато е дека поседуваат богати руди. Една од најзачуваните минерализирани купи е Стрџен Лејк во Северозападен Онтарио, Канада, создадено во периодот на неоархајската ера[2] пред 2.700 милиони години.[3]

Експлозивни избиви на купи[уреди | уреди извор]

Доколку магмата е богата со силициум, купата е честопати исполнета со игнимбрит, туф, риолит, и други магматски минерали. Магмата богата со силициум има висока вискозност,и не истекува лесно како базалтот. Како резултат, гасовитер се заробени под висок притисок во самата магма. Кога магмата ќе се приближи на површината на Земјата, брзото празнење на материјалот предизвикува газсовите да се испуштат набрзина, со што ќе се предизвика експлозивно уништување на магмата и ќе се расее вулканската пепел на огромни површини. Понатамошѓно може и да дојде до избивање на магма.

Доколку продолжи вулканскатра активност, центарот на вулканот може да се издигнува како повторувачки конус како што се на пример Церо Галан, Тоба, Јелоустон, и.т.н., со постепено навлегување на магма. Силициумска или риолитска купа може да исфралат стотици па и илјадници кубни километри материјал при единствен настан. Дури и избивите кои сопздаваат мали купи, како што е Кракатоа во 1883 година или пак Пинатубо во 1991 година, може да предизвикаат месно уништување и значителен пад на температурите во светот. Големите купи пак може да имаат уште поголеми ефекти.

Кого Јелоустонската купа избила последниот пат пред 650.000 години, ослободила преку 1.000 km3 материјал (мерена како густокарпест еквивалент (ГКЕ)), покривајќи значителен дел од Северна Америка со слој со дебелина од два метри. За споредба, кога изби Сент Хеленс во 1980 година, ослободи ~1,2 km3 (ГКЕ) исфрлен материјал. Еколошките послкедици од избив на голема купа може да се погледнат во геолошкото досие на избивот во Тоба, Индонезија.

Тоба[уреди | уреди извор]

Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Тоба (езеро).

Пред 74.000 години, овој индонезиски вулкан ослободил 2.800 km3 ГКЕ на исфрлен материјал, најголемиот познат избив за време на Квартарскиот период (последните 1,8 милиони години) и најголемиот познат избив во последните 25 милиони години. Во доцните 1990-и, антропологот Стенли Амброз[4] предложил дека вулканската зима предизвикана од овој избив го намалила човечкото население на околу 2.000–20.000 единки, што довело до „популациско стеснување“ (Погледајте ја Теорија за катастрофата на Тоба). Неодамна неколку генетичари, вклучувајќи ја и Лин Џорди и Хенри Харпендинг предложиле дека бројот на човековите единки за време на катастрофата бил сведен на 5.000-10.000.[5] Сепак, не постои директен доказ дека оваа теорија е точна. И не постои доказ за какво и да е друго изумирање на животински видови или истребувања, дури и кај видовите чуствителни на климатски промени.[6] TПостои доказ дека луѓето продолжиле да живеат во Индија по настанот.[7] Теоријата во своите наизразени делови можно е да биде неточна.

Познати се и избиви кои создале и поголеми купи, особено Ла Гарита во Сан Хуан, Колорадо, каде избил Фиш Кањон Туф исфрлајќи 5.000-km3 материјал во една голема експлозија пред 27,8 милиони години.

Во некои периоди од геологијата, риолитдките купи се појавиле во различни групирања. Остатоците од ваквите групирања можат да се најдат на места како што се планините Сан Хуан во Колорадо (создадени за време на олигоценот, миоценот и плиоценот) или пак планинскиот венец Сен Франсоа, Мисури (избил за време на протозоикот).

Сателитска снимка од врвот на купата на островот Фернандина на островскиот архипелаг, Галапагос.
Накосена авионска снимка на купата на Немрут, езеро Ван, источна Турција.

Неексплозивни купи[уреди | уреди извор]

Купата Солипули, во централно Чиле во близинба на границата со Аргентина, исполнета со мраз. Вулканот е сместен на јужните Анди во рамките на националниот парк Виларика.[8]

Некои вулкани, како што се штитните вулкани Килауеа и Мауна Лоа (истовремено и најактивниот и вториот по големина на Земјата, и двата се на островите Хаваи), ги образуваат своите купи на различен начин. Магмата која ги храни овие вулкани е базалтна осиромнашена од силициум. Како резултат на ова, магмата е помалку вискозна од магмата на риолитските вулканите, и магматската комора се празни од големите истеци на магма наместо преку експлозивни настани. И добиените на овој начин купи се исто така познати и под името тоначки купи, и се образуваат постепено од експлозивните купи. На пример, купата на врвот од Фернадина се урушила во 1968 година, кога делови од дното на купата се урушиле 350 m.[9]Купата на Килауеа има внатрешен кратер познат како Халемаумау, кој честопати бил исполнуван од езеро од магма.

За време на априлскиот избив во 2007 година на Питон-де-ла-Фурнез на островот Реинион, дното на главниот кратер оддеднаш се урушил за 300 m. Ова било припишано на повлекувањето на магмата која била исфрлана низ отвор подолу на јужната бочна страна од вулканот.

Друг процес кој може да овозможи неексплозивно создавање на купата е доколку магмата истекува низ пробив на самиот обрач на купата.

Вонземски купи[уреди | уреди извор]

Од почетокот на 1960-ите, познато е дека вулканизмот се случува на други планети и месечини во Сончевиот систем. Со употребата на летала управувани од луѓе и роботски летала, вулканизмот бил забележан на Венера, Марс, Месечината и Ија, една од месечините на Јупитер. Ниту еден од овие примери нема тектоника на плочите, која придонесува приближно за 60% од Земјината вулканска активност (другите 40% се должат на жаришен вулканизам).[10] Структурата на купата е слична кај сите овие планетарни9 тела, но големината се менува значително. Просечниот пречникл на купите на Венера е 68 km. Просечниот пречник пак на купите на Ија е близу 40 km, а модата е 6 km; Тваштар Патери е најверојатно најголемата купа со пречник од 290 km. Просечната големина накупите на Марс е 48 km, помала од онаа на Венера. Купите на Земјата се најмали од сите планетарни тела и имаат пречници од 1,6 до 80 km.[11]

Месечина[уреди | уреди извор]

Месечината има надворешен слој со нискогусти кристализирани карпи кој има дебелина од неколку стотини километри, кои се создале поради брзото создавање. Кратерите на месечината се добро зачувани низ времето и се верува дека се резултат на крајна вулканска активност, но веројатно се создадени од метеорити, настани кои се случиле во првите неколку стотина милиони години откако била создадена Месечината. По околу 500 милиони години, плаштот на Месечината се топел поради распадот на радиоактивните елементи. Големите базалтни избиви се одвивале во основата на големите ударни кратери. Исто така, избивите се случиле пооради магматскиот резервоар под кората. На овој начин се создава купола, најверојатно со слична морфологија на штитен вулкан, каде вообичаено се создаваат купите.[10] Иако структурите налик на купи се ретки на Месечината, тие не се целосно отсутни. Според Комптнон-Белковичевиот вулканси систем, на темната страна на Месечината се верува дека е купа, најверојатно пеплосувсчка купа.[12]

Марс[уреди | уреди извор]

Вулканската активност на Марс е сконцентрирана во две големи области: Тарсис и Елисиум. Секоја област содржи низа на џиновски штитни вулкани кои се слични со оние кои ги гледаме на Земјатаи најверојатно се последица на жаришта во плаштот. Површината е доминирана од истеци на магма, и сите имаат една или повеќе урушени купи.[10] Марс го поседува најголемиот вулкан во Сончевиот систем, Олимп, кој е трипати повисок од Еверест, со пречник од 520 km. Врвот на планината има група од шест купи.[13]


Венера[уреди | уреди извор]

Бидејќи не постои тектоника на плочите на Венера, топлината воглавно се губи преку струење низ литосферата. Ова предизвикува огромни истеци на магма, покривајќи 80% од површината на Венера. Многу од планините се големи штитни вулкани кои имаат пречници од 150–400 km и висина од 2–4 km. Повеќе од 80-ина од овие големи штитни вулкани имаат на врвовите купи со просечен пречник од 60 km.[10]

Ија[уреди | уреди извор]

Ија, невообичаено, е загреана од осцилирањето на површината, под дејство на плимното влијание на Јупитер и Ијовото резонирање со блиските големи месечини Европа и Ганимед, што ја држи неговата орбита малку занесена. За разлика од другите спомнати планети, Ија е постојано вулкански активна. На пример, леталата на НАСА Војаџер 1 и Војаџер 2 забележале девет избиви на вулканите кога минале во 1979 година. Ија има многу купи со пречници од десетина километри.[10]

Список на вулкански купи[уреди | уреди извор]

Поврзано: Категорија:Купи

Африка[уреди | уреди извор]

Азија[уреди | уреди извор]

Америки[уреди | уреди извор]

Европа[уреди | уреди извор]

Океанија[уреди | уреди извор]

Сателитска снимка од Таупо

Антарктик[уреди | уреди извор]

Индиски Океан[уреди | уреди извор]

Марс[уреди | уреди извор]

Венера[уреди | уреди извор]

Поврзано[уреди | уреди извор]

Наводи[уреди | уреди извор]

  1. Gudmundsson, M.T. et al. (2014) Graduale caldera collapse at Bárðarbunga volcano Iceland, regulated by lateral magma outflow, Science, 15.
  2. „UMD: Precambrian Research Center“. University of Minnesota, Duluth. http://www.d.umn.edu/prc/workshops/S08workshop.html. посет. 20 март 2014 г. 
  3. Ron Morton. „Caldera Volcanoes“. University of Minnesota, Duluth. http://www.d.umn.edu/~rmorton/ronshome/Volcanoes/calderas.html. посет. 3 јули 2015 г. 
  4. „Stanley Ambrose page“. University of Illinois at Urbana-Champaign. http://www.anthro.illinois.edu/people/ambrose. посет. 20 март 2014 г. 
  5. Supervolcanoes, BBC2, 3 February 2000
  6. Gathorne-Hardy, F.J; Harcourt-Smith, W.E.H (2003 г). The super-eruption of Toba, did it cause a human bottleneck?. „Journal of Human Evolution“ том  45 (3): 227–30. doi:10.1016/S0047-2484(03)00105-2. PMID 14580592. 
  7. Petraglia, M.; Korisettar, R.; Boivin, N.; Clarkson, C.; Ditchfield, P.; Jones, S.; Koshy, J.; Lahr, M. M.; и др. (2007 г). Middle Paleolithic Assemblages from the Indian Subcontinent Before and After the Toba Super-Eruption. „Science“ том  317 (5834): 114–16. doi:10.1126/science.1141564. PMID 17615356. Bibcode2007Sci...317..114P. 
  8. „EO“. Earthobservatory.nasa.gov. http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=82676. посет. 20 март 2014 г. 
  9. „Fernandina: Photo“. Смитсонова установа. https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=353010&vtab=Photos.  (англиски)
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Parfitt, L.; Wilson, L. (Feb 19, 2008). „Volcanism on Other Planets“. Fundamentals of Physical Volcanology. Malden, MA: Blackwell Publishing. стр. 190–212. ISBN 978-0-632-05443-5. OCLC 173243845. http://google.com/books?id=ptpCiNkwLj8C&printsec=frontcover. 
  11. Gudmundsson, A. (2008) Magma chamber geometry, fluid transport, local stresses and rock behaviour during collapse caldera formation in Gottsmann, J. and Marti, J. (editors) (2008) Caldera Volcanism: Analysis, Modelling and Response, Amsterdam, Elsevier. p. 319, citing Lipman, P. (2000).
  12. Chauhan, M.; Bhattacharya, S.; Saran, S.; Chauhan, P.; Dagar, A. (2015 г). Compton–Belkovich Volcanic Complex (CBVC): An ash flow caldera on the Moon. „Icarus“ том  253: 115–29. doi:10.1016/j.icarus.2015.02.024. Bibcode2015Icar..253..115C. 
  13. Philip's World Reference Atlas including Stars and Planets Publishing House Octopus publishing Group Ltd p. 9
  • Clough, C. T.; Maufe, H. B.; Bailey, E. B. (1909 г). The Cauldron-Subsidence of Glen Coe, and the Associated Igneous Phenomena. „Quarterly Journal of the Geological Society“ том  65 (1–4): 611–78. doi:10.1144/GSL.JGS.1909.065.01-04.35. 
  • Gudmundsson, A (2008). Magma-Chamber Geometry, Fluid Transport, Local Stresses, and Rock Behavior During Collapse Caldera Formation. In Gottsmann J. & Marti, J (Ed. 10) Caldera Volcanism: Analysis, Modeling, and Response (314–46) Elsener, Amsterdam, The Netherlands
  • Kokelaar, B. P; and Moore, I. D; 2006. Glencoe caldera volcano, Scotland. . Pub. British Geological Survey, Keyworth, Nottinghamshire. There is an associated 1:25000 solid geology map.
  • Lipman, P; 1999. "Caldera". In Haraldur Sigurdsson, ed. Encyclopedia of Volcanoes. Academic Press.
  • Williams, H. Calderas and their origin. „California University Publ. Geol. Sci.“ том  25: 239–346. 

Надворешни врски[уреди | уреди извор]